അഥ യോഽസ്യ പ്രത്യങ്സുഷിഃ സോഽപാനഃ സാ വാക്സോഽഗ്നിസ്തദേതദ്ബ്രഹ്മവര്ചസമന്നാദ്യമിത്യുപാസീത ബ്രഹ്മവര്ചസ്യന്നാദോ ഭവതി യ ഏവം വേദ
പടിഞ്ഞാറോട്ടുള്ള ദ്വാരം അപാനനാണ്; അതാണ് വാക്ക്, അതാണ് അഗ്നി. അതിനെ ബ്രഹ്മതേജസ്സും അന്നഭോജിയും എന്നിങ്ങനെ ധ്യാനിക്കണം. ഇങ്ങനെ അറിയുന്നവൻ ബ്രഹ്മതേജസ്സോടെ അന്നഭോജിയാവുന്നു.
അഥ യോഽസ്യോദങ്സുഷിഃ സ സമാനസ്തന്മനഃ സ പര്ജന്യസ്തദേതത്കീര്തിശ്ച വ്യുഷ്ടിശ്ചേത്യുപാസീത കീര്തിമാന്വ്യുഷ്ടിമാന്ഭവതി യ ഏവം വേദ
വടക്കോട്ടുള്ള ദ്വാരം സമാനനാണ്; അതാണ് മനസ്സ്, അതാണ് മഴ. അതിനെ കീർത്തിയും വ്യക്തതയും എന്നിങ്ങനെ ധ്യാനിക്കണം. ഇങ്ങനെ അറിയുന്നവൻ പ്രശസ്തനും വ്യക്തനും ആകുന്നു.
അഥ യോഽസ്യോര്ധ്വഃ സുഷിഃ സ ഉദാനഃ സ വായുഃ സ ആകാശസ്തദേതദോജശ്ച മഹശ്ചേത്യുപാസീതൌജസ്വീ മഹസ്വാന്ഭവതി യ ഏവം വേദ
മുകളിലേക്കുള്ള ദ്വാരം ഉദാനനാണ്; അതാണ് വായു, അതാണ് ആകാശം. അതിനെ ശക്തിയും മഹത്വവും എന്നിങ്ങനെ ധ്യാനിക്കണം. ഇങ്ങനെ അറിയുന്നവൻ ശക്തിയും മഹത്വവും നേടുന്നു.
തേ വാ ഏതേ പഞ്ച ബ്രഹ്മപുരുഷാഃ സ്വര്ഗസ്യ ലോകസ്യ ദ്വാരപാഃ സ യ ഏതാനേവം പഞ്ച ബ്രഹ്മപുരുഷാന്സ്വര്ഗസ്യ ലോകസ്യ ദ്വാരപാന്വേദാസ്യ കുലേ വീരോ ജായതേ പ്രതിപദ്യതേ സ്വര്ഗം ലോകം യ ഏതാനേവം പഞ്ച ബ്രഹ്മപുരുഷാന്സ്വര്ഗസ്യ ലോകസ്യ ദ്വാരപാന്വേദ
ഈ അഞ്ചു ബ്രഹ്മപുരുഷന്മാർ സ്വർഗലോകത്തിൻ്റെ വാതിലുകൾ കാത്തുനിൽക്കുന്നു. ഈ അഞ്ചു ബ്രഹ്മപുരുഷന്മാരെ ഇങ്ങനെ അറിയുന്നവൻ്റെ കുടുംബത്തിൽ വീരൻ ജനിക്കും; അവൻ സ്വർഗലോകം പ്രാപിക്കും.
അഥ യദതഃ പരോ ദിവോ ജ്യോതിര്ദീപ്യതേ വിശ്വതഃ പൃഷ്ഠേഷു സര്വതഃ പൃഷ്ഠേഷ്വനുത്തമേഷൂത്തമേഷു ലോകേഷ്വിദം വാവ തദ്യദിദമസ്മിന്നന്തഃ പുരുഷോ ജ്യോതിസ്തസ്യൈഷാ
ഇഹലോകത്തേക്കാൾ മുകളിലുള്ള, എല്ലാ ലോകങ്ങളെയും അതിക്രമിച്ച്, ഏറ്റവും ഉന്നതമായ ലോകങ്ങളിൽ പ്രകാശിക്കുന്ന ആ പ്രകാശം, അതാണ് ഈ പുരുഷനിൽ ഉള്ളിലെ പ്രകാശം.
തസ്യൈഷാ ദൃഷ്ടിര്യത്രിതദസ്മിഞ്ഛരീരേ സꣳസ്പര്ശേനോഷ്ണിമാനം വിജാനാതി തസ്യൈഷാ ശ്രുതിര്യത്രൈതത്കര്ണാവപിഗൃഹ്യ നിനദമിവ നദഥുരിവാഗ്നേരിവ ജ്വലത ഉപശൃണോതി തദേതദ്ദൃഷ്ടം ച ശ്രുതം ചേത്യുപാസീത ചക്ഷുഷ്യഃ ശ്രുതോ ഭവതി യ ഏവം വേദ യ ഏവം വേദ
ഈ ശരീരത്തിൽ സ്പർശിച്ച് ചൂട് അനുഭവപ്പെടുന്നത് അവൻ്റെ ദൃഷ്ടിയാണ്; കാതുകൾ മൂടിയിട്ടും ഇടിമുഴക്കത്തോ അഗ്നിയുടെ ജ്വാലപോലെയോ ശബ്ദം കേൾക്കുന്നത് അവൻ്റെ ശ്രവണമാണ്. അതിനെ കണ്ട് കേട്ടതായും ധ്യാനിക്കണം. ഇങ്ങനെ അറിയുന്നവൻ ദൃഷ്ടിയും ശ്രവണശക്തിയും നേടുന്നു.
സര്വം ഖല്വിദം ബ്രഹ്മ തജ്ജലാനിതി ശാന്ത ഉപാസീത । അഥ ഖലു ക്രതുമയഃ പുരുഷോ യഥാക്രതുരസ്മിꣳല്ലോകേ പുരുഷോ ഭവതി തഥേതഃ പ്രേത്യ ഭവതി സ ക്രതും കുര്വീത
പ്രാണശരീരോ ഭാരൂപഃ സത്യസങ്കല്പ ആകാശാത്മാ സര്വകര്മാ സര്വകാമഃ സര്വഗന്ധഃ സര്വരസഃ സര്വമിദമഭ്യത്തോഽവാക്യനാദരഃ
അവൻ്റെ ശരീരം പ്രാണനാണ്; രൂപം പ്രകാശമാണ്; ആഗ്രഹം സത്യമാണ്; ആത്മാവ് ആകാശം തന്നെയാണ്; എല്ലാം ചെയ്യുന്നു, എല്ലാം ആഗ്രഹിക്കുന്നു, എല്ലാ സുഗന്ധവും രുചിയും അവനുണ്ട്; അവൻ മൗനിയും അഹങ്കാരമില്ലാത്തവനുമാണ്.
ഏഷ മ ആത്മാന്തര്ഹൃദയേഽണീയാന്വ്രീഹേര്വാ യവാദ്വാ സര്ഷപാദ്വാ ശ്യാമാകാദ്വാ ശ്യാമാകതണ്ഡുലാദ്വൈഷ മ ആത്മാന്തര്ഹൃദയേ ജ്യായാന്പൃഥിവ്യാ ജ്യായാനന്തരിക്ഷാജ്ജ്യായാന്ദിവോ ജ്യായാനേഭ്യോ ലോകേഭ്യഃ
എൻ്റെ ഹൃദയത്തിനകത്തുള്ള ആത്മാവ് അരി, യവം, കടുക്, ചാമ, ചാമത്തിന്റെ കുരു എന്നിവയേക്കാൾ ചെറുതാണ്. എന്നാൽ ഭൂമിയേക്കാൾ വലിയവൻ, ആകാശത്തേക്കാൾ വലിയവൻ, ദ്യുലോകത്തേക്കാൾ വലിയവൻ, എല്ലാ ലോകങ്ങളേക്കാൾ വലിയവനാണ്.
സര്വകര്മാ സര്വകാമഃ സര്വഗന്ധഃ സര്വരസഃ സര്വമിദമഭ്യാത്തോഽവാക്യനാദര ഏഷ മ ആത്മാന്തര്ഹൃദയ ഏതദ്ബ്രഹ്മൈതമിതഃ പ്രേത്യാഭിസംഭവിതാസ്മീതി യസ്യ സ്യാദദ്ധാ ന വിചികിത്സാസ്തീതി ഹ സ്മാഹ ശാണ്ഡില്യഃ ശാണ്ഡില്യഃ
അവൻ എല്ലാം ചെയ്യുന്നു, എല്ലാം ആഗ്രഹിക്കുന്നു, എല്ലാം അനുഭവിക്കുന്നു, എല്ലാം രുചിക്കുന്നു; മൗനിയും അഹങ്കാരമില്ലാത്തവനുമാണ്. ഹൃദയത്തിനകത്തുള്ള ഈ ആത്മാവാണ് ബ്രഹ്മം. ഈ ലോകം വിട്ട് പോയാൽ ഞാൻ അതാവും. ഇതിൽ യാതൊരു സംശയവുമില്ലാത്തവർക്കു സംശയമില്ലെന്ന് ശാണ്ഡില്യൻ പറഞ്ഞു.
കോശോ ഭൂമിബുധ്നോ ന ജീര്യതി ദിശോ ഹ്യസ്യ സ്രക്തയോ ദ്യൌരസ്യോത്തരം ബിലꣳസ ഏഷ കോശോ വസുധാനസ്തസ്മിന്വിശ്വമിദꣳശ്രിതമ്
ഭൂമി അടിസ്ഥാനം ആയ ഒരു പാത്രം, അത് നശിക്കില്ല; ദിശകൾ അതിൻ്റെ മാലകൾ ആണ്; ആകാശം അതിൻ്റെ മുകളിൽ തുറന്ന ദ്വാരമാണ്. ഈ പാത്രം ഭൂമിയാണ്; അതിൽ എല്ലാം അടങ്ങിയിരിക്കുന്നു.
തസ്യ പ്രാചീ ദിഗ്ജുഹൂര്നാമ സഹമാനാ നാമ ദക്ഷിണാ രാജ്ഞീ നാമ പ്രതീചീ സുഭൂതാ നാമോദീചീ താസാം വായുര്വത്സഃ സ യ ഏതമേവം വായും ദിശാം വത്സം വേദ ന പുത്രരോദꣳരോദിതി സോഽഹമേതമേവം വായും ദിശാം വത്സം വേദ മാ പുത്രരോദꣳരുദമ്
കിഴക്കൻ ദിശയെ 'ജുഹൂ' എന്നു വിളിക്കുന്നു; തെക്കൻ ദിശ 'സഹമാനാ', പടിഞ്ഞാറൻ 'രാജ്ഞി', വടക്കൻ 'സുഭൂതാ', മുകളിലേത് 'ഉദീചി' എന്നാണ്. ഇവയിൽ വായു ആണ് കിടാവു. ദിശകളുടെ കിടാവായി വായുവിനെ അറിയുന്നവൻ മക്കളെക്കുറിച്ച് ദുഃഖിക്കില്ല. അങ്ങനെ വായുവിനെ ദിശകളുടെ കിടാവായി ഞാൻ അറിയട്ടെ; മക്കളെക്കുറിച്ച് ഞാൻ ദുഃഖിക്കരുത്.
