ഒരു കാലത്ത്, സാംവേദത്തിന്റെ രഹസ്യങ്ങൾ അന്വേഷിച്ച മഹർഷികൾ, സാംവേദത്തിലെ രഥാന്തര, വാമദേവ്യ, ബ്രഹത്, വൈരൂപ, വൈരാജ, ശക്വരീ, രേവതീ, യജ്ഞായജ്ഞീയ, രാജന, എല്ലാം സാമങ്ങൾ, അതിന്റെ അർത്ഥങ്ങൾ പ്രപഞ്ചത്തിലെ വിവിധ ഘടകങ്ങളുമായി എങ്ങനെ ബന്ധപ്പെട്ടു കിടക്കുന്നു എന്നതിനെ കുറിച്ച് പഠിച്ചു. അവരിൽ ഒരാൾ അഗ്നിയെ കുറിച്ച് ധ്യാനിച്ചു. അഗ്നി ചുരണ്ടുമ്പോൾ അതിൽ നിന്നുള്ള ഹിങ്കാരമാണ് ഉരുള്; പുക ഉയരുമ്പോൾ അത് പ്രസ്താവം; അഗ്നി പടരുമ്പോൾ ഉദ്ഗീതം; ചാരങ്ങൾ രൂപപ്പെടുമ്പോൾ പ്രതിഹാരം; അഗ്നി കൃത്യമായി അണയുമ്പോൾ നിധാനം. ഇതെല്ലാം അഗ്നിയിൽ ചേർത്തിരിക്കുന്നു. അഗ്നിയിൽ രഥാന്തര സാമം ഇങ്ങനെ ചുരുണ്ടിരിക്കുന്നു എന്ന് അറിയുന്നവൻ ബ്രഹ്മന്റെ പ്രകാശത്തിൽ തിളങ്ങുന്നു, ഭക്ഷണം ലഭിക്കുന്നു, ദീർഘായുസ്സ്, സന്താനവും പശുവുകളും, പ്രശസ്തിയും നേടുന്നു. അഗ്നിക്കു നേരെ വെള്ളം കുടിക്കുകയോ തുപ്പുകയോ ചെയ്യരുത് — ഇതാണ് ആചരണം. അവൻ ദമ്പതികളെ കുറിച്ച് മനസ്സിലാക്കി. സംസാരിക്കുന്നത് ഹിങ്കാരമാണ്; അറിയിക്കുന്നത് പ്രസ്താവം; സ്ത്രീയോടു ചേർന്ന് കിടക്കുന്നത് ഉദ്ഗീതം; വീണ്ടും ചേർന്ന് കിടക്കുന്നത് പ്രതിഹാരം; സമയം കടന്നു പോകുന്നത് നിധാനം; അതു കടന്നു പോകുന്നത് നിധാനം. ഇതെല്ലാം ദമ്പതികളിൽ ചേർത്തിരിക്കുന്നു. വാമദേവ്യ സാമം ദമ്പതികളിൽ ചേർന്നിരിക്കുന്നു എന്ന് അറിയുന്നവൻ ഐക്യത്വം നേടുന്നു; ഐക്യത്തിൽ നിന്ന് സന്താനം ജനിക്കുന്നു; ദീർഘായുസ്സും, സന്താനവും, പശുവുകളും, പ്രശസ്തിയും ലഭിക്കുന്നു. സ്ത്രീകളെ ഒഴിവാക്കരുത് — ഇതാണ് ആചരണം. സൂര്യനെ കുറിച്ചും അവൻ ധ്യാനിച്ചു. സൂര്യൻ ഉദിക്കുന്നത് ഹിങ്കാരമാണ്; പ്രഭാതം പ്രസ്താവം; ഉച്ചകാലം ഉദ്ഗീതം; അപ്രഭാതം പ്രതിഹാരം; സൂര്യൻ അസ്തമിക്കുന്നതിൽ നിധാനം. ഇതെല്ലാം സൂര്യനിൽ ചേർത്തിരിക്കുന്നു. ബ്രഹത് സാമം സൂര്യനിൽ ചേർന്നിരിക്കുന്നു