ഒരു കാലത്ത് ഉഷസ്തി ചക്രായണൻ എന്ന മഹാനായ ബ്രാഹ്മണൻ ദാരിദ്ര്യത്തിൽ ആയിരുന്നു. ഒരു ദിവസം രാവിലെ, യജ്ഞശാലയിലേക്ക് പോകാൻ തയ്യാറെടുക്കുമ്പോൾ, അവൻ തന്റെ ഭാര്യയോട് പറഞ്ഞു: “നമുക്ക് ഭക്ഷണം ലഭിച്ചാലോ, അല്ലെങ്കിൽ കുറച്ച് സ്വപ്നം കിട്ടിയാലോ നല്ലതായിരുന്നു. രാജാവിന് ഇന്ന് യജ്ഞം ഉണ്ട്; അദ്ദേഹം എല്ലാ ഋത്വിക്കുമാരോടും കൂടെ എന്നെയും തിരഞ്ഞെടുക്കട്ടെ.” അപ്പോൾ ഭാര്യ അവനോട് പറഞ്ഞു: “ഇവിടെ ഈ പയർകാളികൾ ഉണ്ട്, ഇതു കഴിക്കൂ.” അങ്ങനെ ആ പയർകാളികൾ കഴിച്ച ശേഷം, ഉഷസ്തി യജ്ഞശാലയിലേക്ക് പുറപ്പെട്ടു. അവിടെ, ഉദ്ഗാതാക്കൾ സ്തുതിഗാനത്തിന് തയ്യാറെടുക്കുമ്പോൾ, ഉഷസ്തി അവരോടൊപ്പം ഇരുന്നു. ആദ്യം, അവൻ പ്രസ്തോത്രനെ സമീപിച്ചു. അവൻ പറഞ്ഞു: “പ്രസ്താവത്തിന്റെ ദേവത പ്രസ്താവത്തിൽ ആശ്രയിച്ചിരിക്കുന്നു. നീ അവളെ അറിയാതെ പ്രസ്താവം പാടുകയാണെങ്കിൽ, നിന്റെ തല വീഴും.” പിന്നെ ഉദ്ഗാതാവിനോട്: “ഉദ്ഗീതത്തിന്റെ ദേവത ഉദ്ഗീതത്തിൽ ആശ്രയിച്ചിരിക്കുന്നു. നീ അവളെ അറിയാതെ ഉദ്ഗീതം പാടുകയാണെങ്കിൽ, നിന്റെ തല വീഴും.” അങ്ങനെ തന്നെ പ്രതിഹർത്താവിനോടും പറഞ്ഞു: “പ്രതിഹാരത്തിന്റെ ദേവത പ്രതിഹാരത്തിൽ ആശ്രയിച്ചിരിക്കുന്നു. നീ അവളെ അറിയാതെ പ്രതിഹാരം പാടുകയാണെങ്കിൽ, നിന്റെ തല വീഴും.” ഇതു കേട്ട് ഭയപ്പെട്ട് എല്ലാവരും മൗനത്തിൽ ഇരുന്നു. അതുകൊണ്ടു യജമാനൻ ഉഷസ്തിയെ സമീപിച്ചു: “ഭവാൻ ആരാണെന്ന് അറിയാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു.” ഉഷസ്തി പറഞ്ഞു: “ഞാൻ ചക്രായണപുത്രൻ ഉഷസ്തിയാണ്.” യജമാനൻ പറഞ്ഞു: “ഭവാനെ ഞാൻ എല്ലാ ഋത്വിക്കുമാരിലും അന്വേഷിച്ചു. കണ്ടെത്താനായില്ല, അതിനാൽ മറ്റു ചിലരെ തിരഞ്ഞെടുത്തു.” ഉഷസ്തി പറഞ്ഞു: “എന്നെ എല്ലാവരോടും കൂടെ ഉൾപ്പെടുത്തുക.” യജമാനൻ സമ്മതിച്ചു. ഉഷസ്തി വീണ്ടും പറഞ്ഞു: “എന്നോടൊപ്പം തിരഞ്ഞെടുത്തവർ മാത്രമേ സ്തുതിഗാനം നടത്തൂ. അവർക്കു എത്ര സമ്പത്താണു നൽകുന്നതോ, അത്ര തന്നെ എനിക്ക് നൽകണം.” യജമാനൻ അതിനും സമ്മതിച്ചു. അപ്പോൾ പ്രസ്തോത്രൻ ഉഷസ്തിയെ സമീപിച്ചു: “പ്രസ്താവത്തിന്റെ ദേവത പ്രസ്താവത്തിൽ ആശ്രയിച്ചിരിക്കുന്നു. അവളെ അറിയാതെ പ്രസ്താവം പാടുകയാണെങ്കിൽ, തല വീഴും എന്ന് ഭവാൻ പറഞ്ഞു. ദയവായി അങ്ങനെ പറയരുത്. ആ ദേവത ആര്?” ഉഷസ്തി പറഞ്ഞു: “പ്രാണൻ, അതാണ് പ്രസ്താവത്തിന്റെ ദേവത. ഈ ലോകത്തിലെ എല്ലാ ജീവികളും പ്രാണത്തിൽ പ്രവേശിക്കുകയും അതിൽ നിന്നു ഉയിർക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. അതിനാൽ, പ്രസ്താവം പാടുമ്പോൾ അതിന്റെ ദേവതയെ അറിയണം.” പിന്നീട് ഉദ്ഗാതാവ് ഉഷസ്തിയെ സമീപിച്ചു: “ഉദ്ഗീതത്തിന്റെ ദേവത ഉദ്ഗീതത്തിൽ ആശ്രയിച്ചിരിക്കുന്നു. അവളെ അറിയാതെ ഉദ്ഗീതം പാടുകയാണെങ്കിൽ, തല വീഴും എന്ന് ഭവാൻ പറഞ്ഞു. ആ ദേവത ആര്?” ഉഷസ്തി പറഞ്ഞു: “സൂര്യൻ, അതാണ് ഉദ്ഗീതത്തിന്റെ ദേവത. എല്ലാ ജീവികളും ഉദയസമയത്ത് സൂര്യനെ സ്തുതിക്കുന്നു. അതിനാൽ, ഉദ്ഗീതം പാടുമ്പോൾ സൂര്യദേവതയെ അറിയണം.” പിന്നീട് പ്രതിഹർത്താവ് ഉഷസ്തിയെ സമീപിച്ചു: “പ്രതിഹാരത്തിന്റെ ദേവത പ്രതിഹാരത്തിൽ ആശ്രയിച്ചിരിക്കുന്നു. അവളെ അറിയാതെ പ്രതിഹാരം പാടുകയാണെങ്കിൽ, തല വീഴും എന്ന് ഭവാൻ പറഞ്ഞു. ആ ദേവത ആര്?” ഉഷസ്തി പറഞ്ഞു: “അന്നം, അതാണ് പ്രതിഹാരത്തിന്റെ ദേവത. എല്ലാ ജീവികളും അന്നം കഴിച്ച് ജീവിക്കുന്നു. അതിനാൽ, പ്രതിഹാരം പാടുമ്പോൾ അന്നദേവതയെ അറിയണം.” അതിനുശേഷം, ശൗവ ഉദ്ഗീതം പഠിക്കാൻ, ബകോ ദാൽഭ്യനും ഗ്ലാവ മൈത്രേയിപുത്രനും പുറപ്പെട്ടു. അവർക്കു മുന്നിൽ ഒരു വെളുത്ത നായ പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു. മറ്റ് നായകൾ ചുറ്റിവന്നു: “സ്വാമി, ഞങ്ങൾ വിശന്നിരിക്കുന്നു, ദയവായി ഞങ്ങൾക്കു വേണ്ടി പാടൂ.” ആ നായ അവരോട് പറഞ്ഞു: “രാവിലെ ഇവിടെ വരരുത്.” അതിനാൽ ബകോയും ഗ്ലാവയും കാത്തുനിന്നു. പവമാനസമീപത്തിൽ പാടുന്നവർ പോലെ, ആ നായകളും ചലിച്ചു, ഒറ്റക്കെട്ടായി ഇരുന്നു ‘ഹിം’ എന്നു ഒരു ശബ്ദം ഉരുത്തിരിഞ്ഞു. അതിനുശേഷം അവർ പാടി: “ഓം, നമുക്ക് തിന്നാൻ തരിക! ഓം, നമുക്ക് കുടിക്കാൻ തരിക! വരുണൻ, പ്രജാപതി, സവിറ്റാ—ഭക്ഷണം ഇവിടെ എത്തിച്ചിരിക്കുന്നു. അന്നാധിപാ, ഭക്ഷണം ഇവിടെ എത്തിക്കൂ, എത്തിക്കൂ, എത്തിക്കൂ!” ഇതിന് ശേഷം സാംവേദത്തിലെ വിവിധ അക്ഷരങ്ങൾക്കും ദൈവങ്ങൾക്കും ഈ ലോകത്തിനും ഉള്ള ബന്ധം വിവരിക്കുന്നു: ഈ ലോകം ‘ഹാ’ എന്ന ശബ്ദം, വായു ‘ഇകാര’, ചന്ദ്രൻ ‘കാര’, ആത്മാവ് ‘ഹകാര’, അഗ്നി ‘ഈകാര’, സൂര്യൻ ‘ഊകാര’, ആഹ്വാനം ‘ഏകാര’, എല്ലാ ദേവതകളും ‘ഔഹോയികാര’, പ്രജാപതി ‘ഹിങ്കാര’, പ്രാണൻ സ്വരം, അന്നം ‘യാ’, വാക്ക് വിരാട്. സ്റ്റോഭം സഞ്ചാരവും ഹുംകാരവും. ഇതറിയുന്നവനു വാക്ക് ക്ഷീരം നൽകുന്നു; സാമഗാനോപനിഷത്തിനെ ഇങ്ങനെ അറിയുന്നവൻ അന്നസമ്പന്നനും ഭക്ഷണം കഴിക്കുന്നവനുമാകും. സാമവേദത്തിന്റെ ആരാധന നല്ലതാണെന്ന് പറയുന്നു. നല്ലതിനെ അവർ സാമം എന്നു വിളിക്കുന്നു; നല്ലതല്ലാത്തതിനെ സാമമല്ല എന്ന് പറയുന്നു. സാമം ഉപയോഗിച്ച് സമീപിച്ചാൽ, അതു നല്ലതായിരിക്കും; അല്ലാത്തപക്ഷം, നല്ലതല്ല. ആരെങ്കിലും സാമത്തെ നല്ലതല്ലാത്തതായിട്ടാണ് ആരാധിച്ചാൽ, പാപികൾ പോലും അവനെ സമീപിച്ചാൽ, അവൻ അവരുടെ മേൽ ശക്തനാകും. അടുത്തതായി, സമസ്ത ലോകങ്ങളിൽ അഞ്ചുവിധ സാമം ധ്യാനിക്കണമെന്ന് പറയുന്നു: ഭൂമി ഹിങ്കാര, അഗ്നി പ്രസ്താവ, അന്തരീക്ഷം ഉദ്ഗീത, സൂര്യൻ പ്രതിഹാര, ദ്യുൽക്കളം നിധാനം. മറുവശത്ത്: ദ്യുൽക്കളം ഹിങ്കാര, സൂര്യൻ പ്രസ്താവ, അന്തരീക്ഷം ഉദ്ഗീത, അഗ്നി പ്രതിഹാര, ഭൂമി നിധാനം. ഇങ്ങനെ ധ്യാനിക്കുന്നവന് ഉയരവും താഴ്വരയും ഉള്ള ലോകങ്ങൾ ലഭിക്കും. മഴയിൽ അഞ്ചുവിധ സാമം: കിഴക്കൻ കാറ്റ് ഹിങ്കാര, മേഘം പ്രസ്താവ, മഴ പെയ്യുന്നത് ഉദ്ഗീത, മിന്നലും ഇടിമുഴക്കവും പ്രതിഹാര, ഒടുവിൽ കൂറ്റം നിധാനം. ഇങ്ങനെ ധ്യാനിക്കുന്നവന് വേണ്ടത്ര മഴ ലഭിക്കും. ജലത്തിൽ അഞ്ചുവിധ സാമം: കൂറ്റം ഹിങ്കാര, മഴ പ്രസ്താവ, കിഴക്കോട്ട് ഒഴുകുന്ന നദികൾ ഉദ്ഗീത, പടിഞ്ഞാറോട്ട് ഒഴുകുന്നവ പ്രതിഹാര, ഒടുവിൽ നിധാനം. ഇങ്ങനെ ധ്യാനിക്കുന്നവൻ ജലത്തിൽ നിന്ന് വേറുപെടുകയില്ല; ജലസമ്പന്നനാകും. ഋതുക്കളിൽ അഞ്ചുവിധ സാമം: വസന്തം ഹിങ്കാര, ഗ്രീഷ്മം പ്രസ്താവ, വർഷം ഉദ്ഗീത, ശരത് പ്രതിഹാര, ഹേമന്തം നിധാനം. ഇങ്ങനെ ധ്യാനിക്കുന്നവന് എല്ലാ ঋതുക്കളും ലഭിക്കും. മൃഗങ്ങളിൽ അഞ്ചുവിധ സാമം: ആടുകൾ ഹിങ്കാര, ചെമ്മരികൾ പ്രസ്താവ, പശുക്കൾ ഉദ്ഗീത, കുതിരകൾ പ്രതിഹാര, മനുഷ്യൻ നിധാനം. ഇങ്ങനെ ധ്യാനിക്കുന്നവന് എല്ലാ മൃഗങ്ങളും ലഭിക്കും. ഉയർന്നതായ പ്രാണശക്തികളിൽ അഞ്ചുവിധ സാമം: പ്രാണൻ ഹിങ്കാര, വാക്ക് പ്രസ്താവ, കണ്ണ് ഉദ്ഗീത, ചെവി പ്രതിഹാര, മനസ്സ് നിധാനം. ഇങ്ങനെ അറിഞ്ഞ് ധ്യാനിക്കുന്നവൻ പരമമായ സിദ്ധിയെ നേടുന്നു. ഇങ്ങനെ, ചാന്ദോഗ്യോപനിഷദിന്റെ ഈ ഭാഗങ്ങളിൽ, ഉഷസ്തിയുടെ ജ്ഞാനവും, സാമഗാനത്തിന്റെ രഹസ്യങ്ങളും, ലോകത്തെയും പ്രകൃതിയെയും അതിന്റെ വിവിധ ഘടകങ്ങളെയും സാമഗാനത്തിലൂടെ എങ്ങനെ ധ്യാനിക്കാമെന്ന്, അന്നം, പ്രാണൻ, സൂര്യൻ, ജലം, മൃഗങ്ങൾ, ഋതുക്കൾ, പ്രാണശക്തികൾ—ഇവയൊക്കെ ദൈവികതയോടെ ബന്ധിപ്പിച്ചിരിക്കുന്നു എന്ന് ഈ കഥയിൽ തെളിയിക്കുന്നു.