അരിഷ്ടം കോശം പ്രപദ്യേഽമുനാമുനാമുനാ പ്രാണം പ്രപദ്യേഽമുനാമുനാമുനാ ഭൂഃ പ്രപദ്യേഽമുനാമുനാമുനാ ഭുവഃ പ്രപദ്യേഽമുനാമുനാമുനാ സ്വഃ പ്രപദ്യേഽമുനാമുനാമുനാ
നിര്മലമായ പാത്രത്തിൽ ഞാൻ അഭയം തേടുന്നു; ഇതിനാൽ, ഇതിനാൽ, ഇതിനാൽ ഞാൻ ശ്വാസത്തിൽ അഭയം തേടുന്നു; ഇതിനാൽ, ഇതിനാൽ, ഇതിനാൽ ഞാൻ ഭൂവിൽ അഭയം തേടുന്നു; ഇതിനാൽ, ഇതിനാൽ, ഇതിനാൽ ഞാൻ ഭൂവഹ്-ലോകത്തിൽ അഭയം തേടുന്നു; ഇതിനാൽ, ഇതിനാൽ, ഇതിനാൽ ഞാൻ സ്വർഗ്ഗത്തിൽ അഭയം തേടുന്നു; ഇതിനാൽ, ഇതിനാൽ, ഇതിനാൽ.
സ യദവോചം പ്രാണം പ്രപദ്യ ഇതി പ്രാണോ വാ ഇദꣳ സര്വം ഭൂതം യദിദം കിഞ്ച തമേവ തത്പ്രാപത്സി
ഞാൻ 'ശ്വാസത്തിൽ അഭയം തേടുന്നു' എന്നു പറഞ്ഞപ്പോൾ, ഈ ലോകത്തിലെ എല്ലാം ശ്വാസം തന്നെയാണ്; എന്തെല്ലാം ഉണ്ടോ, അതെല്ലാം നീ നേടുന്നു.
അഥ യദവോചം ഭൂഃ പ്രപദ്യ ഇതി പൃഥിവീം പ്രപദ്യേഽന്തരിക്ഷം പ്രപദ്യേ ദിവം പ്രപദ്യ ഇത്യേവ തദവോചമ്
'ഭൂവിൽ അഭയം തേടുന്നു' എന്നു ഞാൻ പറഞ്ഞപ്പോൾ, ഭൂമി, ആകാശം, ദിവം ഇവയിൽ ഞാൻ അഭയം തേടുന്നു എന്നർത്ഥം തന്നെയാണ്.
അഥ യദവോചം ഭുവഃ പ്രപദ്യ ഇത്യഗ്നിം പ്രപദ്യേ വായും പ്രപദ്യ ആദിത്യം പ്രപദ്യ ഇത്യേവ തദവോചമ്
'ഭൂവഹ്-ലോകത്തിൽ അഭയം തേടുന്നു' എന്നു ഞാൻ പറഞ്ഞപ്പോൾ, അഗ്നിയിൽ, വായുവിൽ, സൂര്യനിൽ ഞാൻ അഭയം തേടുന്നു എന്നതാണത്.
അഥ യദവോചꣳസ്വഃ പ്രപദ്യ ഇത്യൃഗ്വേദം പ്രപദ്യേ യജുര്വേദം പ്രപദ്യേ സാമവേദം പ്രപദ്യ ഇത്യേവ തദവോചം തദവോചമ്
'സ്വർഗ്ഗത്തിൽ അഭയം തേടുന്നു' എന്നു ഞാൻ പറഞ്ഞപ്പോൾ, ഋഗ്വേദത്തിൽ, യജുർവേദത്തിൽ, സാമവേദത്തിൽ ഞാൻ അഭയം തേടുന്നു എന്നതാണത്, അതാണ് ഞാൻ പറഞ്ഞത്.