എന്ന് അറിയുന്നവൻ പ്രകാശവാനാകുന്നു, ദീർഘായുസ്സും, സന്താനവും, പശുവുകളും, പ്രശസ്തിയും ലഭിക്കുന്നു. തിളങ്ങുന്ന സൂര്യനെ അപമാനിക്കരുത് — ഇതാണ് ആചരണം. മേഘങ്ങളെ കുറിച്ച് അവൻ നിരീക്ഷിച്ചു. മേഘങ്ങൾ ചേരുന്നത് ഹിങ്കാരമാണ്; മേഘം ജനിക്കുന്നത് പ്രസ്താവം; മഴ പെയ്യുന്നത് ഉദ്ഗീതം; മിന്നലും ഇടിമുഴക്കവും പ്രതിഹാരം; മഴ അവസാനിക്കുന്നത് നിധാനം. ഇതെല്ലാം മഴമേഘത്തിൽ ചേർത്തിരിക്കുന്നു. വൈരൂപ സാമം മഴമേഘത്തിൽ ചേർന്നിരിക്കുന്നു എന്ന് അറിയുന്നവൻ ദുരിതമുള്ളതും, സൗന്ദര്യമുള്ളതും, പശുവുകൾ നേടുന്നു; ദീർഘായുസ്സും, സന്താനവും, പശുവുകളും, പ്രശസ്തിയും ലഭിക്കുന്നു. മഴമേഘത്തെ അപമാനിക്കരുത് — ഇതാണ് ആചരണം. കാലങ്ങളെ കുറിച്ച് അവൻ മനസ്സിലാക്കി. വസന്തം ഹിങ്കാരമാണ്; ഉണങ്ങുന്ന കാലം പ്രസ്താവം; മഴക്കാലം ഉദ്ഗീതം; ശരത്കാലം പ്രതിഹാരം; ശീതകാലം നിധാനം. ഇതെല്ലാം കാലങ്ങളിൽ ചേർത്തിരിക്കുന്നു. വൈരാജ സാമം കാലങ്ങളിൽ ചേർന്നിരിക്കുന്നു എന്ന് അറിയുന്നവൻ സന്താനവും പശുവുകളും ബ്രഹ്മന്റെ പ്രകാശവും നേടുന്നു; ദീർഘായുസ്സും, സന്താനവും, പശുവുകളും, പ്രശസ്തിയും ലഭിക്കുന്നു. കാലങ്ങളെ അപമാനിക്കരുത് — ഇതാണ് ആചരണം. ലോകങ്ങളെ കുറിച്ച് അവൻ ധ്യാനിച്ചു. ഭൂമി ഹിങ്കാരമാണ്; അന്തരീക്ഷം പ്രസ്താവം; ദ്യു (സ്വർഗ്ഗം) ഉദ്ഗീതം; ദിക്കുകൾ പ്രതിഹാരം; സമുദ്രം നിധാനം. ഇതെല്ലാം ലോകങ്ങളിൽ ചേർത്തിരിക്കുന്നു. ശക്വരീ സാമങ്ങൾ ലോകങ്ങളിൽ ചേർന്നിരിക്കുന്നു എന്ന് അറിയുന്നവൻ ലോകങ്ങൾ സ്വന്തമാക്കുന്നു; ദീർഘായുസ്സും, സന്താനവും, പശുവുകളും, പ്രശസ്തിയും ലഭിക്കുന്നു. ലോകങ്ങളെ അപമാനിക്കരുത് — ഇതാണ് ആചരണം. മൃഗങ്ങളെ കുറിച്ച് അവൻ നിരീക്ഷിച്ചു. ആടാണ് ഹിങ്കാരം; ചെമ്മരിയാട് പ്രസ്താവം; പശു ഉദ്ഗീതം; കുതിര പ്രതിഹാരം; മനുഷ്യൻ നിധാനം. ഇതെല്ലാം മൃഗങ്ങളിൽ ചേർത്തിരിക്കുന്നു. രേവതീ സാമങ്ങൾ മൃഗങ്ങളിൽ ചേർന്നിരിക്കുന്നു എന്ന് അറിയുന്നവൻ പശുവുകൾ സ്വന്തമാക്കുന്നു; ദീർഘായുസ്സും, സന്താനവും, പശുവുകളും, പ്രശസ്തിയും ലഭിക്കുന്നു. മൃഗങ്ങളെ അപമാനിക്കരുത് — ഇതാണ് ആചരണം. അവൻ ശരീരത്തിലെ അംഗങ്ങളെ കുറിച്ച് മനസ്സിലാക്കി. മുടി ഹിങ്കാരമാണ്; ചർമ്മം പ്രസ്താവം; മാംസം ഉദ്ഗീതം; അസ്ഥി പ്രതിഹാരം; മജ്ജ നിധാനം. ഇതെല്ലാം ശരീരത്തിലെ അംഗങ്ങളിൽ ചേർത്തിരിക്കുന്നു. യജ്ഞായജ്ഞീയ സാമം ശരീരത്തിലെ അംഗങ്ങളിൽ ചേർന്നിരിക്കുന്നു എന്ന് അറിയുന്നവൻ അംഗങ്ങൾ ശക്തമായിരിക്കും; ദീർഘായുസ്സും, സന്താനവും, പശുവുകളും, പ്രശസ്തിയും ലഭിക്കുന്നു. ഒരു വർഷം മജ്ജ ഭക്ഷിക്കരുത് — ഇതാണ് ആചരണം. ദേവതകളെ കുറിച്ച് അവൻ ധ്യാനിച്ചു. അഗ്നി ഹിങ്കാരമാണ്; വായു പ്രസ്താവം; സൂര്യൻ ഉദ്ഗീതം; നക്ഷത്രങ്ങൾ പ്രതിഹാരം; ചന്ദ്രൻ നിധാനം. ഇതെല്ലാം ദേവതകളിൽ ചേർത്തിരിക്കുന്നു. രാജന സാമം ദേവതകളിൽ ചേർന്നിരിക്കുന്നു എന്ന് അറിയുന്നവൻ ദേവതകളുമായി ഐക്യവും, ലോകവും, സൃഷ്ടിയും നേടുന്നു; ദീർഘായുസ്സും, സന്താനവും, പശുവുകളും, പ്രശസ്തിയും ലഭിക്കുന്നു. ബ്രാഹ്മണരെ അപമാനിക്കരുത് — ഇതാണ് ആചരണം. സാമം എല്ലായിടത്തും ചുരുണ്ടിരിക്കുന്നു. ത്രയീ വേദം ഹിങ്കാരമാണ്; മൂന്നു ലോകങ്ങൾ പ്രസ്താവം; അഗ്നി, വായു, സൂര്യൻ ഉദ്ഗീതം; നക്ഷത്രങ്ങൾ, പക്ഷികൾ, കിരണങ്ങൾ പ്രതിഹാരം; പാമ്പുകൾ, ഗന്ധർവൻ, പിതൃകൾ നിധാനം. ഈ സാമം എല്ലായിടത്തും ചേർത്തിരിക്കുന്നു എന്ന് അറിയുന്നവൻ എല്ലായിടത്തും ആകുന്നു. "ഏത് അഞ്ചു ഘടകങ്ങൾ, മൂന്ന് മൂന്ന് ആയി, അതിൽ നിന്നും ഉയർന്നതോ വലിയതോ ഒന്നുമില്ല" എന്ന വാക്യം ഉണ്ട്. അതു അറിയുന്നവൻ എല്ലാം അറിയുന്നു; എല്ലാ ദിക്കുകളും അവനു ആദരവ് നൽകുന്നു; "ഞാനാണ് ഈ എല്ലാം" എന്ന ധ്യാനം നടത്തണം — ഇതാണ് ആചരണം. സാമത്തിലെ വിനർദി രാഗത്തിൽ പശുക്കൾ തേടുന്നു. ദേവതകളിൽ, ഉദ്ഗീതം അഗ്നിക്കാണ്, അനിരുക്തം പ്രജാപതിക്ക്, നിരുക്തം സോമയ്ക്ക്, സ്നിഗ്ധവും മൃദുവും വായുവിന്, സ്നിഗ്ധവും ദൃഢവും ഇന്ദ്രയ്ക്ക്, ക്രൗഞ്ചം ബൃഹസ്പതിക്ക്, അപ്പധ്വാന്തം വരുണന്. ഇവയെ ആദരിക്കണം, വരുണനെ മാത്രം ഒഴിവാക്കണം. ദേവതകൾക്കായി "അമരത്വം ലഭിക്കട്ടെ", പിതൃകൾക്കായി "സ്വധാ ലഭിക്കട്ടെ", മനുഷ്യർക്കായി "പ്രതീക്ഷ ലഭിക്കട്ടെ", മൃഗങ്ങൾക്കായി "പുല്ലും വെള്ളവും ലഭിക്കട്ടെ", യജമാനനായി "സ്വർഗ്ഗലോകം ലഭിക്കട്ടെ", സ്വയം "ഭക്ഷ്യം ലഭിക്കട്ടെ" എന്ന ചിന്തയോടെ പാടണം. മനസ്സിൽ ധ്യാനിച്ച്, ശ്രദ്ധയോടെ പുകഴ്ത്തണം. എല്ലാ സ്വരങ്ങളും ഇന്ദ്രന്റെ രൂപങ്ങൾ; എല്ലാ താപങ്ങളും പ്രജാപതിയുടെ രൂപങ്ങൾ; എല്ലാ സ്പർശങ്ങളും മരണന്റെ രൂപങ്ങൾ. ആരെങ്കിലും സ്വരങ്ങളെ കുറിച്ച് ചോദിച്ചാൽ, "ഇന്ദ്രനിൽ അഭയം തേടിയിരിക്കുന്നു; അവൻ ഉത്തരം നൽകും" എന്ന് പറയണം. താപങ്ങളെ കുറിച്ച് ചോദിച്ചാൽ, "പ്രജാപതിയിൽ അഭയം തേടിയിരിക്കുന്നു; അവൻ സംരക്ഷിക്കും" എന്ന് പറയണം. സ്പർശങ്ങളെ കുറിച്ച് ചോദിച്ചാൽ, "മരണത്തിൽ അഭയം തേടിയിരിക്കുന്നു; അവൻ ദഹിക്കും" എന്ന് പറയണം. എല്ലാ സ്വരങ്ങൾ ശക്തിയും ഉജ്ജ്വലവും ആണെന്ന് പറയണം, "ശക്തി ഇന്ദ്രനിലേക്ക് അർപ്പിക്കുന്നു" എന്ന് പറയണം. എല്ലാ താപങ്ങൾ പ്രധാനവും, പ്രതിരോധിക്കപ്പെടാത്തതും, പ്രകടമായതും ആണെന്ന് പറയണം, "ആത്മാവ് പ്രജാപതിയിലേക്ക് അർപ്പിക്കുന്നു" എന്ന് പറയണം. എല്ലാ സ്പർശങ്ങൾ സൂക്ഷ്മവും, ഉറപ്പില്ലാത്തതും ആണെന്ന് പറയണം, "ആത്മാവ് മരണത്തിൽ നിന്ന് പിൻവലിക്കുന്നു" എന്ന് പറയണം. ധർമ്മത്തിന് മൂന്നു പദങ്ങൾ ഉണ്ട്: യജ്ഞം, പഠനം, ദാനം — ഒന്നാമത്; തപസ് — രണ്ടാമത്; ഗുരുവിന്റെ വീട്ടിൽ ശിഷ്യനായി ജീവിക്കുക — മൂന്നാമത്. ഇവയൊക്കെ പുണ്യലോകങ്ങൾ നൽകുന്നു, പക്ഷേ ബ്രഹ്മത്തിൽ സ്ഥിരതയുള്ളവൻ അമരത്വം നേടുന്നു. പ്രജാപതി ലോകങ്ങളെ ചൂടാക്കി; ചൂടായതിൽ നിന്ന് ത്രയീ ജ്ഞാനം പുറപ്പെട്ടു. അതിനെ ചൂടാക്കി; ചൂടായതിൽ നിന്ന് "ഭൂഃ", "ഭുവഃ", "സ്വഃ" എന്ന അക്ഷരങ്ങൾ പുറപ്പെട്ടു. അവയെ ചൂടാക്കി; ചൂടായതിൽ നിന്ന് "ഓം" അക്ഷരം പുറപ്പെട്ടു. ഒരു തണ്ടിൽ എല്ലാ ഇലകളും ചേർന്നിരിക്കുന്നു പോലെ, "ഓം" അക്ഷരത്തിൽ എല്ലാ വാക്കുകളും ചേർന്നിരിക്കുന്നു. "ഓം" അക്ഷരം തന്നെയാണ് ഈ എല്ലാം; "ഓം" അക്ഷരം തന്നെയാണ് ഈ എല്ലാം. ബ്രഹ്മജ്ഞാനികൾ പറയുന്നു: പ്രഭാതത്തിൽ വസുക്കൾക്കായി പിഴയുന്നു; ഉച്ചയിൽ രുദ്രർക്കായി; മൂന്നാമത്തെ പിഴയൽ ആദിത്യർക്കും എല്ലാ ദേവതകൾക്കും. എന്നാൽ യജമാനന്റെ ലോകം എവിടെയാണ്? അത് അറിയാതെ പ്രവർത്തിച്ചാൽ ഫലമില്ല; അറിയുന്നവൻ അതിനുസരിച്ച് പ്രവർത്തിക്കണം. പ്രഭാതം, ഗാർഹപത്യ അഗ്നിക്ക് വടക്കു വശത്ത് ഇരുന്നു, വാസവ സാമം പാടണം: "ലോകത്തിന്റെ വാതിൽ തുറക്കുന്നവാ, ഞങ്ങൾ നിന്നെ കാണട്ടെ, പ്രകാശവാനേ." അഗ്നിക്ക് ഹോമം അർപ്പിക്കണം: "ഭൂമി സംരക്ഷിക്കുന്ന അഗ്നിയെ നമസ്കരിക്കുന്നു; ലോകം യജമാനനു ലഭിക്കട്ടെ; ഞാനാണ് യജമാനന്റെ ലോകം." "സ്വാഹാ, തടസ്സം നീക്കുക" എന്ന് പറഞ്ഞ്, യജമാനൻ അയുസ്സ് കടന്നുപോകുന്നു; വസുക്കൾ പ്രഭാത പിഴയൽ നൽകുന്നു. ഉച്ചയ്ക്ക്, അഗ്നീധ്ര അഗ്നിക്ക് വടക്കു വശത്ത് ഇരുന്നു, രൗദ്ര സാമം പാടണം: "ലോകത്തിന്റെ വാതിൽ തുറക്കുന്നവാ, ഞങ്ങൾ നിന്നെ കാണട്ടെ, വീരവാനേ." വായുവിന് ഹോമം അർപ്പിക്കണം: "അന്തരീക്ഷം സംരക്ഷിക്കുന്ന വായുവിനെ നമസ്കരിക്കുന്നു; ലോകം യജമാനനു ലഭിക്കട്ടെ; ഞാനാണ് യജമാനന്റെ ലോകം." "സ്വാഹാ, തടസ്സം നീക്കുക" എന്ന് പറഞ്ഞ്, യജമാനൻ അയുസ്സ് കടന്നുപോകുന്നു; രുദ്രർ ഉച്ച പിഴയൽ നൽകുന്നു. ഇങ്ങനെ, സാംവേദത്തിന്റെ രഹസ്യങ്ങൾ പ്രപഞ്ചത്തിലെ വിവിധ ഘടകങ്ങളിൽ ചുരുണ്ടിരിക്കുന്നു എന്ന് മഹർഷികൾ മനസ്സിലാക്കി. അവയെ അറിയുന്നവൻ, ആചരണം പാലിക്കുന്നവൻ, ദീർഘായുസ്സും, സന്താനവും, പശുവുകളും, പ്രശസ്തിയും, ബ്രഹ്മജ്യോതിയും, അമരത്വവും നേടുന്നു.