സോഽഹം ഭഗവോ മന്ത്രവിദേവാസ്മി നാത്മവിച്ഛ്രുതഁ ഹ്യേവ മേ ഭഗവദ്ദൃശേഭ്യസ്തരതി ശോകമാത്മവിദിതി സോഽഹം ഭഗവഃ ശോചാമി തം മാ ഭഗവാഞ്ഛോകസ്യ പാരം താരയത്വിതി തഁ ഹോവാച യദ്വൈ കിഞ്ചൈതദധ്യഗീഷ്ഠാ നാമൈവൈതത്
'ഭഗവൻ, ഞാൻ മന്ത്രങ്ങൾ അറിയുന്നവനാണ്, ആത്മാവിനെ അറിയുന്നവനല്ല. ആത്മാവിനെ അറിയുന്നവൻ മാത്രമാണ് ദുഃഖം കടന്ന് പോകുന്നതെന്ന് ഞാൻ കേട്ടിട്ടുണ്ട്. ഭഗവൻ, ഞാൻ ദുഃഖത്തിലാണ്. ദയവായി എന്നെ ദുഃഖത്തിന്റെ അപ്പുറം എത്തിക്കണമേ.' ഗുരു പറഞ്ഞു: 'നീ പഠിച്ചതെല്ലാം പേരാണ്.'
നാമ വാ ഋഗ്വേദോ യജുര്വേദഃ സാമവേദ ആഥര്വണശ്ചതുര്ഥ ഇതിഹാസപുരാണഃ പഞ്ചമോ വേദാനാം വേദഃ പിത്ര്യോ രാശിര്ദൈവോ നിധിര്വാകോവാക്യമേകായനം ദേവവിദ്യാ ബ്രഹ്മവിദ്യാ ഭൂതവിദ്യാ ക്ഷത്രവിദ്യാ നക്ഷത്രവിദ്യാ സര്പദേവജനവിദ്യാ നാമൈവൈതന്നാമോപാസ്സ്വേതി
'പേര് തന്നെയാണ് ഋഗ്വേദം, യജുര്വേദം, സാമവേദം, അതർവണവേദം നാലാമത്തേതായി, ഇതിഹാസപുരാണങ്ങൾ അഞ്ചാമത്തേതായി, വേദങ്ങളിൽ വേദം, പിതൃവിദ്യ, ഗണിതം, ദൈവവിദ്യ, നിധി, വാക്ക്, ഏകായനം, ദേവവിദ്യ, ബ്രഹ്മവിദ്യ, ഭൂതവിദ്യ, ക്ഷത്രവിദ്യ, നക്ഷത്രവിദ്യ, പാമ്പ്-ദേവജനവിദ്യ—ഇവയെല്ലാം പേരാണ്. പേരിൽ തന്നെ ധ്യാനം ചെയ്യണം.'
സ യോ നാമ ബ്രഹ്മേത്യുപാസ്തേ യാവന്നാമ്നോ ഗതം തത്രാസ്യ യഥാകാമചാരോ ഭവതി യോ നാമ ബ്രഹ്മേത്യുപാസ്തേഽസ്തി ഭഗവോ നാമ്നോ ഭൂയ ഇതി നാമ്നോ വാവ ഭൂയോഽസ്തീതി തന്മേ ഭഗവാന്ബ്രവീത്വിതി
ആർ ആരെങ്കിലും നാമം ബ്രഹ്മം എന്നാണ് ധ്യാനിച്ചാൽ, നാമം എത്തുന്നിടത്തോളം അവൻ ഇഷ്ടം പോലെ സഞ്ചരിക്കും. നാമം ബ്രഹ്മം എന്നാണ് ധ്യാനിക്കുന്നവൻ ചോദിക്കും: 'ഭഗവൻ, നാമത്തേക്കാൾ വലിയതൊന്നുണ്ടോ?' 'ഉണ്ട്, നാമത്തേക്കാൾ വലിയതുണ്ട്,' എന്നാണ് ഉത്തരം. 'ദയവായി, ഭഗവൻ, അത് എനിക്ക് പറഞ്ഞുതരേണം.'
സ യോ വാചം ബ്രഹ്മേത്യുപാസ്തേ യാവദ്വാചോ ഗതം തത്രാസ്യ യഥാകാമചാരോ ഭവതി യോ വാചം ബ്രഹ്മേത്യുപാസ്തേഽസ്തി ഭഗവോ വാചോ ഭൂയ ഇതി വാചോ വാവ ഭൂയോഽസ്തീതി തന്മേ ഭഗവാന്ബ്രവീത്വിതി
ആർ ആരെങ്കിലും വാക്ക് ബ്രഹ്മം എന്നാണ് ധ്യാനിച്ചാൽ, വാക്ക് എത്തുന്നിടത്തോളം അവൻ ഇഷ്ടം പോലെ സഞ്ചരിക്കും. വാക്ക് ബ്രഹ്മം എന്നാണ് ധ്യാനിക്കുന്നവൻ ചോദിക്കും: 'ഭഗവൻ, വാക്കിനേക്കാൾ വലിയതൊന്നുണ്ടോ?' 'ഉണ്ട്, വാക്കിനേക്കാൾ വലിയതുണ്ട്,' എന്നാണ് ഉത്തരം. 'ദയവായി, ഭഗവൻ, അത് എനിക്ക് പറഞ്ഞുതരേണം.'
സ യോ മനോ ബ്രഹ്മേത്യുപാസ്തേ യാവന്മനസോ ഗതം തത്രാസ്യ യഥാകാമചാരോ ഭവതി യോ മനോ ബ്രഹ്മേത്യുപാസ്തേഽസ്തി ഭഗവോ മനസോ ഭൂയ ഇതി മനസോ വാവ ഭൂയോഽസ്തീതി തന്മേ ഭഗവാന്ബ്രവീത്വിതി
ആർ ആരെങ്കിലും മനസ്സ് ബ്രഹ്മം എന്നാണ് ധ്യാനിച്ചാൽ, മനസ്സ് എത്തുന്നിടത്തോളം അവൻ ഇഷ്ടം പോലെ സഞ്ചരിക്കും. മനസ്സ് ബ്രഹ്മം എന്നാണ് ധ്യാനിക്കുന്നവൻ ചോദിക്കും: 'ഭഗവൻ, മനസ്സിനേക്കാൾ വലിയതൊന്നുണ്ടോ?' 'ഉണ്ട്, മനസ്സിനേക്കാൾ വലിയതുണ്ട്,' എന്നാണ് ഉത്തരം. 'ദയവായി, ഭഗവൻ, അത് എനിക്ക് പറഞ്ഞുതരേണം.'