പുരുഷോ വാവ യജ്ഞസ്തസ്യ യാനി ചതുര്വിꣳശതിവര്ഷാണി തത്പ്രാതഃസവനം ചതുര്വിꣳശത്യക്ഷരാ ഗായത്രീ ഗായത്രം പ്രാതഃസവനം തദസ്യ വസവോഽന്വായത്താഃ പ്രാണാ വാവ വസവ ഏതേ ഹീദꣳസര്വം വാസയന്തി
മനുഷ്യൻ തന്നെയാണ് യജ്ഞം; അവന്റെ ഇരുപത്തിനാലു വയസ്സുകൾ പ്രഭാതസവനമാണ്. ഗായത്രീ ചന്ദസ്സിൽ ഇരുപത്തിനാലു അക്ഷരങ്ങളുണ്ട്, ഗായത്രം പ്രഭാതസവനമാണ്. ഇതുമായി വസുക്കൾ ബന്ധപ്പെട്ടു നിൽക്കുന്നു. ശ്വാസങ്ങൾ വസുക്കളാണ്, കാരണം ഇവയാൽ എല്ലാം നിലനിൽക്കുന്നു.
തം ചേദേതസ്മിന്വയസി കിഞ്ചിദുപതപേത്സ ബ്രൂയാത്പ്രാണാ വസവ ഇദം മേ പ്രാതഃസവനം മാധ്യന്ദിനꣳസവനമനുസന്തനുതേതി മാഹം പ്രാണാനാം വസൂനാം മധ്യേ യജ്ഞോ വിലോപ്സീയേത്യുദ്ധൈവ തത ഏത്യഗദോ ഹ ഭവതി
ഈ വയസ്സിൽ അവനു എന്തെങ്കിലും രോഗം വന്നാൽ, അവൻ പറയണം: 'ശ്വാസങ്ങളേ, വസുക്കളേ, എന്റെ പ്രഭാതസവനവും മധ്യാഹ്നസവനവും തുടർന്നുനിൽക്കട്ടെ; ഞാൻ ശ്വാസങ്ങളുടെയും വസുക്കളുടെയും ഇടയിൽ യജ്ഞം നശിപ്പിക്കരുത്.' എന്നിട്ട് അവൻ എഴുന്നേറ്റു പോകുന്നു; രോഗം അവനിൽ നിന്ന് അകന്നു പോകുന്നു.
അഥ യാനി ചതുശ്ചത്വാരിꣳശദ്വര്ഷാണി തന്മാധ്യംദിനꣳസവനം ചതുശ്ചത്വാരിꣳശദക്ഷരാ ത്രിഷ്ടുപ്ത്രൈഷ്ടുഭം മാധ്യന്ദിനꣳസവനം തദസ്യ രുദ്രാ അന്വായത്താഃ പ്രാണാ വാവ രുദ്രാ ഏതേ ഹീദꣳസര്വꣳരോദയന്തി
ഇനി, അവന്റെ നാൽപ്പത്തിനാലു വയസ്സുകൾ മധ്യാഹ്നസവനമാണ്. ത്രിഷ്ടുപ് ചന്ദസ്സിൽ നാൽപ്പത്തിനാലു അക്ഷരങ്ങളുണ്ട്, ത്രൈഷ്ടുഭം മധ്യാഹ്നസവനമാണ്. ഇതുമായി രുദ്രന്മാർ ബന്ധപ്പെട്ടു നിൽക്കുന്നു. ശ്വാസങ്ങൾ രുദ്രന്മാരാണ്, കാരണം ഇവയാൽ എല്ലാം കരയുന്നു.
തം ചേദേതസ്മിന്വയസി കിഞ്ചിദുപതപേത്സ ബ്രൂയാത്പ്രാണാ രുദ്രാ ഇദം മേ മാധ്യന്ദിനꣳസവനം തൃതീയസവനമനുസന്തനുതേതി മാഹം പ്രാണാനാꣳരുദ്രാണാം മധ്യേ യജ്ഞോ വിലോപ്സീയേത്യുദ്ധൈവ തത ഏത്യഗദോ ഹ ഭവതി
ഈ വയസ്സിൽ അവനു എന്തെങ്കിലും രോഗം വന്നാൽ, അവൻ പറയണം: 'ശ്വാസങ്ങളേ, രുദ്രന്മാരേ, എന്റെ മധ്യാഹ്നസവനവും മൂന്നാമത്തെ സവനവും തുടർന്നുനിൽക്കട്ടെ; ഞാൻ ശ്വാസങ്ങളുടെയും രുദ്രന്മാരുടെയും ഇടയിൽ യജ്ഞം നശിപ്പിക്കരുത്.' എന്നിട്ട് അവൻ എഴുന്നേറ്റു പോകുന്നു; രോഗം അവനിൽ നിന്ന് അകന്നു പോകുന്നു.
