ಅಥ ಯತ್ರೈತದಬಲಿಮಾನಂ ನೀತೋ ಭವತಿ ತಮಭಿತ ಆಸೀನಾ ಆಹುರ್ಜಾನಾಸಿ ಮಾಂ ಜಾನಾಸಿ ಮಾಮಿತಿ ಸ ಯಾವದಸ್ಮಾಚ್ಛರೀರಾದನುತ್ಕ್ರಾನ್ತೋ ಭವತಿ ತಾವಜ್ಜಾನಾತಿ
ಯಾವಾಗ ದೇಹ ದುರ್ಬಲವಾಗುತ್ತದೆ, ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಹತ್ತಿರ ಕುಳಿತವರು ಕೇಳುತ್ತಾರೆ—'ನೀನು ನನ್ನನ್ನು ಗುರುತಿಸುತ್ತೀಯಾ?' ಎಂದು. ಆತನು ದೇಹವನ್ನು ಬಿಟ್ಟಿರದವರೆಗೆ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಅರಿಯುತ್ತಾನೆ.
ಅಥ ಯತ್ರೈತದಸ್ಮಾಚ್ಛರೀರಾದುತ್ಕ್ರಾಮತ್ಯಥೈತೈರೇವ ರಶ್ಮಿಭಿರೂರ್ಧ್ವಮಾಕ್ರಮತೇ ಸ ಓಮಿತಿ ವಾ ಹೋದ್ವಾ ಮೀಯತೇ ಸ ಯಾವತ್ಕ್ಷಿಪ್ಯೇನ್ಮನಸ್ತಾವದಾದಿತ್ಯಂ ಗಚ್ಛತ್ಯೇತದ್ವೈ ಖಲು ಲೋಕದ್ವಾರಂ ವಿದುಷಾಂ ಪ್ರಪದನಂ ನಿರೋಧೋಽವಿದುಷಾಮ್
ಯಾವಾಗ ಆತನು ಈ ದೇಹವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಹೊರಡುತ್ತಾನೋ, ಅವನು ಇದೇ ಕಿರಣಗಳ ಮೂಲಕ ಮೇಲಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ. ಅವನು 'ಓಂ' ಧ್ವನಿಯೊಂದಿಗೆ ಸಾಗುತ್ತಾನೆ. ಮನಸ್ಸು ಎಷ್ಟು ವೇಗವಾಗಿದೆಯೋ, ಅಷ್ಟು ಕಾಲ ಅವನು ಸೂರ್ಯನ ಕಡೆಗೆ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ. ಇದು ಜ್ಞಾನಿಗಳಿಗೆ ಲೋಕದ ಬಾಗಿಲು, ಅಜ್ಞಾನಿಗಳಿಗೆ ಮುಚ್ಚಿದ ದಾರಿ.
ತದೇಷ ಶ್ಲೋಕಃ। ಶತಂ ಚೈಕಾ ಚ ಹೃದಯಸ್ಯ ನಾಡ್ಯಸ್ತಾಸಾಂ ಮೂರ್ಧಾನಮಭಿನಿಃಸೃತೈಕಾ । ತಯೋರ್ಧ್ವಮಾಯನ್ನಮೃತತ್ವಮೇತಿ ವಿಷ್ವಙ್ಙನ್ಯಾ ಉತ್ಕ್ರಮಣೇ ಭವನ್ತ್ಯುತ್ಕ್ರಮಣೇ ಭವನ್ತಿ
ಇದಕ್ಕೆ ಒಂದು ಶ್ಲೋಕವಿದೆ: ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ನೂರೊಂದು ನಾಳಿಗಳಿವೆ; ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದೇ ಒಂದು ತಲೆಯ ಮೇಲೆ ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಅದರಿಂದ ಮೇಲಕ್ಕೆ ಹೋದವನು ಅಮೃತತ್ವವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ; ಉಳಿದ ಎಲ್ಲಾ ನಾಳಿಗಳು ಹೊರಡುವ ದಾರಿಗೆ ಮಾತ್ರ ಉಪಯೋಗವಾಗುತ್ತವೆ.
ಯ ಆತ್ಮಾಪಹತಪಾಪ್ಮಾ ವಿಜರೋ ವಿಮೃತ್ಯುರ್ವಿಶೋಕೋ ವಿಜಿಘತ್ಸೋಽಪಿಪಾಸಃ ಸತ್ಯಕಾಮಃ ಸತ್ಯಸಙ್ಕಲ್ಪಃ ಸೋಽನ್ವೇಷ್ಟವ್ಯಃ ಸ ವಿಜಿಜ್ಞಾಸಿತವ್ಯಃ ಸ ಸರ್ವಾꣳಶ್ಚ ಲೋಕಾನಾಪ್ನೋತಿ ಸರ್ವಾꣳಶ್ಚ ಕಾಮಾನ್ಯಸ್ತಮಾತ್ಮಾನಮನುವಿದ್ಯ ವಿಜಾನಾತೀತಿ ಹ ಪ್ರಜಾಪತಿರುವಾಚ
ಯಾವ ಆತ್ಮನು ಪಾಪವಿಲ್ಲದವನು, ವಯಸ್ಸಿಲ್ಲದವನು, ಮರಣವಿಲ್ಲದವನು, ದುಃಖವಿಲ್ಲದವನು, ಹಸಿವೂ ತಹತಹವೂ ಇಲ್ಲದವನು, ಸತ್ಯವಾದ ಕಾಮನೆಗಳಿರುವವನು, ಸತ್ಯವಾದ ಸಂಕಲ್ಪವಿರುವವನು—ಅವನನ್ನು ಹುಡುಕಬೇಕು, ತಿಳಿಯಬೇಕು. ಯಾರು ಆ ಆತ್ಮನನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೋ, ಅವರು ಎಲ್ಲಾ ಲೋಕಗಳನ್ನೂ, ಎಲ್ಲಾ ಕಾಮನೆಗಳನ್ನೂ ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ ಎಂದು ಪ್ರಜಾಪತಿ ಹೇಳಿದರು.
ತದ್ಧೋಭಯೇ ದೇವಾಸುರಾ ಅನುಬುಬುಧಿರೇ ತೇ ಹೋಚುರ್ಹನ್ತ ತಮಾತ್ಮಾನಮನ್ವೇಚ್ಛಾಮೋ ಯಮಾತ್ಮಾನಮನ್ವಿಷ್ಯ ಸರ್ವಾꣳಶ್ಚ ಲೋಕಾನಾಪ್ನೋತಿ ಸರ್ವಾꣳಶ್ಚ ಕಾಮಾನಿತೀನ್ದ್ರೋ ಹೈವ ದೇವಾನಾಮಭಿಪ್ರವವ್ರಾಜ ವಿರೋಚನೋಽಸುರಾಣಾಂ ತೌ ಹಾಸಂವಿದಾನಾವೇವ ಸಮಿತ್ಪಾಣೀ ಪ್ರಜಾಪತಿಸಕಾಶಮಾಜಗ್ಮತುಃ
ಈ ಮಾತನ್ನು ದೇವತೆಗಳು ಮತ್ತು ದಾನವರು ಕೇಳಿದರು. ಅವರು ಹೇಳಿದರು: 'ನಾವು ಆ ಆತ್ಮನನ್ನು ಹುಡುಕೋಣ, ಯಾರು ಆ ಆತ್ಮನನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ, ಅವರು ಎಲ್ಲಾ ಲೋಕಗಳನ್ನೂ, ಎಲ್ಲಾ ಕಾಮನೆಗಳನ್ನೂ ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ.' ದೇವತೆಗಳಾದ ಇಂದ್ರ ಮತ್ತು ದಾನವರಾದ ವಿರೋಚನ ಇಬ್ಬರೂ ಕೂಡ ಕೈಯಲ್ಲಿ ಸಮಿಧ ಹಿಡಿದು ಪ್ರಜಾಪತಿಯ ಬಳಿಗೆ ಹೋದರು.
ತೌ ಹ ಪ್ರಜಾಪತಿರುವಾಚ ಯ ಏಷೋಽಕ್ಷಿಣಿ ಪುರುಷೋ ದೃಶ್ಯತ ಏಷ ಆತ್ಮೇತಿ ಹೋವಾಚೈತದಮೃತಮಭಯಮೇತದ್ಬ್ರಹ್ಮೇತ್ಯಥ ಯೋಽಯಂ ಭಗವೋಽಪ್ಸು ಪರಿಖ್ಯಾಯತೇ ಯಶ್ಚಾಯಮಾದರ್ಶೇ ಕತಮ ಏಷ ಇತ್ಯೇಷ ಉ ಏವೈಷು ಸರ್ವೇಷ್ವನ್ತೇಷು ಪರಿಖ್ಯಾಯತ ಇತಿ ಹೋವಾಚ
ಪ್ರಜಾಪತಿ ಹೇಳಿದರು: 'ಕಣ್ಣಿನಲ್ಲಿ ಕಾಣುವ ವ್ಯಕ್ತಿಯೇ ಆತ್ಮನು,' ಎಂದರು. 'ಇವನು ಅಮೃತ, ಭಯವಿಲ್ಲದವನು, ಇವನೇ ಬ್ರಹ್ಮ.' ಆಗ ಅವರು ಕೇಳಿದರು: 'ಭಗವಂತನೇ, ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಕಾಣುವದು, ಕನ್ನಡದಲ್ಲಿ ಕಾಣುವದು—ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಯಾವುದು ಆತ್ಮ?' ಪ್ರಜಾಪತಿ ಉತ್ತರಿಸಿದರು: 'ಇವು ಎಲ್ಲವೂ ಒಂದೇ; ಎಲ್ಲ ಕಡೆ ಆತ್ಮನು ಕಾಣಿಸುತ್ತಾನೆ.'
ಉದಶರಾವ ಆತ್ಮಾನಮವೇಕ್ಷ್ಯ ಯದಾತ್ಮನೋ ನ ವಿಜಾನೀಥಸ್ತನ್ಮೇ ಪ್ರಬ್ರೂತಮಿತಿ ತೌ ಹೋದಶರಾವೇಽವೇಕ್ಷಾಞ್ಚಕ್ರಾತೇ ತೌ ಹ ಪ್ರಜಾಪತಿರುವಾಚ ಕಿಂ ಪಶ್ಯಥ ಇತಿ ತೌ ಹೋಚತುಃ ಸರ್ವಮೇವೇದಮಾವಾಂ ಭಗವ ಆತ್ಮಾನಂ ಪಶ್ಯಾವ ಆ ಲೋಮಭ್ಯಃ ಆನಖೇಭ್ಯಃ ಪ್ರತಿರೂಪಮಿತಿ
ನೀವು ನೀರಿನ ಪಾತ್ರೆಯಲ್ಲಿ ನಿಮ್ಮನ್ನು ನೋಡಿದಾಗ ಆತ್ಮನನ್ನು ತಿಳಿಯದಿದ್ದರೆ, ಅದನ್ನು ನನಗೆ ಹೇಳಿ ಎಂದು ಹೇಳಿದರು. ಅವರು ನೀರಿನ ಪಾತ್ರೆಯಲ್ಲಿ ನೋಡಿದರು. ಪ್ರಜಾಪತಿ ಕೇಳಿದರು: 'ನೀವು ಏನು ನೋಡುತ್ತೀರಿ?' ಅವರು ಉತ್ತರಿಸಿದರು: 'ಭಗವಂತನೇ, ನಾವು ನಮ್ಮನ್ನು ತಲೆಯಿಂದ ಕಾಲಿನವರೆಗೆ, ಕೂದಲುಗಳಿಂದ ನಖಗಳವರೆಗೆ, ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ನೋಡುತ್ತೇವೆ.'
ತೌ ಹ ಪ್ರಜಾಪತಿರುವಾಚ ಸಾಧ್ವಲಙ್ಕೃತೌ ಸುವಸನೌ ಪರಿಷ್ಕೃತೌ ಭೂತ್ವೋದಶರಾವೇಽವೇಕ್ಷೇಥಾಮಿತಿ ತೌ ಹ ಸಾಧ್ವಲಙ್ಕೃತೌ ಸುವಸನೌ ಪರಿಷ್ಕೃತೌ ಭೂತ್ವೋದಶರಾವೇಽವೇಕ್ಷಾಞ್ಚಕ್ರಾತೇ ತೌ ಹ ಪ್ರಜಾಪತಿರುವಾಚ ಕಿಂ ಪಶ್ಯಥ ಇತಿ
ಪ್ರಜಾಪತಿ ಹೇಳಿದರು: 'ನೀವು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಆಭರಣ ಧರಿಸಿ, ಸುಂದರವಾದ ಬಟ್ಟೆ ಹಾಕಿ, ಸಜ್ಜುಗೊಂಡು ನೀರಿನ ಪಾತ್ರೆಯಲ್ಲಿ ನೋಡಿರಿ.' ಅವರು ಹಾಗೆ ಮಾಡಿದರು ಮತ್ತು ನೋಡಿದರು. ಪ್ರಜಾಪತಿ ಮತ್ತೆ ಕೇಳಿದರು: 'ನೀವು ಏನು ನೋಡುತ್ತೀರಿ?'
ತೌ ಹೋಚತುರ್ಯಥೈವೇದಮಾವಾಂ ಭಗವಃ ಸಾಧ್ವಲಙ್ಕೃತೌ ಸುವಸನೌ ಪರಿಷ್ಕೃತೌ ಸ್ವ ಏವಮೇವೇಮೌ ಭಗವಃ ಸಾಧ್ವಲಙ್ಕೃತೌ ಸುವಸನೌ ಪರಿಷ್ಕೃತಾವಿತ್ಯೇಷ ಆತ್ಮೇತಿ ಹೋವಾಚೈತದಮೃತಮಭಯಮೇತದ್ಬ್ರಹ್ಮೇತಿ ತೌ ಹ ಶಾನ್ತಹೃದಯೌ ಪ್ರವವ್ರಜತುಃ
ಅವರು ಉತ್ತರಿಸಿದರು: 'ಭಗವಂತನೇ, ನಾವು ಹೇಗಿದ್ದೇವೋ, ಆಭರಣ ಧರಿಸಿ, ಸುಂದರವಾದ ಬಟ್ಟೆ ಹಾಕಿಕೊಂಡಿದ್ದೇವೋ, ಹಾಗೆಯೇ ಪ್ರತಿಬಿಂಬದಲ್ಲಿಯೂ ಕಾಣುತ್ತೇವೆ.' ಪ್ರಜಾಪತಿ ಹೇಳಿದರು: 'ಇವನೇ ಆತ್ಮನು, ಇವನು ಅಮೃತ, ಭಯವಿಲ್ಲದವನು, ಇವನೇ ಬ್ರಹ್ಮ.' ಹೀಗಾಗಿ ಇಬ್ಬರೂ ಸಂತೋಷದಿಂದ ಹೋದರು.
ತೌ ಹಾನ್ವೀಕ್ಷ್ಯ ಪ್ರಜಾಪತಿರುವಾಚಾನುಪಲಭ್ಯಾತ್ಮಾನಮನುವಿದ್ಯ ವ್ರಜತೋ ಯತರ ಏತದುಪನಿಷದೋ ಭವಿಷ್ಯನ್ತಿ ದೇವಾ ವಾಸುರಾ ವಾ ತೇ ಪರಾಭವಿಷ್ಯನ್ತೀತಿ ಸ ಹ ಶಾನ್ತಹೃದಯ ಏವ ವಿರೋಚನೋಽಸುರಾಞ್ಜಗಾಮ ತೇಭ್ಯೋ ಹೈತಾಮುಪನಿಷದಂ ಪ್ರೋವಾಚಾತ್ಮೈವೇಹ ಮಹಯ್ಯ ಆತ್ಮಾ ಪರಿಚರ್ಯ ಆತ್ಮಾನಮೇವೇಹ ಮಹಯನ್ನಾತ್ಮಾನಂ ಪರಿಚರನ್ನುಭೌ ಲೋಕಾವವಾಪ್ನೋತೀಮಂ ಚಾಮುಂ ಚೇತಿ
ತಸ್ಮಾದಪ್ಯದ್ಯೇಹಾದದಾನಮಶ್ರದ್ದಧಾನಮಯಜಮಾನಮಾಹುರಾಸುರೋ ಬತೇತ್ಯಸುರಾಣಾꣳ ಹ್ಯೇಷೋಪನಿಷತ್ಪ್ರೇತಸ್ಯ ಶರೀರಂ ಭಿಕ್ಷಯಾ ವಸನೇನಾಲಙ್ಕಾರೇಣೇತಿ ಸꣳಸ್ಕುರ್ವನ್ತ್ಯೇತೇನ ಹ್ಯಮುಂ ಲೋಕಂ ಜೇಷ್ಯನ್ತೋ ಮನ್ಯನ್ತೇ
ಆದ್ದರಿಂದ ಇಂದಿಗೂ, ಯಾರ ಬಗ್ಗೆ 'ಅವನು ಕೊಡುವವನೂ ಅಲ್ಲ, ನಂಬಿಕೆಯೂ ಇಲ್ಲ, ಯಜ್ಞವೂ ಇಲ್ಲ' ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ, ಅವನು ದಾನವನು ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು. ದಾನವರ ಉಪದೇಶವೇ ಇದು: ಅವರು ಮೃತದೇಹವನ್ನು ಆಹಾರ, ಬಟ್ಟೆ, ಆಭರಣಗಳಿಂದ ಅಲಂಕರಿಸುತ್ತಾರೆ, ಹೀಗೆ ಮಾಡಿದರೆ ಆ ಲೋಕವನ್ನು ಗೆಲ್ಲಬಹುದು ಎಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾರೆ.
ಏವಮೇವೈಷ ಮಘವನ್ನಿತಿ ಹೋವಾಚೈತಂ ತ್ವೇವ ತೇ ಭೂಯೋಽನುವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಿ ವಸಾಪರಾಣಿ ದ್ವಾತ್ರಿꣳಶತಂ ವರ್ಷಾಣೀತಿ ಸ ಹಾಪರಾಣಿ ದ್ವಾತ್ರಿꣳಶತಂ ವರ್ಷಾಣ್ಯುವಾಸ ತಸ್ಮೈ ಹೋವಾಚ
ಪ್ರಜಾಪತಿ ಹೇಳಿದನು: 'ಹೌದು ಮಘವನ್, ನಾನು ಇದನ್ನು ಇನ್ನೂ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತೇನೆ. ನೀನು ಇನ್ನೂ ಮೂವತ್ತೆರಡು ವರ್ಷಗಳು ಇಲ್ಲಿ ಉಳಿಯು.' ಆಗ ಅವನು ಇನ್ನೂ ಮೂವತ್ತೆರಡು ವರ್ಷಗಳು ಉಳಿದನು. ನಂತರ ಪ್ರಜಾಪತಿ ಅವನಿಗೆ ಉಪದೇಶವನ್ನು ನೀಡಿದನು.
ಯ ಏಷ ಸ್ವಪ್ನೇ ಮಹೀಯಮಾನಶ್ಚರತ್ಯೇಷ ಆತ್ಮೇತಿ ಹೋವಾಚೈತದಮೃತಮಭಯಮೇತದ್ಬ್ರಹ್ಮೇತಿ ಸ ಹ ಶಾನ್ತಹೃದಯಃ ಪ್ರವವ್ರಾಜ ಸ ಹಾಪ್ರಾಪ್ಯೈವ ದೇವಾನೇತದ್ಭಯಂ ದದರ್ಶ ತದ್ಯದ್ಯಪೀದꣳ ಶರೀರಮನ್ಧಂ ಭವತ್ಯನನ್ಧಃ ಸ ಭವತಿ ಯದಿ ಸ್ರಾಮಮಸ್ರಾಮೋ ನೈವೈಷೋಽಸ್ಯ ದೋಷೇಣ ದುಷ್ಯತಿ
ಯಾರು ಕನಸಿನಲ್ಲಿ ಮಹಿಮೆಯಿಂದ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಾರೋ, ಅವನೇ ಆತ್ಮ ಎಂದು ಪ್ರಜಾಪತಿ ಹೇಳಿದರು; ಅವನು ಅಮೃತ, ಅವನು ನಿರ್ಭಯ, ಅವನೇ ಬ್ರಹ್ಮ. ಶಾಂತ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಅವನು ಹೊರಟನು. ದೇವತೆಗಳನ್ನು ತಲುಪದೆ, ಅವನು ಒಂದು ಭಯವನ್ನು ಕಂಡನು: ಈ ದೇಹ ಕುರುಡಾದರೂ ಆತನು ಕುರುಡನಾಗುವುದಿಲ್ಲ; ದೇಹ ದಣಿದರೂ ಆತನು ದಣಿಯುವುದಿಲ್ಲ; ದೇಹದ ದೋಷಗಳು ಅವನಿಗೆ ತಾಗುವುದಿಲ್ಲ.
ನ ವಧೇನಾಸ್ಯ ಹನ್ಯತೇ ನಾಸ್ಯ ಸ್ರಾಮ್ಯೇಣ ಸ್ರಾಮೋ ಘ್ನನ್ತಿ ತ್ವೇವೈನಂ ವಿಚ್ಛಾದಯನ್ತೀವಾಪ್ರಿಯವೇತ್ತೇವ ಭವತ್ಯಪಿ ರೋದಿತೀವ ನಾಹಮತ್ರ ಭೋಗ್ಯಂ ಪಶ್ಯಾಮೀತಿ
ಈ ದೇಹವು ಸತ್ತರೂ ಆತನು ಸಾಯುವುದಿಲ್ಲ; ದೇಹ ದಣಿದರೂ ಅವನಿಗೆ ದಣಿವಿಲ್ಲ. ಅವನನ್ನು ಮುಚ್ಚಿದಂತೆ, ಅವನು ಅಪ್ರಿಯವನ್ನು ತಿಳಿದಂತೆ, ಅವನು ಅಳುತ್ತಿರುವಂತೆ ಕಾಣಬಹುದು. ಆದರೆ ಇಲ್ಲಿ ನನಗೆ ಯಾವುದೇ ಆನಂದವಿಲ್ಲ ಎಂದು ನಾನು ಕಾಣುತ್ತಿಲ್ಲ.
ಸ ಸಮಿತ್ಪಾಣಿಃ ಪುನರೇಯಾಯ ತꣳ ಹ ಪ್ರಜಾಪತಿರುವಾಚ ಮಘವನ್ಯಚ್ಛಾನ್ತಹೃದಯಃ ಪ್ರಾವ್ರಾಜೀಃ ಕಿಮಿಚ್ಛನ್ಪುನರಾಗಮ ಇತಿ ಸ ಹೋವಾಚ ತದ್ಯದ್ಯಪೀದಂ ಭಗವಃ ಶರೀರಮನ್ಧಂ ಭವತ್ಯನನ್ಧಃ ಸ ಭವತಿ ಯದಿ ಸ್ರಾಮಮಸ್ರಾಮೋ ನೈವೈಷೋಽಸ್ಯ ದೋಷೇಣ ದುಷ್ಯತಿ
ಅವನು ಸಮಿಧನ್ನು ಕೈಯಲ್ಲಿ ಹಿಡಿದು ಮತ್ತೆ ಹಿಂತಿರುಗಿ ಬಂತು. ಪ್ರಜಾಪತಿ ಅವನನ್ನು ನೋಡಿ ಕೇಳಿದನು: 'ಮಘವನ್, ನೀನು ಶಾಂತ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯವನ್ನು ಆಚರಿಸಿ ಮರಳಿ ಬಂದಿದ್ದೀಯೆ. ಇನ್ನೇನು ಬೇಕು ಎಂದು ಮತ್ತೆ ಬಂದೆ?' ಅಂದಾಗ ಅವನು ಹೇಳಿದನು: 'ಭಗವನೆ, ಈ ದೇಹ ಕುರುಡಾದರೂ ಆತನು ಕುರುಡನಾಗುವುದಿಲ್ಲ; ದೇಹ ದಣಿದರೂ ಆತನು ದಣಿಯುವುದಿಲ್ಲ; ದೇಹದ ದೋಷಗಳು ಅವನಿಗೆ ತಾಗುವುದಿಲ್ಲ.'
ಸಮಸ್ತಃ ಸಂಪ್ರಸನ್ನಃ ಸ್ವಪ್ನಂ ನ ವಿಜಾನಾತ್ಯೇಷ ಆತ್ಮೇತಿ ಹೋವಾಚೈತದಮೃತಮಭಯಮೇತದ್ಬ್ರಹ್ಮೇತಿ ಸ ಹ ಶಾನ್ತಹೃದಯಃ ಪ್ರವವ್ರಾಜ ಸ ಹಾಪ್ರಾಪ್ಯೈವ ದೇವಾನೇತದ್ಭಯಂ ದದರ್ಶ ನಾಹ ಖಲ್ವಯಮೇವꣳ ಸಂಪ್ರತ್ಯಾತ್ಮಾನಂ ಜಾನಾತ್ಯಯಮಹಮಸ್ಮೀತಿ ನೋ ಏವೇಮಾನಿ ಭೂತಾನಿ ವಿನಾಶಮೇವಾಪೀತೋ ಭವತಿ ನಾಹಮತ್ರ ಭೋಗ್ಯಂ ಪಶ್ಯಾಮೀತಿ
ಏವಮೇವೈಷ ಮಘವನ್ನಿತಿ ಹೋವಾಚೈತಂ ತ್ವೇವ ತೇ ಭೂಯೋಽನುವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಿ ನೋ ಏವಾನ್ಯತ್ರೈತಸ್ಮಾದ್ವಸಾಪರಾಣಿ ಪಞ್ಚ ವರ್ಷಾಣೀತಿ ಸ ಹಾಪರಾಣಿ ಪಞ್ಚ ವರ್ಷಾಣ್ಯುವಾಸ ತಾನ್ಯೇಕಶತꣳ ಸಂಪೇದುರೇತತ್ತದ್ಯದಾಹುರೇಕಶತꣳ ಹ ವೈ ವರ್ಷಾಣಿ ಮಘವಾನ್ಪ್ರಜಾಪತೌ ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯಮುವಾಸ ತಸ್ಮೈ ಹೋವಾಚ
ಮಘವನ್ಮರ್ತ್ಯಂ ವಾ ಇದꣳ ಶರೀರಮಾತ್ತಂ ಮೃತ್ಯುನಾ ತದಸ್ಯಾಮೃತಸ್ಯಾಶರೀರಸ್ಯಾತ್ಮನೋಽಧಿಷ್ಠಾನಮಾತ್ತೋ ವೈ ಸಶರೀರಃ ಪ್ರಿಯಾಪ್ರಿಯಾಭ್ಯಾಂ ನ ವೈ ಸಶರೀರಸ್ಯ ಸತಃ ಪ್ರಿಯಾಪ್ರಿಯಯೋರಪಹತಿರಸ್ತ್ಯಶರೀರಂ ವಾವ ಸನ್ತಂ ನ ಪ್ರಿಯಾಪ್ರಿಯೇ ಸ್ಪೃಶತಃ
ಮಘವನ್, ಈ ಮನುಷ್ಯ ದೇಹವನ್ನು ಮರಣ ಹಿಡಿದಿದೆ. ಇದು ಅಮೃತವಾದ, ದೇಹವಿಲ್ಲದ ಆತ್ಮನಿಗೆ ಆಧಾರವಾಗಿದೆ. ದೇಹವಿರುವವನು ಸುಖದುಃಖಗಳಿಗೆ ಒಳಗಾಗುತ್ತಾನೆ; ದೇಹವಿರುವವನು ಸುಖದುಃಖಗಳಿಂದ ತಪ್ಪಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ದೇಹವಿಲ್ಲದವನು ಸುಖದುಃಖಗಳಿಗೆ ಸ್ಪರ್ಶವಾಗುವುದಿಲ್ಲ.
ಅಶರೀರೋ ವಾಯುರಭ್ರಂ ವಿದ್ಯುತ್ಸ್ತನಯಿತ್ನುರಶರೀರಾಣ್ಯೇತಾನಿ ತದ್ಯಥೈತಾನ್ಯಮುಷ್ಮಾದಾಕಾಶಾತ್ಸಮುತ್ಥಾಯ ಪರಂ ಜ್ಯೋತಿರುಪಸಂಪದ್ಯ ಸ್ವೇನ ರೂಪೇಣಾಭಿನಿಷ್ಪದ್ಯನ್ತೇ
ಗಾಳಿ ದೇಹವಿಲ್ಲದು, ಮೇಘ, ಮಿಂಚು, ಗುಡುಗು ಇವುಗಳಿಗೂ ದೇಹವಿಲ್ಲ. ಅವು ಆಕಾಶದಿಂದ ಉದ್ಭವಿಸಿ, ಪರಮ ಜ್ಯೋತಿಯನ್ನು ತಲುಪಿ, ತಮ್ಮ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸುತ್ತವೆ.
ಏವಮೇವೈಷ ಸಂಪ್ರಸಾದೋಽಸ್ಮಾಚ್ಛರೀರಾತ್ಸಮುತ್ಥಾಯ ಪರಂ ಜ್ಯೋತಿರುಪಸಂಪದ್ಯ ಸ್ವೇನ ರೂಪೇಣಾಭಿನಿಷ್ಪದ್ಯತೇ ಸ ಉತ್ತಮಪುರುಷಃ ಸ ತತ್ರ ಪರ್ಯೇತಿ ಜಕ್ಷತ್ಕ್ರೀಡನ್ರಮಮಾಣಃ ಸ್ತ್ರೀಭಿರ್ವಾ ಯಾನೈರ್ವಾ ಜ್ಞಾತಿಭಿರ್ವಾ ನೋಪಜನꣳ ಸ್ಮರನ್ನಿದꣳ ಶರೀರꣳ ಸ ಯಥಾ ಪ್ರಯೋಗ್ಯ ಆಚರಣೇ ಯುಕ್ತ ಏವಮೇವಾಯಮಸ್ಮಿಞ್ಛರೀರೇ ಪ್ರಾಣೋ ಯುಕ್ತಃ
ಅಥ ಯತ್ರೈತದಾಕಾಶಮನುವಿಷಣ್ಣಂ ಚಕ್ಷುಃ ಸ ಚಾಕ್ಷುಷಃ ಪುರುಷೋ ದರ್ಶನಾಯ ಚಕ್ಷುರಥ ಯೋ ವೇದೇದಂ ಜಿಘ್ರಾಣೀತಿ ಸ ಆತ್ಮಾ ಗನ್ಧಾಯ ಘ್ರಾಣಮಥ ಯೋ ವೇದೇದಮಭಿವ್ಯಾಹರಾಣೀತಿ ಸ ಆತ್ಮಾಭಿವ್ಯಾಹಾರಾಯ ವಾಗಥ ಯೋ ವೇದೇದꣳ ಶೃಣವಾನೀತಿ ಸ ಆತ್ಮಾ ಶ್ರವಣಾಯ ಶ್ರೋತ್ರಮ್
ಮತ್ತೆ, ಕಣ್ಣು ಆ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಲೀನವಾದಾಗ, ಕಣ್ಣಿನ ಸಂಬಂಧವಿರುವ ಪುರುಷನು ನೋಡುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಇರುತ್ತಾನೆ. 'ನಾನು ಇದನ್ನು ವಾಸನೆ ಮಾಡುತ್ತೇನೆ' ಎಂದು ತಿಳಿಯುವವನು ಆತ್ಮ, ಮೂಗು ವಾಸನೆಗಾಗಿ. 'ನಾನು ಇದನ್ನು ಮಾತನಾಡುತ್ತೇನೆ' ಎಂದು ತಿಳಿಯುವವನು ಆತ್ಮ, ಮಾತು ಮಾತನಾಡಲು. 'ನಾನು ಇದನ್ನು ಕೇಳುತ್ತೇನೆ' ಎಂದು ತಿಳಿಯುವವನು ಆತ್ಮ, ಕಿವಿ ಕೇಳಲು.
ಅಥ ಯೋ ವೇದೇದಂ ಮನ್ವಾನೀತಿ ಸಾತ್ಮಾ ಮನೋಽಸ್ಯ ದೈವಂ ಚಕ್ಷುಃ ಸ ವಾ ಏಷ ಏತೇನ ದೈವೇನ ಚಕ್ಷುಷಾ ಮನಸೈತಾನ್ಕಾಮಾನ್ಪಶ್ಯನ್ರಮತೇ ಯ ಏತೇ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕೇ
'ನಾನು ಇದನ್ನು ಯೋಚಿಸುತ್ತೇನೆ' ಎಂದು ತಿಳಿಯುವವನು ಆತ್ಮ, ಮನಸ್ಸು ಯೋಚನೆಗೆ. ಅವನ ಮನಸ್ಸೇ ದೈವಿಕ ದೃಷ್ಟಿ. ಈ ದೈವಿಕ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ, ಮನಸ್ಸಿನ ಮೂಲಕ, ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕದಲ್ಲಿರುವ ಆ ಕಾಮಗಳನ್ನು ನೋಡಿ ಆನಂದಿಸುತ್ತಾನೆ.
ತಂ ವಾ ಏತಂ ದೇವಾ ಆತ್ಮಾನಮುಪಾಸತೇ ತಸ್ಮಾತ್ತೇಷಾꣳ ಸರ್ವೇ ಚ ಲೋಕಾ ಆತ್ತಾಃ ಸರ್ವೇ ಚ ಕಾಮಾಃ ಸ ಸರ್ವಾꣳಶ್ಚ ಲೋಕಾನಾಪ್ನೋತಿ ಸರ್ವಾꣳಶ್ಚ ಕಾಮಾನ್ಯಸ್ತಮಾತ್ಮಾನಮನುವಿದ್ಯ ವಿಜಾನಾತೀತಿ ಹ ಪ್ರಜಾಪತಿರುವಾಚ ಪ್ರಜಾಪತಿರುವಾಚ
ದೇವತೆಗಳು ಈ ಆತ್ಮನನ್ನು ಆರಾಧಿಸುತ್ತವೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವರಿಗೆ ಎಲ್ಲಾ ಲೋಕಗಳು ಮತ್ತು ಎಲ್ಲಾ ಕಾಮಗಳು ಸಿಗುತ್ತವೆ. ಯಾರು ಈ ಆತ್ಮನನ್ನು ಅರಿತು, ಅವನನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತಾರೋ, ಅವರು ಎಲ್ಲಾ ಲೋಕಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಎಲ್ಲಾ ಕಾಮಗಳನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ. ಹೀಗೆ ಪ್ರಜಾಪತಿ ಉಪದೇಶವನ್ನು ನೀಡಿದನು.
ಶ್ಯಾಮಾಚ್ಛಬಲಂ ಪ್ರಪದ್ಯೇ ಶಬಲಾಚ್ಛ್ಯಾಮಂ ಪ್ರಪದ್ಯೇಽಶ್ವ ಇವ ರೋಮಾಣಿ ವಿಧೂಯ ಪಾಪಂ ಚನ್ದ್ರ ಇವ ರಾಹೋರ್ಮುಖಾತ್ಪ್ರಮುಚ್ಯ ಧೂತ್ವಾ ಶರೀರಮಕೃತಂ ಕೃತಾತ್ಮಾ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕಮಭಿಸಂಭವಾಮೀತ್ಯಭಿಸಂಭವಾಮೀತಿ
ಕಪ್ಪಿನಿಂದ ಬಣ್ಣಬಣ್ಣದತ್ತ ಶರಣಾಗುತ್ತೇನೆ; ಬಣ್ಣಬಣ್ಣದಿಂದ ಕಪ್ಪಿನತ್ತ ಶರಣಾಗುತ್ತೇನೆ. ಕುದುರೆ ತನ್ನ ರೋಮಗಳನ್ನು ಹಲ್ಲಿದಂತೆ, ಚಂದ್ರನು ರಾಹುವಿನ ಬಾಯಿಯಿಂದ ಮುಕ್ತನಾದಂತೆ, ಪಾಪವನ್ನು ತೊಳೆದು, ದೇಹವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು, ಆತ್ಮನನ್ನು ಶುದ್ಧಗೊಳಿಸಿ, ನಾನು ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕವನ್ನು ತಲುಪುತ್ತೇನೆ—ಹೀಗೆ ತಲುಪುತ್ತೇನೆ.
ತೌ ಹ ದ್ವಾತ್ರಿꣳಶತಂ ವರ್ಷಾಣಿ ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯಮೂಷತುಸ್ತೌ ಹ ಪ್ರಜಾಪತಿರುವಾಚ ಕಿಮಿಚ್ಛನ್ತಾವಾಸ್ತಮಿತಿ । ತೌ ಹೋಚತುರ್ಯ ಆತ್ಮಾಪಹತಪಾಪ್ಮಾ ವಿಜರೋ ವಿಮೃತ್ಯುರ್ವಿಶೋಕೋ ವಿಜಿಘತ್ಸೋಽಪಿಪಾಸಃ ಸತ್ಯಕಾಮಃ ಸತ್ಯಸಙ್ಕಲ್ಪಃ ಸೋಽನ್ವೇಷ್ಟವ್ಯಃ ಸ ವಿಜಿಜ್ಞಾಸಿತವ್ಯಃ ಸ ಸರ್ವಾꣳಶ್ಚ ಲೋಕಾನಾಪ್ನೋತಿ ಸರ್ವಾꣳಶ್ಚ ಕಾಮಾನ್ಯಸ್ತಮಾತ್ಮಾನಮನುವಿದ್ಯ ವಿಜಾನಾತೀತಿ ಭಗವತೋ ವಚೋ ವೇದಯನ್ತೇ ತಮಿಚ್ಛನ್ತಾವವಾಸ್ತಮಿತಿ
ಅವರು ಮೂವತ್ತೆರಡು ವರ್ಷ ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯದಿಂದ ಇದ್ದರು. ಪ್ರಜಾಪತಿ ಕೇಳಿದರು: 'ನೀವು ಏನು ಬೇಕೆಂದು ಬಂತಿರಿ?' ಅವರು ಉತ್ತರಿಸಿದರು: 'ಪಾಪವಿಲ್ಲದ, ವಯಸ್ಸಿಲ್ಲದ, ಮರಣವಿಲ್ಲದ, ದುಃಖವಿಲ್ಲದ, ಹಸಿವೂ ದಾಹವೂ ಇಲ್ಲದ, ಸತ್ಯವಾದ ಕಾಮನೆಗಳಿರುವ, ಸತ್ಯವಾದ ಸಂಕಲ್ಪವಿರುವ ಆತ್ಮನನ್ನು ಹುಡುಕಬೇಕು, ತಿಳಿಯಬೇಕು. ಆ ಆತ್ಮನನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಂಡವರು ಎಲ್ಲಾ ಲೋಕಗಳನ್ನೂ, ಎಲ್ಲಾ ಕಾಮನೆಗಳನ್ನೂ ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ. ಭಗವಂತನು ಹೇಳಿದಂತೆ ನಾವು ಅದನ್ನು ಹುಡುಕಲು ಬಂತಿದ್ದೇವೆ.'
ಅವರು ಹೋದುದನ್ನು ನೋಡಿ ಪ್ರಜಾಪತಿ ಹೇಳಿದರು: 'ಇವರು ಆತ್ಮನನ್ನು ಅರಿಯದೆ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ದೇವತೆಗಳಾಗಲಿ, ದಾನವರಾಗಲಿ, ಯಾರು ಈ ಉಪದೇಶವನ್ನು ಹಿಡಿದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೋ, ಅವರು ಸೋಲುತ್ತಾರೆ.' ವಿರೋಚನ ಸಂತೋಷದಿಂದ ದಾನವರ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ, 'ಈ ಲೋಕದಲ್ಲಿಯೇ ಆತ್ಮನನ್ನು ಗೌರವಿಸಬೇಕು, ಆತ್ಮನನ್ನು ಸೇವಿಸಬೇಕು. ಆತ್ಮನನ್ನು ಗೌರವಿಸಿ, ಆತ್ಮನನ್ನು ಸೇವಿಸಿದರೆ, ಈ ಲೋಕವನ್ನೂ, ಆ ಲೋಕವನ್ನೂ ಪಡೆಯಬಹುದು' ಎಂದು ಉಪದೇಶಿಸಿದರು.
ಅಥ ಹೇನ್ದ್ರೋಽಪ್ರಾಪ್ಯೈವ ದೇವಾನೇತದ್ಭಯಂ ದದರ್ಶ ಯಥೈವ ಖಲ್ವಯಮಸ್ಮಿಞ್ಛರೀರೇ ಸಾಧ್ವಲಂಕೃತೇ ಸಾಧ್ವಲಙ್ಕೃತೋ ಭವತಿ ಸುವಸನೇ ಸುವಸನಃ ಪರಿಷ್ಕೃತೇ ಪರಿಷ್ಕೃತ ಏವಮೇವಾಯಮಸ್ಮಿನ್ನನ್ಧೇಽನ್ಧೋ ಭವತಿ ಸ್ರಾಮೇ ಸ್ರಾಮಃ ಪರಿವೃಕ್ಣೇ ಪರಿವೃಕ್ಣೋಽಸ್ಯೈವ ಶರೀರಸ್ಯ ನಾಶಮನ್ವೇಷ ನಶ್ಯತಿ ನಾಹಮತ್ರ ಭೋಗ್ಯಂ ಪಶ್ಯಾಮೀತಿ
ಆಗ ಇಂದ್ರನು ದೇವತೆಗಳನ್ನು ತಲುಪದೆ, ಒಂದು ಭಯವನ್ನು ಕಂಡನು: ಹೇಗೆಂದರೆ, ಈ ದೇಹ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಅಲಂಕರಿಸಿದರೆ, ಅವನು ಅಲಂಕರಿಸಲ್ಪಟ್ಟವನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ; ಚೆನ್ನಾಗಿ ವಸ್ತ್ರ ಧರಿಸಿದರೆ, ಅವನು ಸುಂದರ ವಸ್ತ್ರಧಾರಿಯಾಗಿರುತ್ತಾನೆ; ಶುದ್ಧವಾದರೆ, ಅವನು ಶುದ್ಧನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ. ಹಾಗೆಯೇ, ಈ ದೇಹ ಕುರುಡಾದರೆ, ಅವನು ಕುರುಡಾಗಿರುತ್ತಾನೆ; ದೇಹದೂಡಿದರೆ, ಅವನು ದಣಿದವನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ; ಗಾಯವಾದರೆ, ಅವನು ಗಾಯಗೊಂಡವನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ. ಈ ದೇಹ ನಾಶವಾದಾಗ, ಅವನು ನಾಶವಾಗುತ್ತಾನೆ. ಇಲ್ಲಿ ನನಗೆ ಯಾವುದೇ ಆನಂದವಿಲ್ಲ ಎಂದು ನಾನು ಕಾಣುತ್ತಿಲ್ಲ.
ಸ ಸಮಿತ್ಪಾಣಿಃ ಪುನರೇಯಾಯ ತꣳ ಹ ಪ್ರಜಾಪತಿರುವಾಚ ಮಘವನ್ಯಚ್ಛಾನ್ತಹೃದಯಃ ಪ್ರಾವ್ರಾಜೀಃ ಸಾರ್ಧಂ ವಿರೋಚನೇನ ಕಿಮಿಚ್ಛನ್ಪುನರಾಗಮ ಇತಿ ಸ ಹೋವಾಚ ಯಥೈವ ಖಲ್ವಯಂ ಭಗವೋಽಸ್ಮಿಞ್ಛರೀರೇ ಸಾಧ್ವಲಙ್ಕೃತೇ ಸಾಧ್ವಲಙ್ಕೃತೋ ಭವತಿ ಸುವಸನೇ ಸುವಸನಃ ಪರಿಷ್ಕೃತೇ ಪರಿಷ್ಕೃತ ಏವಮೇವಾಯಮಸ್ಮಿನ್ನನ್ಧೇಽನ್ಧೋ ಭವತಿ ಸ್ರಾಮೇ ಸ್ರಾಮಃ ಪರಿವೃಕ್ಣೇ ಪರಿವೃಕ್ಣೋಽಸ್ಯೈವ ಶರೀರಸ್ಯ ನಾಶಮನ್ವೇಷ ನಶ್ಯತಿ ನಾಹಮತ್ರ ಭೋಗ್ಯಂ ಪಶ್ಯಾಮೀತಿ
ಅವನು ಸಮಿಧನ್ನು ಕೈಯಲ್ಲಿ ಹಿಡಿದು ಮತ್ತೆ ಹಿಂತಿರುಗಿ ಬಂತು. ಪ್ರಜಾಪತಿ ಅವನನ್ನು ನೋಡಿ ಹೇಳಿದನು: 'ಮಘವನ್, ನೀನು ವಿರೋಚನನ ಜೊತೆ ಶಾಂತ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯವನ್ನು ಆಚರಿಸಿ ಮರಳಿ ಬಂದಿದ್ದೀಯೆ. ಇನ್ನೇನು ಬೇಕು ಎಂದು ಮತ್ತೆ ಬಂದೆ?' ಅಂದಾಗ ಅವನು ಹೇಳಿದನು: 'ಭಗವನೆ, ಹೇಗೆಂದರೆ, ಈ ದೇಹ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಅಲಂಕರಿಸಿದರೆ, ಅವನು ಅಲಂಕರಿಸಲ್ಪಟ್ಟವನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ; ಚೆನ್ನಾಗಿ ವಸ್ತ್ರ ಧರಿಸಿದರೆ, ಅವನು ಸುಂದರ ವಸ್ತ್ರಧಾರಿಯಾಗಿರುತ್ತಾನೆ; ಶುದ್ಧವಾದರೆ, ಅವನು ಶುದ್ಧನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ. ಹಾಗೆಯೇ, ಈ ದೇಹ ಕುರುಡಾದರೆ, ಅವನು ಕುರುