ഈ ഉപനിഷദ് കഥയിൽ, സാംവേദത്തിലെ സാമഗാനത്തിന്റെ മഹത്വവും അതിന്റെ ഗൗരവവും അറിയുന്നവൻ, സാമം പാടുമ്പോൾ ദേവതകളുടെ ആഗ്രഹങ്ങളും ആ ലോകങ്ങളിൽ അതീതമായവയും നേടുന്നു. അതുപോലെ, ഈzelfde മാർഗ്ഗത്തിലൂടെ, അവൻ താഴെയുള്ള ലോകങ്ങളും മനുഷ്യരുടെ ആഗ്രഹങ്ങളും നേടുന്നു. അതിനാൽ, ഇങ്ങനെ അറിഞ്ഞവനെയാണ് സാമം പാടാൻ ക്ഷണിക്കേണ്ടത്. “നിനക്ക് വേണ്ടി ഞാൻ ഏത് ആഗ്രഹത്തിനായി സാമം പാടണം?” എന്ന ചോദ്യത്തിന്, ഇങ്ങനെ അറിഞ്ഞവൻ പാടുമ്പോൾ ആ ആഗ്രഹം നിസ്സംശയം നിറവേറും. ഇതിനുശേഷം, ഉദ്ഗീതത്തിൽ പ്രാവീണ്യമുള്ള മൂന്നു പേർ — ശിലക ശാലാവത്യ, ചൈകിതായന ദാൽഭ്യ, പ്രവാഹണ ജയിവലി — ഒരുമിച്ചു വന്നു. അവർ പറഞ്ഞു: “നാം ഉദ്ഗീതത്തിൽ പ്രാവീണ്യമുള്ളവരാണ്; വരൂ, ഉദ്ഗീതത്തെക്കുറിച്ച് സംവദിക്കാം.” “ശരി,” എന്ന് പറഞ്ഞ് അവർ ഒരുമിച്ചു ഇരുന്നു. പ്രവാഹണ ജയിവലി പറഞ്ഞു: “ഇവരിൽ ഏറ്റവും പ്രൗഢരായ ഇരുവരാണ് ആദ്യം സംസാരിക്കേണ്ടത്; ഞാൻ അവരുടെ വാക്കുകൾ കേൾക്കാം.” പിന്നീട് ശിലക ശാലാവത്യ ചൈകിതായന ദാൽഭ്യയോട് പറഞ്ഞു: “ഞാൻ നിന്നോട് ചോദിക്കാം.” ദാൽഭ്യ സമ്മതിച്ചു. “സാമത്തിന്റെ ലക്ഷ്യം എന്താണ്?” എന്ന ചോദ്യം. ദാൽഭ്യ പറഞ്ഞു: “സ്വരം.” “സ്വരത്തിന്റെ ലക്ഷ്യം?” “ശ്വാസം.” “ശ്വാസത്തിന്റെ ലക്ഷ്യം?” “അഹാരം.” “അഹാരത്തിന്റെ ലക്ഷ്യം?” “ജലം.” “ജലത്തിന്റെ ലക്ഷ്യം?” “അലോകം.” “അലോകത്തിന്റെ ലക്ഷ്യം?” എന്നതിനു ദാൽഭ്യ പറഞ്ഞു: “അത് സ്വർഗ്ഗലോകത്തിലേക്ക് നയിക്കരുത്; സ്വർഗ്ഗലോകം സാമത്തിലൂടെ സ്ഥാപിക്കപ്പെടുന്നു; അതാണ് സ്വർഗ്ഗത്തിന്റെ മഹത്വം.” ഇതുകേട്ട ശിലക ശാലാവത്യ പറഞ്ഞു: “നിന്റെ സാമം അടിസ്ഥാനമില്ലാത്തതാണ്; നീ ഇപ്പോൾ ഇതു പറഞ്ഞാൽ നിന്റെ തല വീഴും.” ദാൽഭ്യ പറഞ്ഞു: “എന്റെ തല വീഴട്ടെ.” ശാലാവത്യ വീണ്ടും ചോദിച്ചു: “അലോകത്തിന്റെ ലക്ഷ്യം എന്താണ്?” ദാൽഭ്യ പറഞ്ഞു: “ഇഹലോകം.” “ഇഹലോകത്തിന്റെ ലക്ഷ്യം?” “അത് അടിസ്ഥാനലോകത്തിലേക്ക് നയിക്കരുത്; അടിസ്ഥാനലോകം സാമത്തിലൂടെ സ്ഥാപിക്കപ്പെടുന്നു; അതാണ് അടിസ്ഥാനത്തിന്റെ മഹത്വം.” ഇപ്പോൾ പ്രവാഹണ ജയിവലി ശാലാവത്യയോട് പറഞ്ഞു: “നിന്റെ സാമം പരിച്ഛിന്നമാണ്; നീ ഇപ്പോൾ ഇതു പറഞ്ഞാൽ നിന്റെ തല വീഴും.” ശാലാവത്യ പറഞ്ഞു: “എന്റെ തല വീഴട്ടെ.” പിന്നീട് ചോദ്യം തുടർന്നു: “ഇഹലോകത്തിന്റെ ലക്ഷ്യം എന്താണ്?” “ആകാശം,” എന്നായിരുന്നു മറുപടി. “സകലഭൂതങ്ങളും ആകാശത്തിൽ നിന്നാണ് ഉദ്ഭവിക്കുകയും ആകാശത്തിലേക്ക് തന്നെ മടങ്ങുകയും ചെയ്യുന്നത്; ആകാശം അവയെക്കാൾ വലിയതും അവരുടെ അന്തിമാശ്രയവുമാണ്.” ഇതാണ് ഉന്നതവും ശ്രേഷ്ഠവുമായ ഉദ്ഗീതം; അതാണ് അനന്തം. ഈ ജ്ഞാനത്തോടെ ആരെങ്കിലും ഈ ഉന്നത ഉദ്ഗീതത്തിൽ ധ്യാനം ചെയ്യുകയാണെങ്കിൽ, അവൻ ഉന്നതനും ശ്രേഷ്ഠനുമാവുന്നു; ഉന്നതവും ശ്രേഷ്ഠവുമായ ലോകങ്ങൾ അവൻ ജയിക്കുന്നു. അതിനുശേഷം, അതിധന്വാൻ ശൗണകൻ ഉദാര ശാണ്ഡില്യനോട് പറഞ്ഞു: “ഈ ഉദ്ഗീതം വംശപരമ്പരയായി അറിഞ്ഞുകൊണ്ടിരിക്കുന്നതുവരെ, ഈ ലോകത്ത് അവർക്കു ജീവൻ ഉണ്ടാകും.” അതുപോലെ, മറ്റേതൊരു ലോകത്തും ലോകം ഉണ്ടാകും. ഇങ്ങനെ അറിഞ്ഞ് ധ്യാനം ചെയ്യുന്നവനു ഈ ലോകത്തും ഉന്നതമായ ജീവനും, അപ്പുറത്തും ലോകം ലോകമായി പ്രാപ്തിയുമുണ്ട്. ഇതിന്റെ പിനാലെ, കുരുവിന്റെ ദേശത്ത് വാടിക എന്ന ഗ്രാമത്തിൽ ഇഭ്യഗോത്രത്തിൽപ്പെട്ട ചക്രായണൻ ഭാര്യയോടൊപ്പം താമസിച്ചിരുന്നു. ഒരിക്കൽ അവർ ഭക്ഷണം കഴിക്കുമ്പോൾ, അദ്ദേഹം അവരിൽ നിന്ന് പയറ്റിയ പയർഭക്ഷണം ചോദിച്ചു. അവർ പറഞ്ഞു: “ഇവിടെ ഞങ്ങൾക്കായി മാറ്റിവച്ചതൊഴികെ മറ്റു ഒന്നുമില്ല.” അദ്ദേഹം പറഞ്ഞു: “ഇവയിൽ കുറച്ച് എനിക്കു തരൂ.” അവർ കൊടുത്തു. പിന്നെ അദ്ദേഹം ചോദിച്ചു: “ഇവയുടെ ശേഷിപ്പും തരൂ; കാരണം ഞാൻ മുൻപേ പ്രധാനഭാഗം കഴിച്ചിട്ടുണ്ടാവാം.” അവർ പറഞ്ഞു: “ഇവയും ശേഷിപ്പല്ല.” അദ്ദേഹം പറഞ്ഞു: “ഞാൻ ഇവ കഴിക്കാതിരുന്നെങ്കിൽ ഞാൻ രക്ഷപ്പെടുമായിരുന്നില്ല.” പിന്നീട്, “ജലം ലഭിക്കട്ടെ,” എന്ന് ആഗ്രഹിച്ചു. ഭക്ഷണം കഴിച്ചതിനുശേഷം, ശേഷിപ്പുകൾ ഭാര്യക്ക് കൊണ്ടു