ഉദ്ദാലക അരുണി തന്റെ മകനായ ശ്വേതകേതുവിനോട് സ്നേഹപൂർവ്വം പഠിപ്പിച്ചു: “മകനേ, മുൻകാലത്ത് എന്തെങ്കിലും അറിയപ്പെടാത്തതായിരിക്കുമ്പോൾ അവർ പറഞ്ഞു, ‘അത് ദേവതകളുടെ ഐക്യമാണ്.’ ഈ മൂന്ന് ദേവതകൾ, ഒരാളിൽ പ്രവേശിച്ചാൽ, അവയും മൂന്ന് ഘടകങ്ങളായി മാറുന്നു. ഇതിന്റെ അർത്ഥം ഞാൻ നിന്നോട് വിശദീകരിക്കാം. നാം ഭക്ഷിക്കുന്ന അന്നം മൂന്നു ഭാഗങ്ങളായി വിഭജിക്കപ്പെടുന്നു: ഏറ്റവും ഭാരം കൂടിയ ഭാഗം മലമായി മാറുന്നു; ഇടത്തരം ഭാഗം മാംസമായി; ഏറ്റവും സൂക്ഷ്മമായ ഭാഗം മനസ്സായി മാറുന്നു. ഇങ്ങനെ തന്നെ, നാം കുടിക്കുന്ന വെള്ളം മൂന്നു ഭാഗങ്ങളായി വിഭജിക്കപ്പെടുന്നു: ഏറ്റവും ഭാരം കൂടിയ ഭാഗം മൂത്രമായി, ഇടത്തരം ഭാഗം രക്തമായി, ഏറ്റവും സൂക്ഷ്മമായ ഭാഗം ശ്വാസമായി മാറുന്നു. അതുപോലെ, അഗ്നി അഥവാ തീയും മൂന്നു ഭാഗങ്ങളായി വിഭജിക്കപ്പെടുന്നു: ഏറ്റവും ഭാരം കൂടിയ ഭാഗം അസ്ഥിയായി, ഇടത്തരം ഭാഗം മജ്ജയായി, ഏറ്റവും സൂക്ഷ്മമായ ഭാഗം വാക്കായി മാറുന്നു. അതുകൊണ്ട്, മകനേ, മനസ്സ് അന്നത്തിൽ നിന്നാണ്, ശ്വാസം വെള്ളത്തിൽ നിന്നാണ്, വാക്ക് അഗ്നിയിൽ നിന്നാണ് ഉത്ഭവിക്കുന്നത്. ഇനിയും വിശദീകരിക്കണമെന്നുവെച്ചാൽ ഞാൻ ചെയ്യും, എന്നു ഉദ്ദാലക പറഞ്ഞു. ഉദാഹരണത്തിന്, തൈരിന്റെ ഇടത്തരം ഭാഗത്തിന്റെ ഏറ്റവും സൂക്ഷ്മമായ അംശം മുകളിൽ ഉയർന്ന് നെയ്യാവുന്നു. അതുപോലെ, ഭക്ഷ്യത്തിന്റെ ഏറ്റവും സൂക്ഷ്മമായ ഭാഗം മനസ്സായി ഉയരുന്നു; വെള്ളത്തിന്റെ ഏറ്റവും സൂക്ഷ്മമായ ഭാഗം ശ്വാസമായി ഉയരുന്നു; ഭക്ഷ്യത്തിന്റെ ഏറ്റവും സൂക്ഷ്മമായ ഭാഗം വാക്കായി ഉയരുന്നു. ഈ സത്യങ്ങൾ വീണ്ടും ഉദ്ദാലക ആവർത്തിച്ചു: മനസ്സ് അന്നത്തിൽ നിന്നാണ്, ശ്വാസം വെള്ളത്തിൽ നിന്നാണ്, വാക്ക് അഗ്നിയിൽ നിന്നാണ്. പിന്നീട് ഉദ്ദാലകനു ശ്വേതകേതുവിനെ പരീക്ഷിക്കാൻ പറഞ്ഞു: “മകനേ, നീ പതിനഞ്ച് ദിവസം ഭക്ഷണം കഴിക്കാതെ വെള്ളം മാത്രം കുടിച്ച് ഇരിക്കൂ. കാരണം ശ്വാസം വെള്ളത്തിൽ നിന്നാണ്; നീ വെള്ളം കുടിക്കാതിരുന്നാൽ ശ്വാസം നിലച്ചു പോകും.” ശ്വേതകേതു പതിനഞ്ച് ദിവസം ഭക്ഷണം ഒഴിവാക്കി വെള്ളം മാത്രം കുടിച്ചു. പിന്നീട് അച്ഛനോട് എത്തിയപ്പോൾ ഉദ്ദാലക ചോദിച്ചു: “നീ ഋഗ്, യജുര്, സാമVEDa എന്നിവ ഉച്ചരിക്കൂ.” ശ്വേതകേതു പറഞ്ഞു: “എനിക്ക് ഒന്നും ഓർമ്മയില്ല.” ഉദ്ദാലക പറഞ്ഞു: “മകനേ, വലിയ തീയിൽ, ഒടുവിൽ ഒരു ചെറു ചിങ്ങരി മാത്രം ശേഷിക്കുമ്പോൾ, അതിനാൽ വലിയ അഗ്നി ഉണരില്ല. അതുപോലെ, നിന്റെ പതിനാറിൽ പതിനഞ്ച് ഭാഗങ്ങൾ ക്ഷയിച്ചു, ഒടുവിൽ ഒരു ഭാഗം മാത്രം ശേഷിക്കുമ്പോൾ, നീ വേദങ്ങൾ ഗ്രഹിക്കാനാവില്ല. നീ ഭക്ഷണം കഴിച്ചാൽ മനസ്സു തിരിച്ചുവരും.” ശ്വേതകേതു ഭക്ഷണം കഴിച്ചു, പിന്നെ ചോദിച്ചതൊക്കെ ഉത്തരം പറഞ്ഞു. അച്ഛൻ പറഞ്ഞു: “വലിയ തീയിൽ ഒരു ചെറു ചിങ്ങരിക്ക് പുല്ല് ചേർത്താൽ തീ വീണ്ടും ജ്വലിക്കും. അതുപോലെ, നിന്റെ ഒറ്റ ഭാഗം ഭക്ഷ്യശക്തിയിൽ ജ്വലിച്ചു, നീ വീണ്ടും ഗ്രഹിക്കാൻ തുടങ്ങി. അതുകൊണ്ട്, മനസ്സ് അന്നത്തിൽ നിന്നാണ്, ശ്വാസം വെള്ളത്തിൽ നിന്നാണ്, വാക്ക് അഗ്നിയിൽ നിന്നാണ്.” ശ്വേതകേതുവിനെ ഉദ്ദാലക പകർന്നു പഠിപ്പിച്ചു: “മകനേ, ഉറക്കത്തിന്റെ സ്വഭാവം മനസ്സിലാക്കൂ. ഒരാൾ ഉറങ്ങുമ്പോൾ, അവൻ സത്തുമായി ഐക്യമാകുന്നു, തന്റെ യഥാർത്ഥ സ്വഭാവം പ്രാപിക്കുന്നു. അതിനാലാണ് ‘അവൻ ഉറങ്ങുന്നു’ എന്ന് പറയുന്നത്. ഒരു പക്ഷി, കയറിൽ കെട്ടിയാൽ എല്ലിടത്തും പറന്നുനോക്കിയും ഒടുവിൽ തിരിച്ചുവരുന്നതുപോലെ, മനസ്സും എല്ലിടത്തും അലയുകയും, ഒടുവിൽ പ്രാണനിൽ ലയിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. മനസ്സും പ്രാണനിൽ ബന്ധിച്ചിരിക്കുന്നു. ഭക്ഷണം കഴിക്കുമ്പോൾ, വെള്ളം ആഹാരം ശരിയായ സ്ഥലത്തേക്ക് കൊണ്ടുപോകുന്നു. പശുക്കൾക്കും കുതിരകൾക്കും മനുഷ്യർക്കും പേരുകളുണ്ട്; അതുപോലെ വെള്ളവും ഭക്ഷ്യമായി അറിയപ്പെടുന്നു; അതിൽ നിന്ന് കുരു ഉത്ഭവിക്കുന്നു. ഒരു വൃക്ഷം വേണമെങ്കിൽ അതിന് ഒരു വേർ വേണം; അതുപോലെ ഭക്ഷ്യമാണ് അതിന്റെ വേർ. അതിനാൽ കുരുവിലൂടെ വേറിനെ അന്വേഷിക്കണം; അഗ്നിയിലൂടെയും, സത്തിലൂടെയും വേറിനെ അന്വേഷിക്കണം. എല്ലാ ജന്തുക്കളുടെയും മൂലമാണ് സത്, അതാണ് അവയുടെ അഭയം, അതാണ് അവയുടെ ആധാരം. വ്യക്തി ദാഹം അനുഭവിക്കുമ്പോൾ, അഗ്നി കുടിച്ച ദ്രവ്യം ശരിയായ സ്ഥലത്തേക്ക് കൊണ്ടുപോകുന്നു. അതുപോലെ, അഗ്നി പാനീയമായി അറിയപ്പെടുന്നു. അതിൽ നിന്ന് കുരു ഉത്ഭവിക്കുന്നു. അതിൻ്റെ വേർ വെള്ളമാണ്; അതിനാൽ അഗ്നിയിലൂടെയും, സത്തിലൂടെയും വേറിനെ അന്വേഷിക്കണം. ഈ മൂന്നു ഘടകങ്ങൾ മനുഷ്യനിൽ പ്രവേശിച്ച് മൂന്നു പങ്കുകളായി മാറുന്നു. മരണം വന്നാൽ, വാക്ക് മനസ്സിൽ ലയിക്കുന്നു, മനസ്സ് പ്രാണയിൽ, പ്രാണൻ അഗ്നിയിൽ, അഗ്നി പരമദേവതയിൽ ലയിക്കുന്നു. ഈ സൂക്ഷ്മത്വം, ഈ സത്ത്വം—ഇതിൽ എല്ലാറ്റിനും അതാണ് ആത്മാവ്. അതാണ് സത്യം, അതാണ് ആത്മാവ്. അതാണ് നീയെന്നു, ശ്വേതകേതു. “കൂടുതൽ വിശദീകരിക്കണമെന്ന്” ശ്വേതകേതു അപേക്ഷിച്ചു. ഉദ്ദാലക സമ്മതിച്ചു. “മകനേ, തേൻ ശേഖരിക്കാൻ തേനീച്ചകൾ പലതരം മരങ്ങളിലെ സാരങ്ങൾ ശേഖരിച്ച് ഒറ്റ രസമായി ചേർക്കുന്നു. അവയ്ക്ക് ‘ഇത് ഈ മരത്തിന്റെ സാരമാണ്, അത് ആ മരത്തിന്റെ സാരമാണ്’ എന്ന വ്യത്യാസം അറിയില്ല. അതുപോലെ, എല്ലാ ജീവികളും സത്തിൽ ലയിച്ചാൽ, ‘ഞങ്ങൾ സത്തിൽ ലയിച്ചു’ എന്ന തിരിച്ചറിവില്ല. അവ എന്തായാലും അതാണ്. ഈ സൂക്ഷ്മത്വം, ഈ സത്ത്വം—ഇതിൽ എല്ലാറ്റിനും അതാണ് ആത്മാവ്. അതാണ് സത്യം, അതാണ് ആത്മാവ്. അതാണ് നീയെന്നു, ശ്വേതകേതു. വീണ്ടും വിശദീകരിക്കാൻ ശ്വേതകേതു അപേക്ഷിച്ചു. “മകനേ, കിഴക്കോട്ട് ഒഴുകുന്ന നദികൾ കിഴക്കോട്ട്, പടിഞ്ഞാറോട്ട് ഒഴുകുന്നവ പടിഞ്ഞാറോട്ട് ഒഴുകുന്നു. എല്ലാം സമുദ്രത്തിൽ നിന്ന് വന്നു, ഒടുവിൽ സമുദ്രത്തിൽ ലയിക്കുന്നു. അവയ്ക്ക് ‘ഞാൻ ഇതാണ്, ഞാൻ അതാണ്’ എന്ന തിരിച്ചറിവില്ല. അതുപോലെ, എല്ലാ ജീവികളും സത്തിൽ നിന്ന് വന്ന്, അതിൽ ലയിക്കുന്നു; എന്തായാലും അവ അതാണ്. ഈ സൂക്ഷ്മത്വം, ഈ സത്ത്വം—ഇതിൽ എല്ലാറ്റിനും അതാണ് ആത്മാവ്. അതാണ് സത്യം, അതാണ് ആത്മാവ്. അതാണ് നീയെന്നു, ശ്വേതകേതു. ഇനിയും വിശദീകരിക്കാമെന്ന് ഉദ്ദാലക പറഞ്ഞു. “മകനേ, ഈ വലിയ വൃക്ഷത്തിന്റെ വേറിനെ അടിച്ചാൽ, അതിൽനിന്ന് ജലം വരും; നടുവിൽ അടിച്ചാലും, മുകളിൽ അടിച്ചാലും, അതിൽ ജീവൻ നിലനിൽക്കുന്നുവെങ്കിൽ ജലം വരും. ജീവൻ നിറഞ്ഞിരിക്കുന്നതിനാൽ, അതിന് പോഷണം ലഭിക്കുന്നു. ഒരു ശാഖയിൽ നിന്ന് ജീവൻ മാറിയാൽ, ആ ശാഖ ഉണങ്ങും; രണ്ടാമത്തെയും, മൂന്നാമത്തെയും, എല്ലാം മാറിയാൽ, വൃക്ഷം മുഴുവനും ഉണങ്ങും. ജീവൻ വിട്ടുപോകുമ്പോൾ വൃക്ഷം മരിക്കും; ജീവൻ തന്നെ മരിക്കില്ല. ഈ സൂക്ഷ്മത്വം, ഈ സത്ത്വം—ഇതിൽ എല്ലാറ്റിനും അതാണ് ആത്മാവ്. അതാണ് സത്യം, അതാണ് ആത്മാവ്. അതാണ് നീയെന്നു, ശ്വേതകേതു. ഇനിയും വിശദീകരിക്കാമെന്നു ഉദ്ദാലക സമ്മതിച്ചു. പിന്നീട് ഉദ്ദാലക പറഞ്ഞു: “മകനേ, ഒന്ന് വറ്റ വൃക്ഷത്തിന്റെ പഴം കൊണ്ടു വരിക.” ശ്വേതകേതു കൊണ്ടുവന്നു. “ഇത് പൊട്ടിക്കൂ.” പൊട്ടിച്ചു. “അകത്ത് എന്താണ് കാണുന്നത്?” “ചെറുതായ വിത്തുകൾ, അച്ഛാ.” “ഒന്ന് പൊട്ടിക്കൂ.” പൊട്ടിച്ചു. “അകത്ത് എന്താണ് കാണുന്നത്?” “ഒന്നും കാണുന്നില്ല, അച്ഛാ.” ഉദ്ദാലക പറഞ്ഞു: “സോമ്യ, നീ ഈ സൂക്ഷ്മത്വം കാണുന്നില്ലെങ്കിലും, അതിൽ നിന്നാണ് ഈ വലിയ വൃക്ഷം നിലകൊള്ളുന്നത്. വിശ്വസിക്കൂ, സോമ്യ.” ഈ സൂക്ഷ്മത്വം, ഈ സത്ത്വം—ഇതിൽ എല്ലാറ്റിനും അതാണ് ആത്മാവ്. അതാണ് സത്യം, അതാണ് ആത്മാവ്. അതാണ് നീയെന്നു, ശ്വേതകേതു. വീണ്ടും വിശദീകരിക്കണമെന്ന് ശ്വേതകേതു അപേക്ഷിച്ചു. ഉദ്ദാലക വീണ്ടും പഠിപ്പിച്ചു: “സോമ്യ, ഈ ഉപ്പു വെള്ളത്തിൽ ഇടുക, രാവിലെ വരിക.” ശ്വേതകേതു അങ്ങനെ ചെയ്തു. “ഇന്നലെ വെച്ച ഉപ്പു കൊണ്ടുവരിക.” ശ്വേതകേതു തിരഞ്ഞു, പക്ഷേ ഉപ്പു കാണാനായില്ല. “വെള്ളത്തിന്റെ അരികിൽ നിന്ന് രുചിക്കൂ—എന്താണ് രുചി?” “ഉപ്പു രുചി.” “നടുവിൽ നിന്ന്?” “ഉപ്പു രുചി.” “മറ്റൊരു വശത്ത് നിന്ന്?” “ഉപ്പു രുചി.” “ഇപ്പോൾ തിരിച്ചു വരിക.” ശ്വേതകേതു തിരിച്ചു വന്നു. ഉപ്പു പൂർണ്ണമായി ദ്രവിച്ചു. ഉദ്ദാലക പറഞ്ഞു: “സോമ്യ, നീ ഇതെവിടെയും കാണുന്നില്ലെങ്കിലും, അത് നിസ്സംശയം ഉണ്ട്.” ഈ സൂക്ഷ്മത്വം, ഈ സത്ത്വം—ഇതിൽ എല്ലാറ്റിനും അതാണ് ആത്മാവ്. അതാണ് സത്യം, അതാണ് ആത്മാവ്. അതാണ് നീയെന്നു, ശ്വേതകേതു. വീണ്ടും വിശദീകരിക്കണമെന്ന് ശ്വേതകേതു അപേക്ഷിച്ചു. അവസാനമായി, ഉദ്ദാലക പറഞ്ഞു: “സോമ്യ, ഗന്ധാര ദേശത്തിൽ നിന്ന് ഒരു മനുഷ്യനെ കണ്ണടയിട്ടു കൊണ്ടുപോയി, അന്യജനങ്ങളിൽ വിട്ടുവിട്ടാൽ, അവൻ കിഴക്ക്, പടിഞ്ഞാറ്, തെക്ക്, വടക്ക്—എല്ലാ ദിശയിലും വഴികാണാതെ അലയും. അങ്ങനെ...” ഇങ്ങനെ ഉദ്ദാലക അരുണി തന്റെ മകനായ ശ്വേതകേതുവിനെ സ്നേഹപൂർവ്വം ഉപദേശിച്ചു: ഈ ലോകത്തിലെ എല്ലാം ആ സൂക്ഷ്മ സത്ത്വത്തിൽ നിന്ന് ഉത്ഭവിക്കുന്നു, അതിലേക്കാണ് ലയിക്കുന്നത്; അതാണ് സത്യം, അതാണ് ആത്മാവ്. അതാണ് നീ—തത്വമസി, ശ്വേതകേതു.