ഒരു ദിവസം, മഹാത്മാവ് മഹാരാജാവ് തന്റെ ശിഷ്യന്മാരോടു ചേർന്ന് ഇരുന്ന് അവരെയൊന്നൊന്നിച്ച് ചോദിച്ചു: "നീയാർയെ ആത്മാവായി ധ്യാനിക്കുന്നു?" ആദ്യം, ഔപമന്യവനോട് അദ്ദേഹം ചോദിച്ചു. ഔപമന്യവൻ പറഞ്ഞു: "സ്വർഗ്ഗം തന്നെയാണ് ഞാൻ ആത്മാവായി ധ്യാനിക്കുന്നത്, മഹാരാജാ." രാജാവ് പറഞ്ഞു: "നീ ധ്യാനിക്കുന്നതായ ഈ പ്രകാശമുള്ള സ്വയം, വൈശ്വാനരൻ തന്നെയാണ്. അതുകൊണ്ടാണ് നിന്റെ കുടുംബത്തിൽ പ്രകാശമുള്ള പുത്രൻ ജനിക്കുന്നത്." "വൈശ്വാനര ആത്മാവിനെ ഇങ്ങനെ ധ്യാനിക്കുന്നവൻ ഭക്ഷണം കഴിച്ചു പ്രിയപ്പെട്ടതിനെ കാണുന്നു; അവൻ പ്രിയൻ ആകുന്നു; അവന്റെ കുടുംബം ബ്രഹ്മത്തിന്റെ പ്രകാശത്തിൽ തിളങ്ങുന്നു. ഈ ആത്മാവിന്റെ തലയാണ് നീ ധ്യാനിച്ച സ്വർഗ്ഗം. നീ എന്നെ സമീപിച്ചില്ലെങ്കിൽ, നിന്റെ തല തകർന്നുപോകുമായിരുന്നു." അടുത്ത്, പൗലുഷപുത്രനായ സത്യയജ്ഞനോടും പ്രാചീനയോഗ്യനോടും അദ്ദേഹം ചോദിച്ചു: "നീയാർയെ ആത്മാവായി ധ്യാനിക്കുന്നു?" സത്യയജ്ഞൻ പറഞ്ഞു: "സൂര്യൻ തന്നെയാണ്." രാജാവ് പറഞ്ഞു: "നീ ധ്യാനിക്കുന്നതായ ഈ സർവ്വരൂപിയായ ആത്മാവ്, വൈശ്വാനരൻ തന്നെയാണ്. അതുകൊണ്ടാണ് നിന്റെ കുടുംബത്തിൽ വിവിധ രൂപങ്ങളുള്ളവർ കാണപ്പെടുന്നത്." വൈശ്വാനര ആത്മാവിനെ ഇങ്ങനെ ധ്യാനിക്കുന്നവൻ, കുതിരകൾ കയറിയുള്ള രഥത്തിൽ സഞ്ചരിക്കുകയും പൊന്നിന്റെ മാല ധരിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു; ഭക്ഷണം കഴിച്ചു പ്രിയപ്പെട്ടതിനെ കാണുന്നു; അവൻ പ്രിയൻ ആകുന്നു; അവന്റെ കുടുംബം ബ്രഹ്മപ്രകാശത്തിൽ തിളങ്ങുന്നു. ഈ ആത്മാവിന്റെ കണ്ണുകളാണ് നീ ധ്യാനിച്ച സൂര്യൻ. നീ എന്നെ സമീപിച്ചില്ലെങ്കിൽ, നീ കുരുടനാകുമായിരുന്നു." ഇതിനു ശേഷം, വൈയാഘ്രപദ്യനായ ഇന്ദ്രദ്യുമ്ന ഭല്ലവേയനോട് അദ്ദേഹം ചോദിച്ചു: "നീയാർയെ ആത്മാവായി ധ്യാനിക്കുന്നു?" ഇന്ദ്രദ്യുമ്നൻ പറഞ്ഞു: "വായു തന്നെയാണ്." രാജാവ് പറഞ്ഞു: "നീ ധ്യാനിക്കുന്നതായ ഈ വ്യത്യസ്ത മാർഗ്ഗങ്ങളുള്ള ആത്മാവ്, വൈശ്വാനരൻ തന്നെയാണ്. അതുകൊണ്ടാണ് നിനക്ക് വ്യത്യസ്ത ശക്തികളും, വ്യത്യസ്ത രഥപ്പടികളും ലഭിക്കുന്നത്." വൈശ്വാനര ആത്മാവിനെ ഇങ്ങനെ ധ്യാനിക്കുന്നവൻ ഭക്ഷണം കഴിച്ചു പ്രിയപ്പെട്ടതിനെ കാണുന്നു; അവൻ പ്രിയൻ ആകുന്നു; അവന്റെ കുടുംബം ബ്രഹ്മത്തിന്റെ പ്രകാശത്തിൽ തിളങ്ങുന്നു. ഈ ആത്മാവിന്റെ ശ്വാസമാണ് നീ ധ്യാനിച്ച വായു. നീ എന്നെ സമീപിച്ചില്ലെങ്കിൽ, നിന്റെ ശ്വാസം വിട്ടുപോകുമായിരുന്നു." പിന്നീട്, ജന ശാർകരാക്ഷ്യനോട് ചോദിച്ചു: "നീയാർയെ ആത്മാവായി ധ്യാനിക്കുന്നു?" അവൻ പറഞ്ഞു: "ആകാശം തന്നെയാണ്." രാജാവ് പറഞ്ഞു: "നീ ധ്യാനിക്കുന്നതായ ഈ സമൃദ്ധിയുള്ള ആത്മാവ്, വൈശ്വാനരൻ തന്നെയാണ്. അതുകൊണ്ടാണ് നിനക്ക് സന്താനത്തിലും സമ്പത്തിലും സമൃദ്ധിയുള്ളത്." വൈശ്വാനര ആത്മാവിനെ ഇങ്ങനെ ധ്യാനിക്കുന്നവൻ ഭക്ഷണം കഴിച്ചു പ്രിയപ്പെട്ടതിനെ കാണുന്നു; അവൻ പ്രിയൻ ആകുന്നു; അവന്റെ കുടുംബം ബ്രഹ്മപ്രകാശത്തിൽ തിളങ്ങുന്നു. ഈ ആത്മാവിന്റെ ഗുഹയാണ് നീ ധ്യാനിച്ച ആകാശം. നീ എന്നെ സമീപിച്ചില്ലെങ്കിൽ, നിന്റെ ഗുഹ നശിച്ചുപോകുമായിരുന്നു." അതിനുശേഷം, വൈയാഘ്രപദ്യനായ ബുഡില അശ്വതരാശ്വിയോട് ചോദിച്ചു: "നീയാർയെ ആത്മാവായി ധ്യാനിക്കുന്നു?" അവൻ പറഞ്ഞു: "ജലം തന്നെയാണ്." രാജാവ് പറഞ്ഞു: "നീ ധ്യാനിക്കുന്നതായ ഈ ധന്യനായ ആത്മാവ്, വൈശ്വാനരൻ തന്നെയാണ്. അതുകൊണ്ടാണ് നിനക്ക് ധനം സമൃദ്ധിയുള്ളത്." വൈശ്വാനര ആത്മാവിനെ ഇങ്ങനെ ധ്യാനിക്കുന്നവൻ ഭക്ഷണം കഴിച്ചു പ്രിയപ്പെട്ടതിനെ കാണുന്നു; അവൻ പ്രിയൻ ആകുന്നു; അവന്റെ കുടുംബം ബ്രഹ്മപ്രകാശത്തിൽ തിളങ്ങുന്നു. ഈ ആത്മാവിന്റെ മൂത്രാശയമാണ് നീ ധ്യാനിച്ച ജലം. നീ എന്നെ സമീപിച്ചില്ലെങ്കിൽ, നിന്റെ മൂത്രാശയം പൊട്ടിപ്പോകുമായിരുന്നു." പിന്നീട്, അരുണപുത്രനായ ഉദ്ദാലകനോട്, ഗൗതമനോട് അദ്ദേഹം ചോദിച്ചു: "നീയാർയെ ആത്മാവായി ധ്യാനിക്കുന്നു?" ഉദ്ദാലകൻ പറഞ്ഞു: "ഭൂമി തന്നെയാണ്." രാജാവ് പറഞ്ഞു: "നീ ധ്യാനിക്കുന്നതായ ഈ അടിസ്ഥാനമായ ആത്മാവ്, വൈശ്വാനരൻ തന്നെയാണ്. അതുകൊണ്ടാണ് നിനക്ക് സന്താനത്തിലും പശുക്കളിലും സ്ഥിരതയുള്ളത്." വൈശ്വാനര ആത്മാവിനെ ഇങ്ങനെ ധ്യാനിക്കുന്നവൻ ഭക്ഷണം കഴിച്ചു പ്രിയപ്പെട്ടതിനെ കാണുന്നു; അവൻ പ്രിയൻ ആകുന്നു; അവന്റെ കുടുംബം ബ്രഹ്മപ്രകാശത്തിൽ തിളങ്ങുന്നു. ഈ ആത്മാവിന്റെ കാലുകളാണ് നീ ധ്യാനിച്ച ഭൂമി. നീ എന്നെ സമീപിച്ചില്ലെങ്കിൽ, നിന്റെ കാലുകൾ വരണ്ടുപോകുമായിരുന്നു." എല്ലാവരോടും രാജാവ് പറഞ്ഞു: "നിങ്ങൾ എല്ലാവരും, വൈശ്വാനര ആത്മാവിനെ വ്യത്യസ്തമായി അറിഞ്ഞ് ഭക്ഷണം കഴിക്കുന്നു; എന്നാൽ, ഈ വൈശ്വാനര ആത്മാവിനെ അളവായും യഥാർത്ഥ ആത്മാവായും ആരാധിക്കുന്നവൻ ലോകങ്ങളിലുടനീളം, സകലഭൂതങ്ങളിലും, എല്ലാ ആത്മാക്കളിലും ഭക്ഷണം കഴിക്കുന്നു." ഈ വൈശ്വാനര ആത്മാവിന്റെ തല ജ്വലിക്കുന്ന അഗ്നിയാണ്, കണ്ണ് അനേകരൂപങ്ങളുള്ളത്, ശ്വാസം വിവിധ മാർഗ്ഗങ്ങളിൽ സഞ്ചരിക്കുന്നു, ശരീരം സമൃദ്ധിയുള്ളത്, മൂത്രാശയം ധനം, കാലുകൾ ഭൂമി, വശങ്ങൾ യാഗവേദി, രോമങ്ങൾ ദർഭ, ഹൃദയം ഗൃഹ്യാഗ്നി, മനസ്സ് ആഹവനീയാഗ്നി, വായ് ഹോതൃകുണ്ഡം എന്നിങ്ങനെയാണ്." ഭക്ഷണം ആദ്യമായി കൊണ്ടുവരുമ്പോൾ, ആദ്യം പ്രാണനു സ്വാഹാ എന്നു പറഞ്ഞ് ഹോമം നടത്തണം. പ്രാണൻ തൃപ്തിയാവുന്നു. പ്രാണൻ തൃപ്തിയായാൽ, കണ്ണ് തൃപ്തിയാകും; കണ്ണ് തൃപ്തിയായാൽ സൂര്യൻ; സൂര്യൻ തൃപ്തിയായാൽ ആകാശം; ആകാശം തൃപ്തിയായാൽ അതിൽ സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന എല്ലാം തൃപ്തിയാകും. ഇത്തരമൊരു തൃപ്തിയിലൂടെ അവൻ സന്താനത്തിലും പശുക്കളിലും ഭക്ഷണത്തിലും ഊർജ്ജത്തിലും ബ്രഹ്മപ്രഭയിലും സമൃദ്ധനാകും. അടുത്തത്, വ്യാനനു സ്വാഹാ എന്നു പറഞ്ഞ് രണ്ടാം ഹോമം നടത്തണം. വ്യാനൻ തൃപ്തിയാകും; പിന്നീട് ചെവി, ചന്ദ്രൻ, ദിക്കുകൾ, അതിൽ സ്ഥിതിചെയ്യുന്നവ—all will be satisfied. ഇങ്ങനെ തന്നെ സന്താന, പശു, ഭക്ഷ്യ, ഊർജ്ജ, ബ്രഹ്മപ്രഭ സമൃദ്ധി ലഭിക്കും. മൂന്നാമത്തെ ഹോമം, അപാനനു