കൊടുത്തു. അവൾ അതു സൂക്ഷിച്ചു. രാവിലെ യാത്ര പോകാൻ ഒരുങ്ങുമ്പോൾ, അദ്ദേഹം പറഞ്ഞു: “ഭക്ഷണം കിട്ടിയാലോ, അല്ലെങ്കിൽ കുറച്ച് സമ്പത്ത് കിട്ടിയാലോ. രാജാവ് യാഗം നടത്താൻ പോകുന്നു; അവൻ എന്നെയും മറ്റു ഹോത്രുക്കളോടൊപ്പം തിരഞ്ഞെടുക്കട്ടെ.” ഭാര്യ പറഞ്ഞു: “ഇവ തന്നെയാണ് പയർ, കഴിക്കൂ.” കഴിച്ചതിനുശേഷം അദ്ദേഹം യാഗസ്ഥലത്തേക്ക് പോയി. അവിടെ, ഉദ്ഗാതാക്കൾ സ്തുതി പാടാൻ ഒരുങ്ങുമ്പോൾ, അദ്ദേഹം അവരോടൊപ്പം ഇരുന്നു. പ്രസ്തോതൃവിനോട് അദ്ദേഹം പറഞ്ഞു: “പ്രസ്താവയുടെ ദേവത പ്രസ്താവയിൽ ആശ്രിതമാണ്. നീ അവളെ അറിയാതെ പ്രസ്താവം പാടുകയാണെങ്കിൽ, നിന്റെ തല വീഴും.” അതുപോലെ, ഉദ്ഗാതൃവിനോട്: “ഉദ്ഗീതയുടെ ദേവത ഉദ്ഗീതത്തിൽ ആശ്രിതമാണ്. നീ അവളെ അറിയാതെ ഉദ്ഗീതം പാടുകയാണെങ്കിൽ, നിന്റെ തല വീഴും.” അതുപോലെ, പ്രതിഹർത്താവിനോട്: “പ്രതിഹാരയുടെ ദേവത പ്രതിഹാരത്തിൽ ആശ്രിതമാണ്. നീ അവളെ അറിയാതെ പ്രതിഹാരം പാടുകയാണെങ്കിൽ, നിന്റെ തല വീഴും.” ഇതു കേട്ടു ഭയപ്പെട്ട് എല്ലാവരും മൗനത്തിലിരുന്നു. ശേഷം, യജമാനൻ അദ്ദേഹത്തോട് സമീപിച്ചു: “ഭവാനെ അറിയാൻ ഞാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു.” അദ്ദേഹം പറഞ്ഞു: “ഞാൻ ചക്രായണപുത്രൻ ഉശസ്തിയാണ്.” യജമാനൻ പറഞ്ഞു: “ഹോത്രുക്കളിൽ നിന്നെ ഞാൻ തിരഞ്ഞു; കണ്ടെത്താനായില്ല, അതിനാൽ മറ്റുള്ളവരെ തിരഞ്ഞെടുത്തു.” ഉശസ്തി പറഞ്ഞു: “എന്നെയും ഹോത്രുക്കളിൽ ഉൾപ്പെടുത്തണം.” യജമാനൻ സമ്മതിച്ചു. ഉശസ്തി പറഞ്ഞു: “എന്നോടൊപ്പം തിരഞ്ഞെടുത്തവരേയും മാത്രം സ്തുതി പാടാൻ അനുവദിക്കുക. അവർക്കു എത്ര സമ്പത്ത് നൽകുന്നുവോ അത്ര തന്നെ എനിക്കും നൽകണം.” യജമാനൻ സമ്മതിച്ചു. ശേഷം, പ്രസ്തോതൃ അദ്ദേഹത്തോട് സമീപിച്ചു: “പ്രസ്താവയുടെ ദേവത പ്രസ്താവത്തിൽ ആശ്രിതമാണ്. അവളെ അറിയാതെ പ്രസ്താവം പാടുകയാണെങ്കിൽ തല വീഴും. ഭവാനെ, അവൾ ആരാണ്?” ഉശസ്തി പറഞ്ഞു: “പ്രാണൻ.” എല്ലാ ജീവികളും പ്രാണത്തിൽ പ്രവേശിക്കുകയും പ്രാണത്തിൽ നിന്ന് ഉയരുകയും ചെയ്യുന്നു. പ്രസ്താവിൽ ഈ ദേവത ആശ്രിതമാണ്. ഇത് അറിയാതെ പ്രസ്താവം പാടുകയാണെങ്കിൽ തല വീഴും — ഞാൻ ഇങ്ങനെ പ്രഖ്യാപിച്ചിരിക്കുന്നു. പിന്നീട് ഉദ്ഗാതൃ സമീപിച്ചു: “ഉദ്ഗീതയുടെ ദേവത ഉദ്ഗീതത്തിൽ ആശ്രിതമാണ്. അവളെ അറിയാതെ ഉദ്ഗീതം പാടുകയാണെങ്കിൽ തല വീഴും. ഭവാനെ, അവൾ ആരാണ്?” ഉശസ്തി പറഞ്ഞു: “സൂര്യൻ (ആദിത്യൻ).” എല്ലാ ജീവികളും ഉയരുന്ന സൂര്യനെ സ്തുതിക്കുന്നു. ഉദ്ഗീതയിൽ ഈ ദേവത ആശ്രിതമാണ്. ഇത് അറിയാതെ ഉദ്ഗീതം പാടുകയാണെങ്കിൽ തല വീഴും — ഞാൻ ഇങ്ങനെ പ്രഖ്യാപിച്ചിരിക്കുന്നു. പിന്നീട് പ്രതിഹർത്താവ് സമീപിച്ചു: “പ്രതിഹാരയുടെ ദേവത പ്രതിഹാരത്തിൽ ആശ്രിതമാണ്. അവളെ അറിയാതെ പ്രതിഹാരം പാടുകയാണെങ്കിൽ തല വീഴും. ഭവാനെ, അവൾ ആരാണ്?” ഉശസ്തി പറഞ്ഞു: “അഹാരം (അന്നം).” എല്ലാ ജീവികളും അഹാരത്തിലൂടെ ജീവിക്കുന്നു. പ്രതിഹാരത്തിൽ ഈ ദേവത ആശ്രിതമാണ്. ഇത് അറിയാതെ പ്രതിഹാരം പാടുകയാണെങ്കിൽ തല വീഴും — ഞാൻ ഇങ്ങനെ പ്രഖ്യാപിച്ചിരിക്കുന്നു. അതിനുശേഷം, ശൗവ ഉദ്ഗീതം പഠിക്കാൻ ബകോ ദാൽഭ്യയും മൈത്രേയിയുടെ മകനായ ഗ്ലാവയും പുറപ്പെട്ടു. അവർക്കു ഒരു വെള്ളയനായ നായ പ്രത്യക്ഷമായി. മറ്റു നായ്ക്കൾ ചുറ്റി വന്നു: “സ്വാമീ, ഞങ്ങൾ വിശന്നിരിക്കുന്നു, ഞങ്ങൾക്കായി പാടി തരൂ.” ആ നായ പറഞ്ഞു: “നാളെ രാവിലെ ഇവിടെ വരരുത്.” ബകോ ദാൽഭ്യയും ഗ്ലാവയും കാത്തുനിന്നു. ബഹിഷ്പവമാന ഗാനം തുടങ്ങുന്നവരെപ്പോലെ, ആ നായ്ക്കൾ നീങ്ങി, ഒന്നു കൂടിയിരുന്നു, “ഹിം” എന്നു ശബ്ദിച്ചു. പിന്നെ അവർ പാടിയതു പോലെ: “ഓം, കഴിക്കാം! ഓം, കുടിക്കാം! വരുൺ, പ്രജാപതി, സവിഋത് ദേവന്മാർ ഇവിടെ അഹാരം കൊണ്ടുവന്നു. അന്നപതേ, അഹാരം കൊണ്ടുവരിക, കൊണ്ടുവരിക, കൊണ്ടുവരിക!” ഇങ്ങനെ, സാമഗാനത്തിന്റെ മഹത്വം, അതിന്റെ ദൈവിക ബന്ധങ്ങൾ, യാഗത്തിൽ പങ്കാളിത്തം, ആത്മജ്ഞാനത്തിന്റെ ആഴം, പ്രകൃതിയുടെ വിവിധ ഘടകങ്ങൾ തമ്മിലുള്ള ബന്ധം — ഇവയെല്ലാം ഈ കഥയിലൂടെ ആഴത്തിൽ വെളിപ്പെടുന്നു.