സ യോഽന്നം ബ്രഹ്മേത്യുപാസ്തേഽന്നവതോ വൈ സ ലോകാന്പാനവതോഽഭിസിധ്യതി യാവദന്നസ്യ ഗതം തത്രാസ്യ യഥാകാമചാരോ ഭവതി യോഽന്നം ബ്രഹ്മേത്യുപാസ്തേഽസ്തി ഭഗവോഽന്നാദ്ഭൂയ ഇത്യന്നാദ്വാവ ഭൂയോഽസ്തീതി തന്മേ ഭഗവാന്ബ്രവീത്വിതി
ആഹാരം ബ്രഹ്മമാണെന്ന് ധ്യാനം ചെയ്യുന്നവന് ആഹാരവും പാനീയവും സമൃദ്ധമായ ലോകങ്ങള് ലഭിക്കും; എവിടെയായാലും ആഹാരം ഉണ്ടെങ്കില് അവിടെ അവന് ഇഷ്ടം പോലെ സഞ്ചരിക്കും. ആഹാരം ബ്രഹ്മമാണെന്ന് ധ്യാനം ചെയ്യുന്നവന് ചോദിക്കുന്നു: 'ഭഗവന്, ആഹാരത്തേക്കാള് വലിയതൊന്നുണ്ടോ?' 'ഉണ്ട്, ആഹാരത്തേക്കാള് വലിയതുണ്ട്.' 'ദയവായി അതു എന്നോട് പറയണമേ.'
സ യോഽപോ ബ്രഹ്മേത്യുപാസ്ത ആപ്നോതി സര്വാന്കാമാഁസ്തൃപ്തിമാന്ഭവതി യാവദപാം ഗതം തത്രാസ്യ യഥാകാമചാരോ ഭവതി । യോഽപോ ബ്രഹ്മേത്യുപാസ്തേഽസ്തി ഭഗവോഽദ്ഭ്യോ ഭൂയ ഇത്യദ്ഭ്യോ വാവ ഭൂയോഽസ്തീതി തന്മേ ഭഗവാന്ബ്രവീത്വിതി
സ യ ആകാശം ബ്രഹ്മേത്യുപാസ്ത ആകാശവതോ വൈ സ ലോകാന്പ്രകാശവതോഽസമ്ബാധാനുരുഗായവതോഽഭിസിധ്യതി യാവദാകാശസ്യ ഗതം തത്രാസ്യ യഥാകാമചാരോ ഭവതി യ ആകാശം ബ്രഹ്മേത്യുപാസ്തേഽസ്തി ഭഗവ ആകാശാദ്ഭൂയ ഇതി ആകാശാദ്വാവ ഭൂയോഽസ്തീതി തന്മേ ഭഗവാന്ബ്രവീത്വിതി
സ്മരോ വാവാകാശാദ്ഭൂയസ്തസ്മാദ്യദ്യപി ബഹവ ആസീരന്ന സ്മരന്തോ നൈവ തേ കഞ്ചന ശൃണുയുര്ന മന്വീരന്ന വിജാനീരന്യദാ വാവ തേ സ്മരേയുരഥ ശൃണുയുരഥ മന്വീരന്നഥ വിജാനീരന്സ്മരേണ വൈ പുത്രാന്വിജാനാതി സ്മരേണ പശൂന്സ്മരമുപാസ്സ്വേതി
ഓര്മ്മ ആകാശത്തേക്കാള് വലിയതാണ്. പലരും ഒത്തുകൂടിയാലും ഓര്മ്മയില്ലെങ്കില് അവര് ഒന്നും കേള്ക്കുകയോ ചിന്തിക്കുകയോ അറിയുകയോ ചെയ്യില്ല. ഓര്മ്മയുണ്ടാകുമ്പോള് അവര് കേള്ക്കും, ചിന്തിക്കും, അറിയും. ഓര്മ്മയിലൂടെ മക്കളെയും, കന്നുകാലികളെയും അറിയുന്നു. ഓര്മ്മയെയാണ് ധ്യാനിക്കേണ്ടത്.
സ യഃ സ്മരം ബ്രഹ്മേത്യുപാസ്തേ യാവത്സ്മരസ്യ ഗതം തത്രാസ്യ യഥാകാമചാരോ ഭവതി യഃ സ്മരം ബ്രഹ്മേത്യുപാസ്തേഽസ്തി ഭഗവഃ സ്മരാദ്ഭൂയ ഇതി സ്മരാദ്വാവ ഭൂയോഽസ്തീതി തന്മേ ഭഗവാന്ബ്രവീത്വിതി
ഓര്മ്മ ബ്രഹ്മമാണെന്ന് ധ്യാനം ചെയ്യുന്നവന് എവിടെയായാലും ഓര്മ്മയുണ്ടെങ്കില് അവിടെ അവന് ഇഷ്ടം പോലെ സഞ്ചരിക്കും. ഓര്മ്മ ബ്രഹ്മമാണെന്ന് ധ്യാനം ചെയ്യുന്നവന് ചോദിക്കുന്നു: 'ഭഗവന്, ഓര്മ്മയേക്കാള് വലിയതൊന്നുണ്ടോ?' 'ഉണ്ട്, ഓര്മ്മയേക്കാള് വലിയതുണ്ട്.' 'ദയവായി അതു എന്നോട് പറയണമേ.'
ആശാ വാവ സ്മരാദ്ഭൂയസ്യാശേദ്ധോ വൈ സ്മരോ മന്ത്രാനധീതേ കര്മാണി കുരുതേ പുത്രാഁശ്ച പശൂഁശ്ചേച്ഛത ഇമം ച ലോകമമും ചേച്ഛത ആശാമുപാസ്സ്വേതി
ആശ ഓര്മ്മയേക്കാള് വലിയതാണ്. മന്ത്രങ്ങള് ഓര്ക്കാതിരുന്നാലും, ആശയോടെ കര്മ്മങ്ങള് ചെയ്യുന്നു, മക്കളെയും കന്നുകാലികളെയും ആഗ്രഹിക്കുന്നു, ഈ ലോകവും മറ്റുള്ളതും ആഗ്രഹിക്കുന്നു. ആശയെയാണ് ധ്യാനിക്കേണ്ടത്.
സ യ ആശാം ബ്രഹ്മേത്യുപാസ്ത ആശയാസ്യ സര്വേ കാമാഃ സമൃധ്യന്ത്യമോഘാ ഹാസ്യാശിഷോ ഭവന്തി യാവദാശായാ ഗതം തത്രാസ്യ യഥാകാമചാരോ ഭവതി യ ആശാം ബ്രഹ്മേത്യുപാസ്തേഽസ്തി ഭഗവ ആശായാ ഭൂയ ഇത്യാശായാ വാവ ഭൂയോഽസ്തീതി തന്മേ ഭഗവാന്ബ്രവീത്വിതി
പ്രാണോ വാ ആശായാ ഭൂയാന്യഥാ വാ അരാ നാഭൌ സമര്പിതാ ഏവമസ്മിന്പ്രാണേ സര്വഁ സമര്പിതം പ്രാണഃ പ്രാണേന യാതി പ്രാണഃ പ്രാണം ദദാതി പ്രാണായ ദദാതി പ്രാണോ ഹ പിതാ പ്രാണോ മാതാ പ്രാണോ ഭ്രാതാ പ്രാണഃ സ്വസാ പ്രാണ ആചാര്യഃ പ്രാണോ ബ്രാഹ്മണഃ
സ യദി പിതരം വാ മാതരം വാ ഭ്രാതരം വാ സ്വസാരം വാചാര്യം വാ ബ്രാഹ്മണം വാ കിഞ്ചിദ്ഭൃശമിവ പ്രത്യാഹ ധിക്ത്വാസ്ത്വിത്യേവൈനമാഹുഃ പിതൃഹാ വൈ ത്വമസി മാതൃഹാ വൈ ത്വമസി ഭ്രാതൃഹാ വൈ ത്വമസി സ്വസൃഹാ വൈ ത്വമസ്യാചാര്യഹാ വൈ ത്വമസി ബ്രാഹ്മണഹാ വൈ ത്വമസീതി
ഒരു വ്യക്തി അച്ഛനോടോ അമ്മയോടോ സഹോദരനോടോ സഹോദരിയോടോ ഗുരുവിനോടോ ബ്രാഹ്മണനോടോ കഠിനമായി സംസാരിച്ചാല് ആളുകള് പറയുന്നു: 'അയ്യോ, നീ അച്ഛനെ കൊല്ലുന്നവനാണ്, അമ്മയെ കൊല്ലുന്നവനാണ്, സഹോദരനെ കൊല്ലുന്നവനാണ്, സഹോദരിയെ കൊല്ലുന്നവനാണ്, ഗുരുവിനെ കൊല്ലുന്നവനാണ്, ബ്രാഹ്മണനെ കൊല്ലുന്നവനാണ്.'
അഥ യദ്യപ്യേനാനുത്ക്രാന്തപ്രാണാഞ്ഛൂലേന സമാസം വ്യതിഷംദഹേന്നൈവൈനം ബ്രൂയുഃ പിതൃഹാസീതി ന മാതൃഹാസീതി ന ഭ്രാതൃഹാസീതി ന സ്വസൃഹാസീതി നാചാര്യഹാസീതി ന ബ്രാഹ്മണഹാസീതി
പ്രാണന് വിട്ടുപോകാതെ ഇരിക്കുമ്പോള് അവരെ കുന്തംകൊണ്ട് തല്ലിയാലും, ആളുകള് അവനെ അച്ഛനെ കൊല്ലുന്നവനെന്ന് അല്ല, അമ്മയെ കൊല്ലുന്നവനെന്ന് അല്ല, സഹോദരനെ കൊല്ലുന്നവനെന്ന് അല്ല, സഹോദരിയെ കൊല്ലുന്നവനെന്ന് അല്ല, ഗുരുവിനെ കൊല്ലുന്നവനെന്ന് അല്ല, ബ്രാഹ്മണനെ കൊല്ലുന്നവനെന്ന് അല്ല എന്ന് പറയുന്നു.
പ്രാണോ ഹ്യേവൈതാനി സര്വാണി ഭവതി സ വാ ഏഷ ഏവം പശ്യന്നേവം മന്വാന ഏവം വിജാനന്നതിവാദീ ഭവതി തം ചേദ്ബ്രൂയുരതിവാദ്യസീത്യതിവാദ്യസ്മീതി ബ്രൂയാന്നാപഹ്നുവീത
എല്ലാം പ്രാണനാണ്. അതുകൊണ്ട് ഇങ്ങനെ കാണുന്നവനും ചിന്തിക്കുന്നവനും അറിയുന്നവനും മറ്റുള്ളവരെക്കാള് ഉന്നതമായി സംസാരിക്കുന്നവനാകും. ആരെങ്കിലും അവനോട് 'നീ മറ്റുള്ളവരെക്കാള് ഉയര്ന്നാണ് സംസാരിക്കുന്നത്' എന്ന് പറഞ്ഞാല് അവന് 'അതെ, ഉയര്ന്നാണ് സംസാരിക്കുന്നത്' എന്ന് പറയണം; അതു നിഷേധിക്കരുത്.
ഏഷ തു വാ അതിവദതി യഃ സത്യേനാതിവദതി സോഽഹം ഭഗവഃ സത്യേനാതിവദാനീതി സത്യം ത്വേവ വിജിജ്ഞാസിതവ്യമിതി സത്യം ഭഗവോ വിജിജ്ഞാസ ഇതി
സത്യത്തോടൊപ്പം സംസാരിക്കുന്നവനാണ് യഥാര്ത്ഥത്തില് ഉയര്ന്നാണ് സംസാരിക്കുന്നത്. 'ഭഗവന്, സത്യത്തോടൊപ്പം ഉയര്ന്നാണ് സംസാരിക്കണമെന്നാഗ്രഹമുണ്ട്.' 'സത്യം അറിയാന് ആഗ്രഹിക്കണം.' 'ഭഗവന്, സത്യം അറിയാന് ആഗ്രഹിക്കുന്നു.'
യദാ വൈ വിജാനാത്യഥ സത്യം വദതി നാവിജാനന്സത്യം വദതി വിജാനന്നേവ സത്യം വദതി വിജ്ഞാനം ത്വേവ വിജിജ്ഞാസിതവ്യമിതി വിജ്ഞാനം ഭഗവോ വിജിജ്ഞാസ ഇതി
അറിയുമ്പോഴാണ് സത്യം പറയുന്നത്; അറിയാതെ സത്യം പറയില്ല. അറിഞ്ഞവന് മാത്രമാണ് സത്യം പറയുന്നത്. അറിവ് അറിയാന് ആഗ്രഹിക്കണം. 'ഭഗവന്, അറിവ് അറിയാന് ആഗ്രഹിക്കുന്നു.'
യദാ വൈ മനുതേഽഥ വിജാനാതി നാമത്വാ വിജാനാതി മത്വൈവ വിജാനാതി മതിസ്ത്വേവ വിജിജ്ഞാസിതവ്യേതി । മതിം ഭഗവോ വിജിജ്ഞാസ ഇതി
ചിന്തിക്കുമ്പോഴാണ് അറിയുന്നത്; പേരിലൂടെ അറിയുന്നില്ല, ചിന്തിച്ചുകൊണ്ടാണ് അറിയുന്നത്. ചിന്ത അറിയാന് ആഗ്രഹിക്കണം. 'ഭഗവന്, ചിന്ത അറിയാന് ആഗ്രഹിക്കുന്നു.'
യദാ വൈ ശ്രദ്ദധാത്യഥ മനുതേ നാശ്രദ്ദധന്മനുതേ ശ്രദ്ദധദേവ മനുതേ ശ്രദ്ധാ ത്വേവ വിജിജ്ഞാസിതവ്യേതി ശ്രദ്ധാം ഭഗവോ വിജിജ്ഞാസ ഇതി
വിശ്വാസം ഉണ്ടാകുമ്പോഴാണ് ഒരാൾ ആലോചിക്കുന്നത്; വിശ്വാസമില്ലാതെ ആലോചനം ഉണ്ടാവില്ല. വിശ്വാസമുള്ളവനാണ് ആലോചിക്കുന്നത്. അതുകൊണ്ട് വിശ്വാസം അറിയേണ്ടതാണ്. 'സ്വാമി, ഞാൻ വിശ്വാസം അറിയാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു' എന്നു പറഞ്ഞു.
യദാ വൈ നിസ്തിഷ്ഠത്യഥ ശ്രദ്ദധാതി നാനിസ്തിഷ്ഠഞ്ഛ്രദ്ദധാതി നിസ്തിഷ്ഠന്നേവ ശ്രദ്ദധാതി നിഷ്ഠാ ത്വേവ വിജിജ്ഞാസിതവ്യേതി നിഷ്ഠാം ഭഗവോ വിജിജ്ഞാസ ഇതി
സ്ഥിരതയുള്ളപ്പോൾ മാത്രമാണ് വിശ്വാസം ഉണ്ടാകുന്നത്; സ്ഥിരതയില്ലാതെ വിശ്വാസം ഉണ്ടാവില്ല. സ്ഥിരതയുള്ളവനാണ് വിശ്വാസമുള്ളത്. അതുകൊണ്ട് സ്ഥിരത അറിയേണ്ടതാണ്. 'സ്വാമി, ഞാൻ സ്ഥിരത അറിയാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു' എന്നു പറഞ്ഞു.
യദാ വൈ കരോത്യഥ നിസ്തിഷ്ഠതി നാകൃത്വാ നിസ്തിഷ്ഠതി കൃത്വൈവ നിസ്തിഷ്ഠതി കൃതിസ്ത്വേവ വിജിജ്ഞാസിതവ്യേതി । കൃതിം ഭഗവോ വിജിജ്ഞാസ ഇതി
നമ്മൾ പ്രവർത്തിക്കുമ്പോഴാണ് സ്ഥിരത ഉണ്ടാകുന്നത്; പ്രവർത്തിക്കാതെ സ്ഥിരത ഉണ്ടാകില്ല. പ്രവർത്തിച്ചവനാണ് സ്ഥിരതയുള്ളത്. അതുകൊണ്ട് പ്രവർത്തനം അറിയേണ്ടതാണ്. 'സ്വാമി, ഞാൻ പ്രവർത്തനം അറിയാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു' എന്നു പറഞ്ഞു.
യദാ വൈ സുഖം ലഭതേഽഥ കരോതി നാസുഖം ലബ്ധ്വാ കരോതി സുഖമേവ ലബ്ധ്വാ കരോതി സുഖം ത്വേവ വിജിജ്ഞാസിതവ്യമിതി । സുഖം ഭഗവോ വിജിജ്ഞാസ ഇതി
സന്തോഷം ലഭിക്കുമ്പോഴാണ് പ്രവർത്തനം ഉണ്ടാകുന്നത്; സന്തോഷം ലഭിക്കാതെ പ്രവർത്തനം ഉണ്ടാവില്ല. സന്തോഷം ലഭിച്ചവനാണ് പ്രവർത്തിക്കുന്നത്. അതുകൊണ്ട് സന്തോഷം അറിയേണ്ടതാണ്. 'സ്വാമി, ഞാൻ സന്തോഷം അറിയാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു' എന്നു പറഞ്ഞു.
യോ വൈ ഭൂമാ തത്സുഖം നാല്പേ സുഖമസ്തി ഭൂമൈവ സുഖം ഭൂമാ ത്വേവ വിജിജ്ഞാസിതവ്യ ഇതി ഭൂമാനം ഭഗവോ വിജിജ്ഞാസ ഇതി
വിപുലമായതിലാണ് സന്തോഷം; ചെറിയതിൽ സന്തോഷം ഇല്ല. വിപുലമായതേയാണ് സന്തോഷം. അതുകൊണ്ട് വിപുലത അറിയേണ്ടതാണ്. 'സ്വാമി, ഞാൻ വിപുലത അറിയാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു' എന്നു പറഞ്ഞു.
യത്ര നാന്യത്പശ്യതി നാന്യച്ഛൃണോതി നാന്യദ്വിജാനാതി സ ഭൂമാഥ യത്രാന്യത്പശ്യത്യന്യച്ഛൃണോത്യന്യദ്വിജാനാതി തദല്പം യോ വൈ ഭൂമാ തദമൃതമഥ യദല്പം തന്മര്ത്യ്ഁ സ ഭഗവഃ കസ്മിന്പ്രതിഷ്ഠിത ഇതി സ്വേ മഹിമ്നി യദി വാ ന മഹിമ്നീതി
അവിടെയാണ് വിപുലത, മറ്റൊന്നിനെ കാണാത്തതും, മറ്റൊന്നിനെ കേൾക്കാത്തതും, മറ്റൊന്നിനെ അറിയാത്തതും. മറ്റൊന്നിനെ കാണുകയും കേൾക്കുകയും അറിയുകയും ചെയ്യുന്നിടം ചെറിയതാണ്. വിപുലത അമൃതമാണ്; ചെറിയത് നശ്വരമാണ്. 'സ്വാമി, അത് എവിടെയാണ് അധിഷ്ഠിതം?' 'സ്വന്തം മഹത്വത്തിൽ, അല്ലെങ്കിൽ മഹത്വത്തിലും അല്ല.' എന്നു പറഞ്ഞു.
ഗോ-അശ്വമിഹ മഹിമേത്യാചക്ഷതേ ഹസ്തിഹിരണ്യം ദാസഭാര്യം ക്ഷേത്രാണ്യായതനാനീതി നാഹമേവം ബ്രവീമി ബ്രവീമീതി ഹോവാചാന്യോഹ്യന്യസ്മിന്പ്രതിഷ്ഠിത ഇതി
ഇവിടെ ചിലർ മഹത്വം എന്ന് പറയുന്നത് പശു, കുതിര, ആന, പൊന്നു, ദാസൻ, ഭാര്യ, വയൽ, വീട് എന്നിവയാണെന്ന് പറയുന്നു. പക്ഷേ, ഞാൻ അങ്ങനെ പറയുന്നില്ല.' 'അപ്പൊ നിങ്ങൾ എന്താണ് പറയുന്നത്?' 'ഒന്ന് മറ്റൊന്നിൽ അധിഷ്ഠിതമാണ്.' എന്നു പറഞ്ഞു.
സ ഏവാധസ്താത്സ ഉപരിഷ്ടാത്സ പശ്ചാത്സ പുരസ്താത്സ ദക്ഷിണതഃ സ ഉത്തരതഃ സ ഏവേദഁ സര്വമിത്യഥാതോഽഹങ്കാരാദേശ ഏവാഹമേവാധസ്താദഹമുപരിഷ്ടാദഹം പശ്ചാദഹം പുരസ്താദഹം ദക്ഷിണതോഽഹമുത്തരതോഽഹമേവേദഁ സര്വമിതി
അവൻ താഴെയും, മുകളിലും, പിന്നിലും, മുന്നിലും, വലത്തിലും, ഇടത്തിലും ഉണ്ടാകുന്നു; അവനാണ് എല്ലാം. അതുകൊണ്ട് ആത്മാവിനെക്കുറിച്ചുള്ള ഉപദേശം: ഞാൻ താഴെ, ഞാൻ മുകളിൽ, ഞാൻ പിന്നിൽ, ഞാൻ മുന്നിൽ, ഞാൻ വലത്ത്, ഞാൻ ഇടത്ത്; ഞാൻ തന്നെയാണ് എല്ലാം.
അഥ യദിദമസ്മിന്ബ്രഹ്മപുരേ ദഹരം പുണ്ഡരീകം വേശ്മ ദഹരോഽസ്മിന്നന്തരാകാശസ്തസ്മിന്യദന്തസ്തദന്വേഷ്ടവ്യം തദ്വാവ വിജിജ്ഞാസിതവ്യമിതി
ഇപ്പോൾ ഈ ബ്രഹ്മപുരിയിൽ ഒരു ചെറു താമരപൂവ് പോലെയുള്ള വീട് ഉണ്ട്, അതിനകത്ത് ഒരു ചെറു ആകാശം. അതിനകത്ത് എന്താണോ അതാണ് അന്വേഷിക്കേണ്ടത്, അതാണ് അറിയേണ്ടത്.
ആപോ വാവാന്നാദ്ഭൂയസ്തസ്മാദ്യദാ സുവൃഷ്ടിര്ന ഭവതി വ്യാധീയന്തേ പ്രാണാ അന്നം കനീയോ ഭവിഷ്യതീത്യഥ യദാ സുവൃഷ്ടിര്ഭവത്യാനന്ദിനഃ പ്രാണാ ഭവന്ത്യന്നം ബഹു ഭവിഷ്യതീത്യാപ ഏവേമാ മൂര്താ യേയം പൃഥിവീ യദന്തരിക്ഷം യദ്ദ്യൌര്യത്പര്വതാ യദ്ദേവമനുഷ്യാ യത്പശവശ്ച വയാഁസി ച തൃണവനസ്പതയഃ ശ്വാപദാന്യാകീടപതങ്ഗപിപീലകമാപ ഏവേമാ മൂര്താ അപ ഉപാസ്സ്വേതി
വെള്ളം ആഹാരത്തേക്കാള് വലിയതാണ്. അതുകൊണ്ടാണ് നല്ല മഴയില്ലാതിരിപ്പോള് ജീവികള് വിഷമിച്ച്, 'ആഹാരം കുറയും' എന്ന് ആശങ്കപ്പെടുന്നത്. നല്ല മഴയുണ്ടാകുമ്പോള് ജീവികള് സന്തോഷിക്കുന്നു, 'ആഹാരം ധാരാളം ലഭിക്കും' എന്ന്. ഭൂമി, ആകാശം, ദ്യു, പര്വ്വതങ്ങള്, ദേവന്മാര്, മനുഷ്യര്, പശുക്കള്, പക്ഷികള്, പുല്ലും മരങ്ങളും കാട്ടുമൃഗങ്ങളും കീടങ്ങളും പുഴുക്കളും എല്ലാം വെള്ളത്തിന്റെ രൂപങ്ങളാണ്. വെള്ളത്തെയാണ് ധ്യാനിക്കേണ്ടത്.
വെള്ളം ബ്രഹ്മമാണെന്ന് ധ്യാനം ചെയ്യുന്നവന് എല്ലാ ആഗ്രഹങ്ങളും ലഭിച്ച് തൃപ്തനാകും; എവിടെയായാലും വെള്ളം ഉണ്ടെങ്കില് അവിടെ അവന് ഇഷ്ടം പോലെ സഞ്ചരിക്കും. വെള്ളം ബ്രഹ്മമാണെന്ന് ധ്യാനം ചെയ്യുന്നവന് ചോദിക്കുന്നു: 'ഭഗവന്, വെള്ളത്തേക്കാള് വലിയതൊന്നുണ്ടോ?' 'ഉണ്ട്, വെള്ളത്തേക്കാള് വലിയതുണ്ട്.' 'ദയവായി അതു എന്നോട് പറയണമേ.'
തേജോ വാവാദ്ഭ്യോ ഭൂയസ്തദ്വാ ഏതദ്വായുമാഗൃഹ്യാകാശമഭിതപതി തദാഹുര്നിശോചതി നിതപതി വര്ഷിഷ്യതി വാ ഇതി തേജ ഏവ തത്പൂര്വം ദര്ശയിത്വാഥാപഃ സൃജതേ തദേതദൂര്ധ്വാഭിശ്ച തിരശ്ചീഭിശ്ച വിദ്യുദ്ഭിരാഹ്രാദാശ്ചരന്തി തസ്മാദാഹുര്വിദ്യോതതേ സ്തനയതി വര്ഷിഷ്യതി വാ ഇതി തേജ ഏവ തത്പൂര്വം ദര്ശയിത്വാഥാപഃ സൃജതേ തേജ ഉപാസ്സ്വേതി
അഗ്നി വെള്ളത്തേക്കാള് വലിയതാണ്. അഗ്നി വായുവിനെ പിടിച്ചെടുക്കുമ്പോള് ആകാശത്തിലേക്ക് കയറുന്നു; അപ്പോള് ആളുകള് പറയുന്നു: 'മിന്നുന്നു, ഇടിമിന്നുന്നു, മഴപെയ്യും.' ആദ്യം അഗ്നി തന്നെ കാണിച്ചു, പിന്നെ വെള്ളം ഉണ്ടാക്കുന്നു. മിന്നലുകള് മേലേക്കും ചുറ്റും കറങ്ങി ഇടിമിന്നലോടുകൂടി സഞ്ചരിക്കുന്നു. അതുകൊണ്ടാണ് ആളുകള് പറയുന്നത്: 'മിന്നുന്നു, ഇടിമിന്നുന്നു, മഴപെയ്യും.' ആദ്യം അഗ്നി തന്നെ കാണിച്ചു, പിന്നെ വെള്ളം ഉണ്ടാക്കുന്നു. അഗ്നിയെയാണ് ധ്യാനിക്കേണ്ടത്.
സ യസ്തേജോ ബ്രഹ്മേത്യുപാസ്തേ തേജസ്വീ വൈ സ തേജസ്വതോ ലോകാന്ഭാസ്വതോഽപഹതതമസ്കാനഭിസിധ്യതി യാവത്തേജസോ ഗതം തത്രാസ്യ യഥാകാമചാരോ ഭവതി യസ്തേജോ ബ്രഹ്മേത്യുപാസ്തേഽസ്തി ഭഗവസ്തേജസോ ഭൂയ ഇതി തേജസോ വാവ ഭൂയോഽസ്തീതി തന്മേ ഭഗവാന്ബ്രവീത്വിതി
അഗ്നി ബ്രഹ്മമാണെന്ന് ധ്യാനം ചെയ്യുന്നവന് പ്രകാശമുള്ളവനാകും; പ്രകാശവും ഇരുണ്ടതില്ലാത്ത ലോകങ്ങള് അവന് നേടും. എവിടെയായാലും അഗ്നി ഉണ്ടെങ്കില് അവിടെ അവന് ഇഷ്ടം പോലെ സഞ്ചരിക്കും. അഗ്നി ബ്രഹ്മമാണെന്ന് ധ്യാനം ചെയ്യുന്നവന് ചോദിക്കുന്നു: 'ഭഗവന്, അഗ്നിയേക്കാള് വലിയതൊന്നുണ്ടോ?' 'ഉണ്ട്, അഗ്നിയേക്കാള് വലിയതുണ്ട്.' 'ദയവായി അതു എന്നോട് പറയണമേ.'
ആകാശോ വാവ തേജസോ ഭൂയാനാകാശേ വൈ സൂര്യാചന്ദ്രമസാവുഭൌ വിദ്യുന്നക്ഷത്രാണ്യഗ്നിരാകാശേനാഹ്വയത്യാകാശേന ശൃണോത്യാകാശേന പ്രതിശൃണോത്യാകാശേ രമത ആകാശേ ന രമത ആകാശേ ജായത ആകാശമഭിജായത ആകാശമുപാസ്സ്വേതി
ആകാശം അഗ്നിയേക്കാള് വലിയതാണ്. ആകാശത്തില് സൂര്യനും ചന്ദ്രനും മിന്നലും നക്ഷത്രങ്ങളും അഗ്നിയും നിലകൊള്ളുന്നു. ആകാശത്തിലൂടെ വിളിക്കുന്നു, ആകാശത്തിലൂടെ കേള്ക്കുന്നു, ആകാശത്തിലൂടെ മറുപടി പറയുന്നു, ആകാശത്തില് ആസ്വദിക്കുന്നു, ആകാശത്തില് ആസ്വദിക്കാതിരിക്കുന്നു, ആകാശത്തില് ജനിക്കുന്നു, ആകാശത്തിലേക്കാണ് ജനനം. ആകാശത്തെയാണ് ധ്യാനിക്കേണ്ടത്.
ആകാശം ബ്രഹ്മമാണെന്ന് ധ്യാനം ചെയ്യുന്നവന് വിശാലവും പ്രകാശമുള്ളതും തടസ്സമില്ലാത്തതുമായ ലോകങ്ങള് നേടും; എവിടെയായാലും ആകാശം ഉണ്ടെങ്കില് അവിടെ അവന് ഇഷ്ടം പോലെ സഞ്ചരിക്കും. ആകാശം ബ്രഹ്മമാണെന്ന് ധ്യാനം ചെയ്യുന്നവന് ചോദിക്കുന്നു: 'ഭഗവന്, ആകാശത്തേക്കാള് വലിയതൊന്നുണ്ടോ?' 'ഉണ്ട്, ആകാശത്തേക്കാള് വലിയതുണ്ട്.' 'ദയവായി അതു എന്നോട് പറയണമേ.'
ആശ ബ്രഹ്മമാണെന്ന് ധ്യാനം ചെയ്യുന്നവന് എല്ലാ ആഗ്രഹങ്ങളും ആശയാല് നിറവേറും, അവന്റെ പ്രാര്ത്ഥനകള് പരാജയപ്പെടില്ല. എവിടെയായാലും ആശയുണ്ടെങ്കില് അവിടെ അവന് ഇഷ്ടം പോലെ സഞ്ചരിക്കും. ആശ ബ്രഹ്മമാണെന്ന് ധ്യാനം ചെയ്യുന്നവന് ചോദിക്കുന്നു: 'ഭഗവന്, ആശയേക്കാള് വലിയതൊന്നുണ്ടോ?' 'ഉണ്ട്, ആശയേക്കാള് വലിയതുണ്ട്.' 'ദയവായി അതു എന്നോട് പറയണമേ.'
പ്രാണന് ആശയേക്കാള് വലിയതാണ്. ചക്രത്തിന്റെ അരകള് നാഭിയില് ചേര്ന്നിരിക്കുന്നതുപോലെ എല്ലാം പ്രാണനിലാണ് ആശ്രയിച്ചിരിക്കുന്നത്. പ്രാണന് പ്രാണനിലൂടെ സഞ്ചരിക്കുന്നു, പ്രാണന് പ്രാണന് നല്കുന്നു, പ്രാണനുവേണ്ടിയാണ് നല്കുന്നത്. പ്രാണന് അച്ഛനാണ്, അമ്മയാണ്, സഹോദരനാണ്, സഹോദരിയാണ്, ഗുരുവാണ്, ബ്രാഹ്മണനാണ്.
അഥാത ആത്മാദേശ ഏവാത്മൈവാധസ്താദാത്മോപരിഷ്ടാദാത്മാ പശ്ചാദാത്മാ പുരസ്താദാത്മാ ദക്ഷിണത ആത്മോത്തരത ആത്മൈവേദഁ സര്വമിതി । സ വാ ഏഷ ഏവം പശ്യന്നേവം മന്വാന ഏവം വിജാനന്നാത്മരതിരാത്മക്രീഡ ആത്മമിഥുന ആത്മാനന്ദഃ സ സ്വരാഡ് ഭവതി തസ്യ സര്വേഷു ലോകേഷു കാമചാരോ ഭവതി । അഥ യേഽന്യഥാതോ വിദുരന്യരാജാനസ്തേ ക്ഷയ്യലോകാ ഭവന്തി തേഷാഁ സര്വേഷു ലോകേഷ്വകാമചാരോ ഭവതി
അതുകൊണ്ട് ആത്മാവിനെക്കുറിച്ചുള്ള ഉപദേശം: ആത്മാവാണ് താഴെ, ആത്മാവാണ് മുകളിൽ, ആത്മാവാണ് പിന്നിൽ, ആത്മാവാണ് മുന്നിൽ, ആത്മാവാണ് വലത്ത്, ആത്മാവാണ് ഇടത്ത്; ആത്മാവാണ് എല്ലാം. ഇങ്ങനെ കാണുന്നവനും, ഇങ്ങനെ ചിന്തിക്കുന്നവനും, ഇങ്ങനെ അറിയുന്നവനും ആത്മാവിൽ ആസ്വദിക്കുകയും, ആത്മാവിൽ കളിക്കുകയും, ആത്മാവിൽ സുഖം അനുഭവിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. അവൻ സ്വയം രാജാവാകുന്നു. അവനു എല്ലാ ലോകങ്ങളിലും ഇഷ്ടംപോലെ സഞ്ചരിക്കാം. എന്നാൽ ഇതിന് വിപരീതമായി അറിയുന്നവരെ മറ്റുള്ളവർ നിയന്ത്രിക്കും; അവരുടെ ലോകങ്ങൾ നശ്വരമാണ്, അവർക്കു എല്ലാ ലോകങ്ങളിലും ഇഷ്ടംപോലെ സഞ്ചരിക്കാൻ കഴിയില്ല.
തസ്യ ഹ വാ ഏതസ്യൈവം പശ്യത ഏവം മന്വാനസ്യൈവം വിജാനത ആത്മതഃ പ്രാണ ആത്മത ആശാത്മതഃ സ്മര ആത്മത ആകാശ ആത്മതസ്തേജ ആത്മത ആപ ആത്മത ആവിര്ഭാവതിരോഭാവാവാത്മതോഽന്നമാത്മതോ ബലമാത്മതോ വിജ്ഞാനമാത്മതോ ധ്യാനമാത്മതശ്ചിത്തമാത്മതഃ സങ്കല്പ ആത്മതോ മന ആത്മതോ വാഗാത്മതോ നാമാത്മതോ മന്ത്രാ ആത്മതഃ കര്മാണ്യാത്മത ഏവേദഁസര്വമിതി
ഇങ്ങനെ കാണുന്നവനും, ഇങ്ങനെ ചിന്തിക്കുന്നവനും, ഇങ്ങനെ അറിയുന്നവനും, ആത്മാവിൽ നിന്നാണ് പ്രാണൻ, ആത്മാവിൽ നിന്നാണ് ആശ, ആത്മാവിൽ നിന്നാണ് ഓർമ്മ, ആത്മാവിൽ നിന്നാണ് ആകാശം, ആത്മാവിൽ നിന്നാണ് അഗ്നി, ആത്മാവിൽ നിന്നാണ് വെള്ളം, ആത്മാവിൽ നിന്നാണ് പ്രത്യക്ഷതയും അപ്രത്യക്ഷതയും, ആത്മാവിൽ നിന്നാണ് അന്നം, ആത്മാവിൽ നിന്നാണ് ബലം, ആത്മാവിൽ നിന്നാണ് വിജ്ഞാനം, ആത്മാവിൽ നിന്നാണ് ധ്യാനം, ആത്മാവിൽ നിന്നാണ് ചിത്തം, ആത്മാവിൽ നിന്നാണ് സംകൽപ്പം, ആത്മാവിൽ നിന്നാണ് മനസ്സ്, ആത്മാവിൽ നിന്നാണ് വാക്ക്, ആത്മാവിൽ നിന്നാണ് നാമം, ആത്മാവിൽ നിന്നാണ് മന്ത്രങ്ങൾ, ആത്മാവിൽ നിന്നാണ് പ്രവർത്തികൾ; ഇതെല്ലാം ആത്മാവാണ്.
തദേഷ ശ്ലോകോ ന പശ്യോ മൃത്യും പശ്യതി ന രോഗം നോത ദുഃഖതാഁ സര്വഁ ഹ പശ്യഃ പശ്യതി സര്വമാപ്നോതി സര്വശ ഇതി । സ ഏകധാ ഭവതി ത്രിധാ ഭവതി പഞ്ചധാ സപ്തധാ നവധാ ചൈവ പുനശ്ചൈകാദശഃ സ്മൃതഃ ശതം ച ദശ ചൈകശ്ച സഹസ്രാണി ച വിഁശതിരാഹാരശുദ്ധൌ സത്ത്വശുദ്ധൌ ധ്രുവാ സ്മൃതിഃ സ്മൃതിലമ്ഭേ സര്വഗ്രന്ഥീനാം വിപ്രമോക്ഷസ്തസ്മൈ മൃദിതകഷായായ തമസസ്പാരം ദര്ശയതി ഭഗവാന്സനത്കുമാരസ്തഁ സ്കന്ദ ഇത്യാചക്ഷതേ തഁ സ്കന്ദ ഇത്യാചക്ഷതേ
ഇതിനെക്കുറിച്ച് ഒരു ശ്ലോകം ഉണ്ട്: അവൻ മരണവും, രോഗവും, ദുഃഖവും കാണുന്നില്ല; കാണുന്നവൻ എല്ലാം കാണുന്നു, എല്ലാം നേടുന്നു. അവൻ ഒരൊറ്റ രൂപമായും, മൂന്നു രൂപമായും, അഞ്ചായി, ഏഴായി, ഒമ്പതായി, വീണ്ടും പതിനൊന്നായി, നൂറായി, പത്തായി, ഒരായി, ഇരുപതിനായിരം രൂപമായും അറിയപ്പെടുന്നു. അഹാരശുദ്ധിയാൽ മനശ്ശുദ്ധി, മനശ്ശുദ്ധിയാൽ ഓർമ്മ സ്ഥിരത, ഓർമ്മ സ്ഥിരതയാൽ ഹൃദയത്തിലെ എല്ലാ കെട്ടുകളും അഴിയും. അങ്ങനെ മലങ്ങൾ അകറ്റപ്പെട്ടവനു, ഭഗവാൻ സനത്കുമാരൻ അന്ധകാരത്തിന്റെ അപ്പുറം കാണിക്കുന്നു. അവനെ 'സ്കന്ദൻ' എന്ന് വിളിക്കുന്നു, 'സ്കന്ദൻ' എന്ന് വിളിക്കുന്നു.