സ്വാഹാ. അപാനൻ തൃപ്തിയാകും; ശേഷം വാക്ക്, അഗ്നി, ഭൂമി, അതിൽ സ്ഥിതിചെയ്യുന്നവ—all will be satisfied. സമൃദ്ധി ലഭിക്കും. നാലാമത്തെ ഹോമം, സമാനനു സ്വാഹാ. സമാനൻ തൃപ്തിയാകും; ശേഷം മനസ്സ്, മേഘം, മിന്നൽ, അതിൽ സ്ഥിതിചെയ്യുന്നവ—all will be satisfied. സമൃദ്ധി. അഞ്ചാമത്തെ ഹോമം, ഉദാനനു സ്വാഹാ. ഉദാനൻ തൃപ്തിയാകും; ശേഷം ചർമ്മം, വായു, ആകാശം, അതിൽ സ്ഥിതിചെയ്യുന്നവ—all will be satisfied. സമൃദ്ധി. ഈ അറിവില്ലാതെ ആരെങ്കിലും അഗ്നിഹോത്രം നടത്തുകയാണെങ്കിൽ, അഗ്നിക്കരികൾ മാറ്റി ചാരത്തിൽ ഹോമം ചെയ്യുന്നതുപോലെയാകും അതിന്റെ ഫലം. എന്നാൽ ഈ അറിവോടെ അഗ്നിഹോത്രം നടത്തുന്നവന്റെ ഹോമം എല്ലാ ലോകങ്ങളിലും, സകലഭൂതങ്ങളിലും, എല്ലായാത്മാക്കളിലും സമാപിക്കപ്പെടുന്നു. ഒരിക്കലും, ഒരു കട്ടൻ തൂവൽ തീയിൽ ഇട്ടാൽ എങ്ങനെ മുഴുവൻ കത്തിപ്പോകുന്നു, അങ്ങനെ ഈ അറിവോടെ അഗ്നിഹോത്രം ചെയ്യുന്നവന്റെ പാപങ്ങൾ മുഴുവനും ദഹിക്കുന്നു. അത്തരം ഒരു ജ്ഞാനി ചണ്ഡാലനു ശേഷം ഭക്ഷണം കൊടുത്താലും, അത് അവന്റെ സ്വന്തം വൈശ്വാനര ആത്മാവിൽ സമർപ്പിച്ചതുപോലെയാണ്. വിശപ്പുള്ള കുട്ടികൾ അമ്മയെ ചുറ്റി കൂടുന്നതുപോലെ എല്ലാ ജീവികളും അഗ്നിഹോത്രത്തെ ചുറ്റി കൂടുന്നു. അതിനാൽ അഗ്നിഹോത്രം ആരാധിക്കണം. ഇതിനുശേഷം, അരുണപുത്രനായ ശ്വേതകേതുവിന്റെ കഥയിലേക്ക് നമ്മൾ കടക്കുന്നു. അരുണൻ തന്റെ മകനോടു പറഞ്ഞു: "ശ്വേതകേതു, നീ ബ്രാഹ്മണകുലത്തിൽ ജനിച്ചെങ്കിലും, നമ്മുടെ കുടുംബത്തിൽ വേദം പഠിക്കാത്തവൻ ബ്രാഹ്മണനെന്നു പറയാൻ പാടില്ല. നീ ബ്രഹ്മചാര്യാശ്രമം അനുഷ്ഠിച്ച് പഠനം നടത്തണം." അപ്പൊഴേ, ശ്വേതകേതു പന്ത്രണ്ടാം വയസ്സിൽ ഗുരുകുലത്തിൽ ചേർന്നു, ഇരുപത്തിനാലാം വയസ്സിൽ എല്ലാ വേദങ്ങളും പഠിച്ചു, അഭിമാനത്തോടെ വീട്ടിലേക്ക് മടങ്ങി. അപ്പോൾ പിതാവ് അവനോടു ചോദിച്ചു: "കുഞ്ഞേ, നീ അഭിമാനത്തോടും ആത്മവിശ്വാസത്തോടും കൂടി തിരിച്ചു