അഥ യാന്യഷ്ടാചത്വാരിꣳശദ്വര്ഷാണി തത്തൃതീയസവനമഷ്ടാചത്വാരിꣳശദക്ഷരാ ജഗതീ ജാഗതം തൃതീയസവനം തദസ്യാദിത്യാ അന്വായത്താഃ പ്രാണാ വാവാദിത്യാ ഏതേ ഹീദꣳസര്വമാദദതേ
ഇനി, അവന്റെ അമ്പത്തിയെട്ടു വയസ്സുകൾ മൂന്നാമത്തെ സവനമാണ്. ജഗതീ ചന്ദസ്സിൽ അമ്പത്തിയെട്ടു അക്ഷരങ്ങളുണ്ട്, ജാഗതം മൂന്നാമത്തെ സവനമാണ്. ഇതുമായി ആദിത്യന്മാർ ബന്ധപ്പെട്ടു നിൽക്കുന്നു. ശ്വാസങ്ങൾ ആദിത്യന്മാരാണ്, കാരണം ഇവയാൽ എല്ലാം ഏറ്റെടുക്കപ്പെടുന്നു.
തം ചേദേതസ്മിന്വയസി കിഞ്ചിദുപതപേത്സ ബ്രൂയാത്പ്രാണാ ആദിത്യാ ഇദം മേ തൃതീയസവനമായുരനുസംതനുതേതി മാഹം പ്രാണാനാമാദിത്യാനാം മധ്യേ യജ്ഞോ വിലോപ്സീയേത്യുദ്ധൈവ തത ഏത്യഗദോ ഹൈവ ഭവതി
ഈ വയസ്സിൽ അവനു എന്തെങ്കിലും രോഗം വന്നാൽ, അവൻ പറയണം: 'ശ്വാസങ്ങളേ, ആദിത്യന്മാരേ, എന്റെ മൂന്നാമത്തെ സവനവും ആയുസും തുടർന്നുനിൽക്കട്ടെ; ഞാൻ ശ്വാസങ്ങളുടെയും ആദിത്യന്മാരുടെയും ഇടയിൽ യജ്ഞം നശിപ്പിക്കരുത്.' എന്നിട്ട് അവൻ എഴുന്നേറ്റു പോകുന്നു; അവൻ രോഗമില്ലാതെയാവുന്നു.
ഏതദ്ധ സ്മ വൈ തദ്വിദ്വാനാഹ മഹിദാസ ഐതരേയഃ സ കിം മ ഏതദുപതപസി യോഽഹമനേന ന പ്രേഷ്യാമീതി സ ഹ ഷോഡശം വര്ഷശതമജീവത്പ്ര ഹ ഷോഡശം വര്ഷശതം ജീവതി യ ഏവം വേദ
ഇതെല്ലാം മഹിദാസൻ ഐതരേയൻ അറിഞ്ഞവൻ പറഞ്ഞത്: 'ഞാൻ ഇതിന്റെ അടിമയാകില്ലെങ്കിൽ എനിക്ക് എന്ത് ദോഷം സംഭവിക്കും?' അങ്ങനെ അവൻ നൂറ്റിയാറു വയസ്സു ജീവിച്ചു; ഇങ്ങനെ അറിഞ്ഞവൻ നൂറ്റിയാറു വയസ്സു ജീവിക്കും.
സ യദശിശിഷതി യത്പിപാസതി യന്ന രമതേ താ അസ്യ ദീക്ഷാഃ
അവൻ ഭക്ഷണം കഴിക്കാതിരിക്കുമ്പോഴും, വെള്ളം കുടിക്കാതിരിക്കുമ്പോഴും, ആനന്ദം അനുഭവിക്കാതിരിക്കുമ്പോഴും, അവയൊക്കെയാണ് അവന്റെ ദീക്ഷകൾ.
അഥ യദശ്നാതി യത്പിബതി യദ്രമതേ തദുപസദൈരേതി
അവൻ ഭക്ഷണം കഴിക്കുമ്പോഴും, വെള്ളം കുടിക്കുമ്പോഴും, ആനന്ദം അനുഭവിക്കുമ്പോഴും, അവയിലൂടെ അവൻ ഹോമസമീപനം ചെയ്യുന്നു.
അഥ യദ്ധസതി യജ്ജക്ഷതി യന്മൈഥുനം ചരതി സ്തുതശസ്ത്രൈരേവ തദേതി
അവൻ ചിരിക്കുമ്പോഴും, കളിക്കുമ്പോഴും, ലൈംഗികസംഗമം നടത്തുമ്പോഴും, അവയിലൂടെ അവൻ സ്തുതികളും ശാസ്ത്രങ്ങളും സമീപിക്കുന്നു.
അഥ യത്തപോ ദാനമാര്ജവമഹിꣳസാ സത്യവചനമിതി താ അസ്യ ദക്ഷിണാഃ
തപസ്സും, ദാനവും, നേരുമനസ്സും, അഹിംസയും, സത്യവാക്യവും അവന്റെ ദക്ഷിണകളാണ്.
സോഷ്യത്യസോഷ്ടേതി പുനരുത്പാദനമേവാസ്യ തന്മരണമേവാസ്യാവഭൃഥഃ
അവൻ ഭക്ഷണം കഴിക്കുമോ കഴിക്കാതിരിക്കുമോ, അതാണ് അവന്റെ പുനർജനനം; അവന്റെ മരണമാണ് അവന്റെ അവസാന സ്നാനം.
തദ്ധൈതദ്ഘോര് ആങ്ഗിരസഃ കൃഷ്ണായ ദേവകീപുത്രായോക്ത്വോവാചാപിപാസ ഏവ സ ബഭൂവ സോഽന്തവേലായാമേതത്ത്രയം പ്രതിപദ്യേതാക്ഷിതമസ്യച്യുതമസി പ്രാണസꣳശിതമസീതി തത്രൈതേ ദ്വേ ഋചൌ ഭവതഃ
ഇത് ഘോറ ആംഗിരസൻ ദേവകിപുത്രനായ കൃഷ്ണനോട് പറഞ്ഞു: 'ദാഹം മാത്രം അവനിൽ ശേഷിച്ചു.' അവസാന സമയത്ത്, അവൻ ഈ മൂന്നു വാക്യങ്ങൾ ഓർക്കണം: 'നീ ക്ഷയിക്കാത്തവൻ, നീ വീഴാത്തവൻ, നീ ശ്വാസത്തിൽ ഉറപ്പുള്ളവൻ.' അവിടെ ഈ രണ്ട് ഋകുകൾ ചൊല്ലപ്പെടുന്നു.
ഈ സകലവും ബ്രഹ്മം തന്നെയാണ്; അതിൽ നിന്നാണ് എല്ലാം ഉത്ഭവിക്കുന്നത്, അതിൽ നിലനിൽക്കുന്നു, അതിലേക്കാണ് എല്ലാം ലയിക്കുന്നത്. മനസ്സിൽ ശാന്തതയോടെ ധ്യാനിക്കണം. മനുഷ്യൻ്റെ സ്വഭാവം അവൻ്റെ ആഗ്രഹം അനുസരിച്ചാണ്. ഈ ലോകത്ത് അവൻ എങ്ങനെയാണോ ആഗ്രഹിക്കുന്നത്, അങ്ങനെ തന്നെയാണ് മരണത്തിന് ശേഷം അവൻ ആകുന്നത്. അതിനാൽ, നല്ല ആഗ്രഹം ഉണ്ടാക്കണം.