സങ്കല്പോ വാവ മനസോ ഭൂയാന്യദാ വൈ സങ്കല്പയതേഽഥ മനസ്യത്യഥ വാചമീരയതി താമു നാമ്നീരയതി നാമ്നി മന്ത്രാ ഏകം ഭവന്തി മന്ത്രേഷു കര്മാണി
സങ്കൽപ്പം മനസ്സിനേക്കാൾ വലിയതാണ്. ഒരാൾ സങ്കൽപ്പിക്കുമ്പോൾ, പിന്നെ ചിന്തിക്കുന്നു; പിന്നെ സംസാരിക്കുന്നു; പിന്നെ നാമം ഉച്ചരിക്കുന്നു; നാമത്തിൽ മന്ത്രങ്ങൾ ഒന്നാകുന്നു; മന്ത്രങ്ങളിൽ പ്രവർത്തികൾ ഒന്നാകുന്നു.
ചിത്തം വാവ സങ്കല്പാദ്ഭൂയോ യദാ വൈ ചേതയതേഽഥ സങ്കല്പയതേഽഥ മനസ്യത്യഥ വാചമീരയതി താമു നാമ്നീരയതി നാമ്നി മന്ത്രാ ഏകം ഭവന്തി മന്ത്രേഷു കര്മാണി
ചിത്തം സങ്കൽപ്പത്തേക്കാൾ വലിയതാണ്. ഒരാൾ ബോധവാനാകുമ്പോൾ, പിന്നെ സങ്കൽപ്പിക്കുന്നു; പിന്നെ ചിന്തിക്കുന്നു; പിന്നെ സംസാരിക്കുന്നു; പിന്നെ നാമം ഉച്ചരിക്കുന്നു; നാമത്തിൽ മന്ത്രങ്ങൾ ഒന്നാകുന്നു; മന്ത്രങ്ങളിൽ പ്രവർത്തികൾ ഒന്നാകുന്നു.
സ യോ ധ്യാനം ബ്രഹ്മേത്യുപാസ്തേ യാവദ്ധ്യാനസ്യ ഗതം തത്രാസ്യ യഥാകാമചാരോ ഭവതി യോ ധ്യാനം ബ്രഹ്മേത്യുപാസ്തേഽസ്തി ഭഗവോ ധ്യാനാദ്ഭൂയ ഇതി ധ്യാനാദ്വാവ ഭൂയോഽസ്തീതി തന്മേ ഭഗവാന്ബ്രവീത്വിതി
ആർ ആരെങ്കിലും ധ്യാനം ബ്രഹ്മം എന്നാണ് ധ്യാനിച്ചാൽ, ധ്യാനം എത്തുന്നിടത്തോളം അവൻ ഇഷ്ടം പോലെ സഞ്ചരിക്കും. ധ്യാനം ബ്രഹ്മം എന്നാണ് ധ്യാനിക്കുന്നവൻ ചോദിക്കും: 'ഭഗവൻ, ധ്യാനത്തേക്കാൾ വലിയതൊന്നുണ്ടോ?' 'ഉണ്ട്, ധ്യാനത്തേക്കാൾ വലിയതുണ്ട്,' എന്നാണ് ഉത്തരം. 'ദയവായി, ഭഗവൻ, അത് എനിക്ക് പറഞ്ഞുതരേണം.'
സ യോ ബലം ബ്രഹ്മേത്യുപാസ്തേ യാവദ്ബലസ്യ ഗതം തത്രാസ്യ യഥാകാമചാരോ ഭവതി യോ ബലം ബ്രഹ്മേത്യുപാസ്തേഽസ്തി ഭഗവോ ബലാദ്ഭൂയ ഇതി ബലാദ്വാവ ഭൂയോഽസ്തീതി തന്മേ ഭഗവാന്ബ്രവീത്വിതി
ആർ ആരെങ്കിലും ബലം ബ്രഹ്മം എന്നാണ് ധ്യാനിച്ചാൽ, ബലം എത്തുന്നിടത്തോളം അവൻ ഇഷ്ടം പോലെ സഞ്ചരിക്കും. ബലം ബ്രഹ്മം എന്നാണ് ധ്യാനിക്കുന്നവൻ ചോദിക്കും: 'ഭഗവൻ, ബലത്തേക്കാൾ വലിയതൊന്നുണ്ടോ?' 'ഉണ്ട്, ബലത്തേക്കാൾ വലിയതുണ്ട്,' എന്നാണ് ഉത്തരം. 'ദയവായി, ഭഗവൻ, അത് എനിക്ക് പറഞ്ഞുതരേണം.'
സ യോഽന്നം ബ്രഹ്മേത്യുപാസ്തേഽന്നവതോ വൈ സ ലോകാന്പാനവതോഽഭിസിധ്യതി യാവദന്നസ്യ ഗതം തത്രാസ്യ യഥാകാമചാരോ ഭവതി യോഽന്നം ബ്രഹ്മേത്യുപാസ്തേഽസ്തി ഭഗവോഽന്നാദ്ഭൂയ ഇത്യന്നാദ്വാവ ഭൂയോഽസ്തീതി തന്മേ ഭഗവാന്ബ്രവീത്വിതി
സ യോഽപോ ബ്രഹ്മേത്യുപാസ്ത ആപ്നോതി സര്വാന്കാമാഁസ്തൃപ്തിമാന്ഭവതി യാവദപാം ഗതം തത്രാസ്യ യഥാകാമചാരോ ഭവതി । യോഽപോ ബ്രഹ്മേത്യുപാസ്തേഽസ്തി ഭഗവോഽദ്ഭ്യോ ഭൂയ ഇത്യദ്ഭ്യോ വാവ ഭൂയോഽസ്തീതി തന്മേ ഭഗവാന്ബ്രവീത്വിതി
സ യ ആകാശം ബ്രഹ്മേത്യുപാസ്ത ആകാശവതോ വൈ സ ലോകാന്പ്രകാശവതോഽസമ്ബാധാനുരുഗായവതോഽഭിസിധ്യതി യാവദാകാശസ്യ ഗതം തത്രാസ്യ യഥാകാമചാരോ ഭവതി യ ആകാശം ബ്രഹ്മേത്യുപാസ്തേഽസ്തി ഭഗവ ആകാശാദ്ഭൂയ ഇതി ആകാശാദ്വാവ ഭൂയോഽസ്തീതി തന്മേ ഭഗവാന്ബ്രവീത്വിതി
സ്മരോ വാവാകാശാദ്ഭൂയസ്തസ്മാദ്യദ്യപി ബഹവ ആസീരന്ന സ്മരന്തോ നൈവ തേ കഞ്ചന ശൃണുയുര്ന മന്വീരന്ന വിജാനീരന്യദാ വാവ തേ സ്മരേയുരഥ ശൃണുയുരഥ മന്വീരന്നഥ വിജാനീരന്സ്മരേണ വൈ പുത്രാന്വിജാനാതി സ്മരേണ പശൂന്സ്മരമുപാസ്സ്വേതി
ഓര്മ്മ ആകാശത്തേക്കാള് വലിയതാണ്. പലരും ഒത്തുകൂടിയാലും ഓര്മ്മയില്ലെങ്കില് അവര് ഒന്നും കേള്ക്കുകയോ ചിന്തിക്കുകയോ അറിയുകയോ ചെയ്യില്ല. ഓര്മ്മയുണ്ടാകുമ്പോള് അവര് കേള്ക്കും, ചിന്തിക്കും, അറിയും. ഓര്മ്മയിലൂടെ മക്കളെയും, കന്നുകാലികളെയും അറിയുന്നു. ഓര്മ്മയെയാണ് ധ്യാനിക്കേണ്ടത്.
സ യഃ സ്മരം ബ്രഹ്മേത്യുപാസ്തേ യാവത്സ്മരസ്യ ഗതം തത്രാസ്യ യഥാകാമചാരോ ഭവതി യഃ സ്മരം ബ്രഹ്മേത്യുപാസ്തേഽസ്തി ഭഗവഃ സ്മരാദ്ഭൂയ ഇതി സ്മരാദ്വാവ ഭൂയോഽസ്തീതി തന്മേ ഭഗവാന്ബ്രവീത്വിതി
ഓര്മ്മ ബ്രഹ്മമാണെന്ന് ധ്യാനം ചെയ്യുന്നവന് എവിടെയായാലും ഓര്മ്മയുണ്ടെങ്കില് അവിടെ അവന് ഇഷ്ടം പോലെ സഞ്ചരിക്കും. ഓര്മ്മ ബ്രഹ്മമാണെന്ന് ധ്യാനം ചെയ്യുന്നവന് ചോദിക്കുന്നു: 'ഭഗവന്, ഓര്മ്മയേക്കാള് വലിയതൊന്നുണ്ടോ?' 'ഉണ്ട്, ഓര്മ്മയേക്കാള് വലിയതുണ്ട്.' 'ദയവായി അതു എന്നോട് പറയണമേ.'
ആശാ വാവ സ്മരാദ്ഭൂയസ്യാശേദ്ധോ വൈ സ്മരോ മന്ത്രാനധീതേ കര്മാണി കുരുതേ പുത്രാഁശ്ച പശൂഁശ്ചേച്ഛത ഇമം ച ലോകമമും ചേച്ഛത ആശാമുപാസ്സ്വേതി
ആശ ഓര്മ്മയേക്കാള് വലിയതാണ്. മന്ത്രങ്ങള് ഓര്ക്കാതിരുന്നാലും, ആശയോടെ കര്മ്മങ്ങള് ചെയ്യുന്നു, മക്കളെയും കന്നുകാലികളെയും ആഗ്രഹിക്കുന്നു, ഈ ലോകവും മറ്റുള്ളതും ആഗ്രഹിക്കുന്നു. ആശയെയാണ് ധ്യാനിക്കേണ്ടത്.
വാഗ്വാവ നാമ്നോ ഭൂയസീ വാഗ്വാ ഋഗ്വേദം വിജ്ഞാപയതി യജുര്വേദഁ സാമവേദമാഥര്വണം ചതുര്ഥമിതിഹാസപുരാണം പഞ്ചമം വേദാനാം വേദം പിത്ര്യഁരാശിം ദൈവം നിധിം വാകോവാക്യമേകായനം ദേവവിദ്യാം ബ്രഹ്മവിദ്യാം ഭൂതവിദ്യാം ക്ഷത്രവിദ്യാഁ സര്പദേവജനവിദ്യാം ദിവം ച പൃഥിവീം ച വായും ചാകാശം ചാപശ്ച തേജശ്ച ദേവാഁശ്ച മനുഷ്യാഁശ്ച പശൂഁശ്ച വയാഁസി ച തൃണവനസ്പതീഞ്ഛ്വാപദാന്യാകീടപതങ്ഗപിപീലകം ധര്മം ചാധര്മം ച സത്യം ചാനൃതം ച സാധു ചാസാധു ച ഹൃദയജ്ഞം ചാഹൃദയജ്ഞം ച യദ്വൈ വാങ്നാഭവിഷ്യന്ന ധര്മോ നാധര്മോ വ്യജ്ഞാപയിഷ്യന്ന സത്യം നാനൃതം ന സാധു നാസാധു ന ഹൃദയജ്ഞോ നാഹൃദയജ്ഞോ വാഗേവൈതത്സര്വം വിജ്ഞാപയതി വാചമുപാസ്സ്വേതി
വാക്ക് നാമത്തേക്കാൾ വലിയതാണ്. വാക്ക് ഋഗ്വേദം, യജുര്വേദം, സാമവേദം, അതർവ്വണം നാലാമത്തേത്, ഇതിഹാസവും പുരാണവും അഞ്ചാമത്തേത്, വേദങ്ങളിൽ വേദം, പിതൃകർമ്മങ്ങൾ, ദൈവകാര്യങ്ങൾ, നിധി, വാക്കിന്റെ വാക്യങ്ങൾ, ഏകപഥം, ദൈവവിദ്യ, ബ്രഹ്മവിദ്യ, ഭൂതവിദ്യ, രാജവിദ്യ, നക്ഷത്രവിദ്യ, പാമ്പ്-ദൈവവിദ്യ, ആകാശവും ഭൂമിയും വായുവും ആകാശവും വെള്ളവും തീയും ദേവന്മാരും മനുഷ്യരും മൃഗങ്ങളും പക്ഷികളും പുല്ലും വൃക്ഷങ്ങളും കാട്ടുമൃഗങ്ങളും കീടങ്ങളും പറക്കുന്ന ജീവികളും പുഴുക്കളും, ധർമ്മവും അധർമ്മവും സത്യവും അസത്യവും നല്ലതും ചീത്തയും ഹൃദയത്തിന് ഇഷ്ടമുള്ളതും ഇഷ്ടമില്ലാത്തതും—ഇവയെല്ലാം വാക്ക് അറിയിക്കുന്നു. വാക്ക് ഇല്ലെങ്കിൽ ഇവയെല്ലാം അറിയപ്പെടില്ല. അതുകൊണ്ട് വാക്ക് ധ്യാനിക്കണം.
മനോ വാവ വാചോ ഭൂയോ യഥാ വൈ ദ്വേ വാമലകേ ദ്വേ വാ കോലേ ദ്വൌ വാക്ഷൌ മുഷ്ടിരനുഭവത്യേവം വാചം ച നാമ ച മനോഽനുഭവതി സ യദാ മനസാ മനസ്യതി മന്ത്രാനധീയീയേത്യഥാധീതേ കര്മാണി കുര്വീയേത്യഥ കുരുതേ പുത്രാഁശ്ച പശൂഁശ്ചേച്ഛേയേത്യഥേച്ഛത ഇമം ച ലോകമമും ചേച്ഛേയേത്യഥേച്ഛതേ മനോ ഹ്യാത്മാ മനോ ഹി ലോകോ മനോ ഹി ബ്രഹ്മ മന ഉപാസ്സ്വേതി
മനസ്സ് വാക്കിനേക്കാൾ വലിയതാണ്. രണ്ട് ആമലകഫലങ്ങൾ പോലെ, രണ്ട് കോലഫലങ്ങൾ പോലെ, രണ്ട് ബില്വഫലങ്ങൾ പോലെ, ഒരു മുഷ്ടിയിൽ പിടിക്കാൻ കഴിയുന്നതുപോലെ, വാക്കിനെയും നാമത്തെയും മനസ്സ് പിടിക്കുന്നു. മനസ്സ് ഉപയോഗിച്ച് ചിന്തിക്കുമ്പോൾ, മന്ത്രങ്ങൾ പഠിക്കുന്നു; ആഗ്രഹിക്കുമ്പോൾ, പ്രവർത്തിക്കുന്നു; മക്കളെയും പശുക്കളെയും ആഗ്രഹിക്കുമ്പോൾ, ആഗ്രഹിക്കുന്നു; ഈ ലോകത്തെയും അപ്പുറ ലോകത്തെയും ആഗ്രഹിക്കുമ്പോൾ, ആഗ്രഹിക്കുന്നു. മനസ്സ് തന്നെയാണ് ആത്മാവ്; മനസ്സ് തന്നെയാണ് ലോകം; മനസ്സ് തന്നെയാണ് ബ്രഹ്മം. മനസ്സ് ധ്യാനിക്കണം.
താനി ഹ വാ ഏതാനി സങ്കല്പൈകായനാനി സങ്കല്പാത്മകാനി സങ്കല്പേ പ്രതിഷ്ഠിതാനി സമകൢപതാം ദ്യാവാപൃഥിവീ സമകല്പേതാം വായുശ്ചാകാശം ച സമകല്പന്താപശ്ച തേജശ്ച തേഷാഁ സങ്കൢപ്ത്യൈ വര്ഷഁ സങ്കല്പതേ വര്ഷസ്യ സങ്കൢപ്ത്യാ അന്നഁ സങ്കല്പതേഽന്നസ്യ സങ്കൢപ്ത്യൈ പ്രാണാഃ സങ്കല്പന്തേ പ്രാണാനാഁ സങ്കൢപ്ത്യൈ മന്ത്രാഃ സങ്കല്പന്തേ മന്ത്രാണാഁ സങ്കൢപ്ത്യൈ കര്മാണി സങ്കല്പന്തേ കര്മണാം സങ്കൢപ്ത്യൈ ലോകഃ സങ്കല്പതേ ലോകസ്യ സങ്കൢപ്ത്യൈ സര്വഁ സങ്കല്പതേ സ ഏഷ സങ്കല്പഃ സങ്കല്പമുപാസ്സ്വേതി
ഇവയെല്ലാം സങ്കൽപ്പത്തിലൂടെ നടക്കുന്നു, സങ്കൽപ്പമാണ് ഇവയുടെ സ്വഭാവം, സങ്കൽപ്പത്തിലാണ് ഇവ നിലകൊള്ളുന്നത്. ആകാശവും ഭൂമിയും സങ്കൽപ്പത്തിലൂടെ നിലനിൽക്കുന്നു; വായുവും ആകാശവും സങ്കൽപ്പത്തിലൂടെ നിലനിൽക്കുന്നു; വെള്ളവും തീയും സങ്കൽപ്പത്തിലൂടെ നിലനിൽക്കുന്നു. മഴക്കായി സങ്കൽപ്പിക്കുന്നു; മഴക്കായി അന്നം സങ്കൽപ്പിക്കുന്നു; അന്നത്തിനായി പ്രാണൻ സങ്കൽപ്പിക്കുന്നു; പ്രാണത്തിനായി മന്ത്രങ്ങൾ സങ്കൽപ്പിക്കുന്നു; മന്ത്രങ്ങൾക്ക് വേണ്ടി പ്രവർത്തികൾ സങ്കൽപ്പിക്കുന്നു; പ്രവർത്തികൾക്കായി ലോകം സങ്കൽപ്പിക്കുന്നു; ലോകത്തിനായി എല്ലാം സങ്കൽപ്പിക്കുന്നു. ഇതാണ് സങ്കൽപ്പം. സങ്കൽപ്പം ധ്യാനിക്കണം.
സ യഃ സങ്കല്പം ബ്രഹ്മേത്യുപാസ്തേ സങ്കൢപ്താന്വൈ സ ലോകാന്ധ്രുവാന്ധ്രുവഃ പ്രതിഷ്ഠിതാന് പ്രതിഷ്ഠിതോഽവ്യഥമാനാനവ്യഥമാനോഽഭിസിധ്യതി യാവത്സങ്കല്പസ്യ ഗതം തത്രാസ്യ യഥാകാമചാരോ ഭവതി യഃ സങ്കല്പം ബ്രഹ്മേത്യുപാസ്തേഽസ്തി ഭഗവഃ സങ്കല്പാദ്ഭൂയ ഇതി സങ്കല്പാദ്വാവ ഭൂയോഽസ്തീതി തന്മേ ഭഗവാന്ബ്രവീത്വിതി
ആർ ആരെങ്കിലും സങ്കൽപ്പം ബ്രഹ്മം എന്നാണ് ധ്യാനിച്ചാൽ, സങ്കൽപ്പത്തിൽ ഉറപ്പുള്ള ലോകങ്ങൾ അവൻ നേടും; അവൻ തന്നെ ഉറപ്പോടെ നിലകൊള്ളും, അചഞ്ചലനാകും. സങ്കൽപ്പം എത്തുന്നിടത്തോളം അവൻ ഇഷ്ടം പോലെ സഞ്ചരിക്കും. സങ്കൽപ്പം ബ്രഹ്മം എന്നാണ് ധ്യാനിക്കുന്നവൻ ചോദിക്കും: 'ഭഗവൻ, സങ്കൽപ്പത്തേക്കാൾ വലിയതൊന്നുണ്ടോ?' 'ഉണ്ട്, സങ്കൽപ്പത്തേക്കാൾ വലിയതുണ്ട്,' എന്നാണ് ഉത്തരം. 'ദയവായി, ഭഗവൻ, അത് എനിക്ക് പറഞ്ഞുതരേണം.'
താനി ഹ വാ ഏതാനി ചിത്തൈകായനാനി ചിത്താത്മാനി ചിത്തേ പ്രതിഷ്ഠിതാനി തസ്മാദ്യദ്യപി ബഹുവിദചിത്തോ ഭവതി നായമസ്തീത്യേവൈനമാഹുര്യദയം വേദ യദ്വാ അയം വിദ്വാന്നേത്ഥമചിത്തഃ സ്യാദിത്യഥ യദ്യല്പവിച്ചിത്തവാന്ഭവതി തസ്മാ ഏവോത ശുശ്രൂഷന്തേ ചിത്തഁഹ്യേവൈഷാമേകായനം ചിത്തമാത്മാ ചിത്തം പ്രതിഷ്ഠാ ചിത്തമുപാസ്സ്വേതി
ഇവയെല്ലാം ചിത്തത്തിലൂടെ നടക്കുന്നു, ചിത്തമാണ് ഇവയുടെ സ്വഭാവം, ചിത്തത്തിലാണ് ഇവ നിലകൊള്ളുന്നത്. അതുകൊണ്ട് ഒരാൾക്ക് വളരെ ബോധമുണ്ടെങ്കിലും അറിവില്ലെങ്കിൽ, 'ഇവൻ ഇല്ല' എന്നാണ് പറയുന്നത്. അല്ലെങ്കിൽ, അറിവുള്ളവൻ ബോധം ഇല്ലാതെ ഇരിക്കുമ്പോൾ, കുറച്ച് ബോധമുള്ളവനാണെങ്കിൽ, അത്രത്തോളം മാത്രമേ ആളുകൾ അവനോട് ശ്രദ്ധ കാണിക്കൂ. ബോധം തന്നെയാണ് ഇവയുടെ ഒരു പാത, ബോധം തന്നെയാണ് ആത്മാവ്, ബോധം തന്നെയാണ് അടിസ്ഥാനമെന്നും. ബോധം ധ്യാനിക്കണം.
സ യശ്ചിത്തം ബ്രഹ്മേത്യുപാസ്തേ ചിത്താന്വൈ സ ലോകാന്ധ്രുവാന്ധ്രുവഃ പ്രതിഷ്ഠിതാന്പ്രതിഷ്ഠിതോഽവ്യഥമാനാനവ്യഥമാനോഽഭിസിധ്യതി യാവച്ചിത്തസ്യ ഗതം തത്രാസ്യ യഥാകാമചാരോ ഭവതി യശ്ചിത്തം ബ്രഹ്മേത്യുപാസ്തേഽസ്തി ഭഗവശ്ചിത്താദ്ഭൂയ ഇതി ചിത്താദ്വാവ ഭൂയോഽസ്തീതി തന്മേ ഭഗവാന്ബ്രവീത്വിതി
ആർ ആരെങ്കിലും ചിത്തം ബ്രഹ്മം എന്നാണ് ധ്യാനിച്ചാൽ, ബോധത്തിൽ ഉറപ്പുള്ള ലോകങ്ങൾ അവൻ നേടും; അവൻ തന്നെ ഉറപ്പോടെ നിലകൊള്ളും, അചഞ്ചലനാകും. ചിത്തം എത്തുന്നിടത്തോളം അവൻ ഇഷ്ടം പോലെ സഞ്ചരിക്കും. ചിത്തം ബ്രഹ്മം എന്നാണ് ധ്യാനിക്കുന്നവൻ ചോദിക്കും: 'ഭഗവൻ, ബോധത്തേക്കാൾ വലിയതൊന്നുണ്ടോ?' 'ഉണ്ട്, ബോധത്തേക്കാൾ വലിയതുണ്ട്,' എന്നാണ് ഉത്തരം. 'ദയവായി, ഭഗവൻ, അത് എനിക്ക് പറഞ്ഞുതരേണം.'
ധ്യാനം വാവ ചിത്താദ്ഭൂയോ ധ്യായതീവ പൃഥിവീ ധ്യായതീവാന്തരിക്ഷം ധ്യായതീവ ദ്യൌര്ധ്യായന്തീവാപോ ധ്യായന്തീവ പര്വതാ ദേവമനുഷ്യാസ്തസ്മാദ്യ ഇഹ മനുഷ്യാണാം മഹത്താം പ്രാപ്നുവന്തി ധ്യാനാപാദാഁശാ ഇവൈവ തേ ഭവന്ത്യഥ യേഽല്പാഃ കലഹിനഃ പിശുനാ ഉപവാദിനസ്തേഽഥ യേ പ്രഭവോ ധ്യാനാപാദാഁശാ ഇവൈവ തേ ഭവന്തി ധ്യാനമുപാസ്സ്വേതി
ധ്യാനം ബോധത്തേക്കാൾ വലിയതാണ്. ഭൂമി ധ്യാനിക്കുന്നതുപോലെയാണ്, അന്തരീക്ഷം ധ്യാനിക്കുന്നതുപോലെയാണ്, ആകാശം ധ്യാനിക്കുന്നതുപോലെയാണ്, വെള്ളം ധ്യാനിക്കുന്നതുപോലെയാണ്, പർവ്വതങ്ങൾ ധ്യാനിക്കുന്നതുപോലെയാണ്, ദേവന്മാരും മനുഷ്യരും ധ്യാനിക്കുന്നതുപോലെയാണ്. അതുകൊണ്ട് മനുഷ്യരിൽ മഹത്വം നേടുന്നവർ ധ്യാനത്തിലൂടെ അതിനെ നേടുന്നവരായി കാണപ്പെടുന്നു; ചെറിയവരും വഴക്ക് പറയുന്നവരും അപവാദം പറയുന്നവരും അധികം സംസാരിക്കുന്നവരും അങ്ങനെ അല്ല; ശക്തരായവർ ധ്യാനത്തിലൂടെ അതിനെ നേടുന്നവരായി കാണപ്പെടുന്നു. ധ്യാനം ധ്യാനിക്കണം.
വിജ്ഞാനം വാവ ധ്യാനാദ്ഭൂയഃ വിജ്ഞാനേന വാ ഋഗ്വേദം വിജാനാതി യജുര്വേദഁ സാമവേദമാഥര്വണം ചതുര്ഥമിതിഹാസപുരാണം പഞ്ചമം വേദാനാം വേദം പിത്ര്യഁരാശിം ദൈവം നിധിം വാകോവാക്യമേകായനം ദേവവിദ്യാം ബ്രഹ്മവിദ്യാം ഭൂതവിദ്യാം ക്ഷത്രവിദ്യാം നക്ഷത്രവിദ്യാഁ സര്പദേവജനവിദ്യാം ദിവം ച പൃഥിവീം ച വായും ചാകാശം ചാപശ്ച തേജശ്ച ദേവാഁശ്ച മനുഷ്യാഁശ്ച പശൂഁശ്ച വയാഁസി ച തൃണവനസ്പതീഞ്ഛ്വാപദാന്യാകീടപതങ്ഗപിപീലകം ധര്മം ചാധര്മം ച സത്യം ചാനൃതം ച സാധു ചാസാധു ച ഹൃദയജ്ഞം ചാഹൃദയജ്ഞം ചാന്നം ച രസം ചേമം ച ലോകമമും ച വിജ്ഞാനേനൈവ വിജാനാതി വിജ്ഞാനമുപാസ്സ്വേതി
വിജ്ഞാനം ധ്യാനത്തേക്കാൾ വലിയതാണ്. വിജ്ഞാനത്തിലൂടെ ഋഗ്വേദം, യജുര്വേദം, സാമവേദം, അതർവ്വണം നാലാമത്തേത്, ഇതിഹാസവും പുരാണവും അഞ്ചാമത്തേത്, വേദങ്ങളിൽ വേദം, പിതൃകർമ്മങ്ങൾ, ദൈവകാര്യങ്ങൾ, നിധി, വാക്കിന്റെ വാക്യങ്ങൾ, ഏകപഥം, ദൈവവിദ്യ, ബ്രഹ്മവിദ്യ, ഭൂതവിദ്യ, രാജവിദ്യ, നക്ഷത്രവിദ്യ, പാമ്പ്-ദൈവവിദ്യ, ആകാശവും ഭൂമിയും വായുവും ആകാശവും വെള്ളവും തീയും ദേവന്മാരും മനുഷ്യരും മൃഗങ്ങളും പക്ഷികളും പുല്ലും വൃക്ഷങ്ങളും കാട്ടുമൃഗങ്ങളും കീടങ്ങളും പറക്കുന്ന ജീവികളും പുഴുക്കളും, ധർമ്മവും അധർമ്മവും സത്യവും അസത്യവും നല്ലതും ചീത്തയും ഹൃദയത്തിന് ഇഷ്ടമുള്ളതും ഇഷ്ടമില്ലാത്തതും, അന്നവും അതിന്റെ രുചിയും ഈ ലോകവും അപ്പുറ ലോകവും—വിജ്ഞാനത്തിലൂടെ മാത്രമേ ഇവയെല്ലാം അറിയാൻ കഴിയൂ. വിജ്ഞാനം ധ്യാനിക്കണം.
സ യോ വിജ്ഞാനം ബ്രഹ്മേത്യുപാസ്തേ വിജ്ഞാനവതോ വൈ സ ലോകാഞ്ജ്ഞാനവതോഽഭിസിധ്യതി യാവദ്വിജ്ഞാനസ്യ ഗതം തത്രാസ്യ യഥാകാമചാരോ ഭവതി യോ വിജ്ഞാനം ബ്രഹ്മേത്യുപാസ്തേഽസ്തി ഭഗവോ വിജ്ഞാനാദ്ഭൂയ ഇതി വിജ്ഞാനാദ്വാവ ഭൂയോഽസ്തീതി തന്മേ ഭഗവാന്ബ്രവീത്വിതി
ആർ ആരെങ്കിലും വിജ്ഞാനം ബ്രഹ്മം എന്നാണ് ധ്യാനിച്ചാൽ, വിജ്ഞാനമുള്ളവരുടെ ലോകങ്ങൾ അവൻ നേടും, വിജ്ഞാനമില്ലാത്തവരുടെ ലോകങ്ങൾ അല്ല. വിജ്ഞാനം എത്തുന്നിടത്തോളം അവൻ ഇഷ്ടം പോലെ സഞ്ചരിക്കും. വിജ്ഞാനം ബ്രഹ്മം എന്നാണ് ധ്യാനിക്കുന്നവൻ ചോദിക്കും: 'ഭഗവൻ, വിജ്ഞാനത്തേക്കാൾ വലിയതൊന്നുണ്ടോ?' 'ഉണ്ട്, വിജ്ഞാനത്തേക്കാൾ വലിയതുണ്ട്,' എന്നാണ് ഉത്തരം. 'ദയവായി, ഭഗവൻ, അത് എനിക്ക് പറഞ്ഞുതരേണം.'
ബലം വാവ വിജ്ഞാനാദ്ഭൂയോഽപി ഹ ശതം വിജ്ഞാനവതാമേകോ ബലവാനാകമ്പയതേ । സ യദാ ബലീ ഭവത്യഥോത്ഥാതാ ഭവത്യുത്തിഷ്ഠന്പരിചരിതാ ഭവതി പരിചരന്നുപസത്താ ഭവത്യുപസീദന്ദ്രഷ്ടാ ഭവതി ശ്രോതാ ഭവതി മന്താ ഭവതി ബോദ്ധാ ഭവതി കര്താ ഭവതി വിജ്ഞാതാ ഭവതി । ബലേന വൈ പൃഥിവീ തിഷ്ഠതി ബലേനാന്തരിക്ഷം ബലേന ദ്യൌര്ബലേന പര്വതാ ബലേന ദേവമനുഷ്യാ ബലേന പശവശ്ച വയാഁസി ച തൃണവനസ്പതയഃ ശ്വാപദാന്യാകീടപതങ്ഗപിപീലകം ബലേന ലോകസ്തിഷ്ഠതി ബലമുപാസ്സ്വേതി
ബലം വിജ്ഞാനത്തേക്കാൾ വലിയതാണ്. നൂറ് വിജ്ഞാനമുള്ളവരുണ്ടെങ്കിലും, ഒരാൾക്ക് ബലം ഉണ്ടെങ്കിൽ അവനെ അകറ്റാൻ കഴിയില്ല. ഒരാൾക്ക് ബലം ഉണ്ടെങ്കിൽ, അവൻ എഴുന്നേൽക്കും; എഴുന്നേൽക്കുമ്പോൾ സഞ്ചരിക്കും; സഞ്ചരിക്കുമ്പോൾ സമീപിക്കും; സമീപിക്കുമ്പോൾ ഇരിക്കും; ഇരിക്കുമ്പോൾ കാണും; കേൾക്കും; ചിന്തിക്കും; അറിയും; പ്രവർത്തിക്കും; മനസ്സിലാക്കും. ബലത്താൽ ഭൂമി നിലകൊള്ളുന്നു, ബലത്താൽ അന്തരീക്ഷം, ബലത്താൽ ആകാശം, ബലത്താൽ പർവ്വതങ്ങൾ, ബലത്താൽ ദേവന്മാരും മനുഷ്യരും, ബലത്താൽ മൃഗങ്ങളും പക്ഷികളും, പുല്ലും വൃക്ഷങ്ങളും, കാട്ടുമൃഗങ്ങളും കീടങ്ങളും പറക്കുന്ന ജീവികളും പുഴുക്കളും, ബലത്താൽ ലോകം നിലകൊള്ളുന്നു. ബലം ധ്യാനിക്കണം.
അന്നം വാവ ബലാദ്ഭൂയസ്തസ്മാദ്യദ്യപി ദശ രാത്രീര്നാശ്നീയാദ്യദ്യു ഹ ജീവേദഥവാദ്രഷ്ടാശ്രോതാമന്താബോദ്ധാകര്താവിജ്ഞാതാ ഭവത്യഥാന്നസ്യായൈ ദ്രഷ്ടാ ഭവതി ശ്രോതാ ഭവതി മന്താ ഭവതി ബോദ്ധാ ഭവതി കര്താ ഭവതി വിജ്ഞാതാ ഭവത്യന്നമുപാസ്സ്വേതി
അന്നം ബലത്തേക്കാൾ വലിയതാണ്. അതുകൊണ്ട്, ഒരാൾ പത്ത് രാത്രി ഭക്ഷണം കഴിക്കാതിരുന്നാലും ജീവിച്ചിരിക്കുകയാണെങ്കിൽ, അവൻ കാണുന്നവനും കേൾക്കുന്നവനും ചിന്തിക്കുന്നവനും അറിയുന്നവനും പ്രവർത്തിക്കുന്നവനും മനസ്സിലാക്കുന്നവനും ആയിരിക്കും; എന്നാൽ അന്നം കഴിക്കുമ്പോൾ, അന്നത്തിനായി കാണുന്നവനും കേൾക്കുന്നവനും ചിന്തിക്കുന്നവനും അറിയുന്നവനും പ്രവർത്തിക്കുന്നവനും മനസ്സിലാക്കുന്നവനും ആയിരിക്കും. അന്നം ധ്യാനിക്കണം.
ആഹാരം ബ്രഹ്മമാണെന്ന് ധ്യാനം ചെയ്യുന്നവന് ആഹാരവും പാനീയവും സമൃദ്ധമായ ലോകങ്ങള് ലഭിക്കും; എവിടെയായാലും ആഹാരം ഉണ്ടെങ്കില് അവിടെ അവന് ഇഷ്ടം പോലെ സഞ്ചരിക്കും. ആഹാരം ബ്രഹ്മമാണെന്ന് ധ്യാനം ചെയ്യുന്നവന് ചോദിക്കുന്നു: 'ഭഗവന്, ആഹാരത്തേക്കാള് വലിയതൊന്നുണ്ടോ?' 'ഉണ്ട്, ആഹാരത്തേക്കാള് വലിയതുണ്ട്.' 'ദയവായി അതു എന്നോട് പറയണമേ.'
ആപോ വാവാന്നാദ്ഭൂയസ്തസ്മാദ്യദാ സുവൃഷ്ടിര്ന ഭവതി വ്യാധീയന്തേ പ്രാണാ അന്നം കനീയോ ഭവിഷ്യതീത്യഥ യദാ സുവൃഷ്ടിര്ഭവത്യാനന്ദിനഃ പ്രാണാ ഭവന്ത്യന്നം ബഹു ഭവിഷ്യതീത്യാപ ഏവേമാ മൂര്താ യേയം പൃഥിവീ യദന്തരിക്ഷം യദ്ദ്യൌര്യത്പര്വതാ യദ്ദേവമനുഷ്യാ യത്പശവശ്ച വയാഁസി ച തൃണവനസ്പതയഃ ശ്വാപദാന്യാകീടപതങ്ഗപിപീലകമാപ ഏവേമാ മൂര്താ അപ ഉപാസ്സ്വേതി
വെള്ളം ആഹാരത്തേക്കാള് വലിയതാണ്. അതുകൊണ്ടാണ് നല്ല മഴയില്ലാതിരിപ്പോള് ജീവികള് വിഷമിച്ച്, 'ആഹാരം കുറയും' എന്ന് ആശങ്കപ്പെടുന്നത്. നല്ല മഴയുണ്ടാകുമ്പോള് ജീവികള് സന്തോഷിക്കുന്നു, 'ആഹാരം ധാരാളം ലഭിക്കും' എന്ന്. ഭൂമി, ആകാശം, ദ്യു, പര്വ്വതങ്ങള്, ദേവന്മാര്, മനുഷ്യര്, പശുക്കള്, പക്ഷികള്, പുല്ലും മരങ്ങളും കാട്ടുമൃഗങ്ങളും കീടങ്ങളും പുഴുക്കളും എല്ലാം വെള്ളത്തിന്റെ രൂപങ്ങളാണ്. വെള്ളത്തെയാണ് ധ്യാനിക്കേണ്ടത്.
വെള്ളം ബ്രഹ്മമാണെന്ന് ധ്യാനം ചെയ്യുന്നവന് എല്ലാ ആഗ്രഹങ്ങളും ലഭിച്ച് തൃപ്തനാകും; എവിടെയായാലും വെള്ളം ഉണ്ടെങ്കില് അവിടെ അവന് ഇഷ്ടം പോലെ സഞ്ചരിക്കും. വെള്ളം ബ്രഹ്മമാണെന്ന് ധ്യാനം ചെയ്യുന്നവന് ചോദിക്കുന്നു: 'ഭഗവന്, വെള്ളത്തേക്കാള് വലിയതൊന്നുണ്ടോ?' 'ഉണ്ട്, വെള്ളത്തേക്കാള് വലിയതുണ്ട്.' 'ദയവായി അതു എന്നോട് പറയണമേ.'
തേജോ വാവാദ്ഭ്യോ ഭൂയസ്തദ്വാ ഏതദ്വായുമാഗൃഹ്യാകാശമഭിതപതി തദാഹുര്നിശോചതി നിതപതി വര്ഷിഷ്യതി വാ ഇതി തേജ ഏവ തത്പൂര്വം ദര്ശയിത്വാഥാപഃ സൃജതേ തദേതദൂര്ധ്വാഭിശ്ച തിരശ്ചീഭിശ്ച വിദ്യുദ്ഭിരാഹ്രാദാശ്ചരന്തി തസ്മാദാഹുര്വിദ്യോതതേ സ്തനയതി വര്ഷിഷ്യതി വാ ഇതി തേജ ഏവ തത്പൂര്വം ദര്ശയിത്വാഥാപഃ സൃജതേ തേജ ഉപാസ്സ്വേതി
അഗ്നി വെള്ളത്തേക്കാള് വലിയതാണ്. അഗ്നി വായുവിനെ പിടിച്ചെടുക്കുമ്പോള് ആകാശത്തിലേക്ക് കയറുന്നു; അപ്പോള് ആളുകള് പറയുന്നു: 'മിന്നുന്നു, ഇടിമിന്നുന്നു, മഴപെയ്യും.' ആദ്യം അഗ്നി തന്നെ കാണിച്ചു, പിന്നെ വെള്ളം ഉണ്ടാക്കുന്നു. മിന്നലുകള് മേലേക്കും ചുറ്റും കറങ്ങി ഇടിമിന്നലോടുകൂടി സഞ്ചരിക്കുന്നു. അതുകൊണ്ടാണ് ആളുകള് പറയുന്നത്: 'മിന്നുന്നു, ഇടിമിന്നുന്നു, മഴപെയ്യും.' ആദ്യം അഗ്നി തന്നെ കാണിച്ചു, പിന്നെ വെള്ളം ഉണ്ടാക്കുന്നു. അഗ്നിയെയാണ് ധ്യാനിക്കേണ്ടത്.
സ യസ്തേജോ ബ്രഹ്മേത്യുപാസ്തേ തേജസ്വീ വൈ സ തേജസ്വതോ ലോകാന്ഭാസ്വതോഽപഹതതമസ്കാനഭിസിധ്യതി യാവത്തേജസോ ഗതം തത്രാസ്യ യഥാകാമചാരോ ഭവതി യസ്തേജോ ബ്രഹ്മേത്യുപാസ്തേഽസ്തി ഭഗവസ്തേജസോ ഭൂയ ഇതി തേജസോ വാവ ഭൂയോഽസ്തീതി തന്മേ ഭഗവാന്ബ്രവീത്വിതി
അഗ്നി ബ്രഹ്മമാണെന്ന് ധ്യാനം ചെയ്യുന്നവന് പ്രകാശമുള്ളവനാകും; പ്രകാശവും ഇരുണ്ടതില്ലാത്ത ലോകങ്ങള് അവന് നേടും. എവിടെയായാലും അഗ്നി ഉണ്ടെങ്കില് അവിടെ അവന് ഇഷ്ടം പോലെ സഞ്ചരിക്കും. അഗ്നി ബ്രഹ്മമാണെന്ന് ധ്യാനം ചെയ്യുന്നവന് ചോദിക്കുന്നു: 'ഭഗവന്, അഗ്നിയേക്കാള് വലിയതൊന്നുണ്ടോ?' 'ഉണ്ട്, അഗ്നിയേക്കാള് വലിയതുണ്ട്.' 'ദയവായി അതു എന്നോട് പറയണമേ.'
ആകാശോ വാവ തേജസോ ഭൂയാനാകാശേ വൈ സൂര്യാചന്ദ്രമസാവുഭൌ വിദ്യുന്നക്ഷത്രാണ്യഗ്നിരാകാശേനാഹ്വയത്യാകാശേന ശൃണോത്യാകാശേന പ്രതിശൃണോത്യാകാശേ രമത ആകാശേ ന രമത ആകാശേ ജായത ആകാശമഭിജായത ആകാശമുപാസ്സ്വേതി
ആകാശം അഗ്നിയേക്കാള് വലിയതാണ്. ആകാശത്തില് സൂര്യനും ചന്ദ്രനും മിന്നലും നക്ഷത്രങ്ങളും അഗ്നിയും നിലകൊള്ളുന്നു. ആകാശത്തിലൂടെ വിളിക്കുന്നു, ആകാശത്തിലൂടെ കേള്ക്കുന്നു, ആകാശത്തിലൂടെ മറുപടി പറയുന്നു, ആകാശത്തില് ആസ്വദിക്കുന്നു, ആകാശത്തില് ആസ്വദിക്കാതിരിക്കുന്നു, ആകാശത്തില് ജനിക്കുന്നു, ആകാശത്തിലേക്കാണ് ജനനം. ആകാശത്തെയാണ് ധ്യാനിക്കേണ്ടത്.
ആകാശം ബ്രഹ്മമാണെന്ന് ധ്യാനം ചെയ്യുന്നവന് വിശാലവും പ്രകാശമുള്ളതും തടസ്സമില്ലാത്തതുമായ ലോകങ്ങള് നേടും; എവിടെയായാലും ആകാശം ഉണ്ടെങ്കില് അവിടെ അവന് ഇഷ്ടം പോലെ സഞ്ചരിക്കും. ആകാശം ബ്രഹ്മമാണെന്ന് ധ്യാനം ചെയ്യുന്നവന് ചോദിക്കുന്നു: 'ഭഗവന്, ആകാശത്തേക്കാള് വലിയതൊന്നുണ്ടോ?' 'ഉണ്ട്, ആകാശത്തേക്കാള് വലിയതുണ്ട്.' 'ദയവായി അതു എന്നോട് പറയണമേ.'