വന്നു. എന്നാൽ, കേൾക്കാത്തത് കേൾക്കപ്പെടുന്നതും, ചിന്തിക്കാത്തത് ചിന്തിക്കപ്പെടുന്നതും, അറിയാത്തത് അറിയപ്പെടുന്നതും ആകുന്ന വിധം പഠിക്കാൻ നീ അധ്യാപകരോടു ചോദിച്ചോ?" ശ്വേതകേതു ചോദിച്ചു: "മഹോദയാ, അങ്ങനെ പഠിക്കാൻ സാധിക്കുമോ?" പിതാവ് വിശദീകരിച്ചു: "കുഞ്ഞേ, ഒരു കട്ടി മണ്ണ് അറിയുമ്പോൾ മണ്ണുകൊണ്ട് ഉണ്ടാക്കുന്ന എല്ലാം അറിയാം; രൂപം, പേര് മാത്രമാണ് വ്യത്യാസം, യാഥാർത്ഥ്യം മണ്ണാണ്. ഒരു സ്വർണ്ണത്തിന്റെ കഷണം അറിയുമ്പോൾ സ്വർണ്ണത്തിൽ നിർമ്മിതമായ എല്ലാം അറിയാം; ഒരു ഇരുമ്പ് കഷണം അറിയുമ്പോൾ ഇരുമ്പിൽ നിർമ്മിതമായ എല്ലാം അറിയാം. ഇതാണ് ആ ഉപദേശം." അപ്പോൾ ശ്വേതകേതു പറഞ്ഞു: "മഹോദയാ, എന്റെ ഗുരുക്കന്മാർക്ക് ഇതറിയില്ലായിരുന്നു. അറിയാമായിരുന്നുവെങ്കിൽ എനിക്കു പഠിപ്പിക്കില്ലേ? ദയവായി, മഹോദയാ, എന്നെ ഇത് പഠിപ്പിക്കണം." പിതാവ് സമ്മതിച്ചു. അപ്പോൾ പിതാവ് പറഞ്ഞു: "കുഞ്ഞേ, ആദിയിൽ ഈ ലോകം സത്തായിരുന്നു, ഒന്നേകിൽ ഒന്നായിരുന്നു, രണ്ടാമൊന്നുമില്ല. ചിലർ പറയുന്നു, ആദിയിൽ ലോകം അസത്തായിരുന്നു, അതിൽ നിന്നാണ് സത് ജനിച്ചത്. എന്നാൽ, കുഞ്ഞേ, അസതിൽ നിന്ന് സത് എങ്ങനെ ഉണ്ടാകാം? സത്മാത്രമായിരുന്നുവെന്നാണ് സത്യം." "ആ സത് ചിന്തിച്ചു: 'ഞാൻ അനേകം ആകട്ടെ, ജനിക്കട്ടെ.' അങ്ങനെ അഗ്നിയെ സൃഷ്ടിച്ചു. അഗ്നി ചിന്തിച്ചു: 'ഞാൻ അനേകം ആകട്ടെ, ജനിക്കട്ടെ.' അങ്ങനെ ജലം സൃഷ്ടിച്ചു. അതുകൊണ്ടാണ് ആരെങ്കിലും വേദന അനുഭവിച്ചോ, ചൂടുപിടിച്ചോ, വെള്ളം പുറത്തുവരുന്നത് അഗ്നിയിൽ നിന്നാണെന്ന് പറയുന്നത്." "ജലം ചിന്തിച്ചു: 'ഞങ്ങൾ അനേകം ആകട്ടെ, ജനിക്കട്ടെ.' അങ്ങനെ അഹാരം (ഭക്ഷ്യം) സൃഷ്ടിച്ചു. അതുകൊണ്ടാണ് മഴ പെയ്യുമ്പോൾ ഭക്ഷ്യം സമൃദ്ധമായി ഉണ്ടാകുന്നത്; ജലത്തിൽ നിന്നാണ് ഭക്ഷ്യം ഉത്ഭവിക്കുന്നത്." ഇങ്ങനെ മഹാരാജാവും മഹാത്മാവും ശിഷ്യന്മാരോടും പുത്രനോടും ആത്മാവിന്റെ യഥാർത്ഥ സ്വഭാവം, സൃഷ്ടിയുടെ രഹസ്യം, യജ്ഞത്തിന്റെ മഹത്വം, ജ്ഞാനത്തിന്റെ പ്രാധാന്യം എന്നിവ മനോഹരമായി വിവരിച്ചു.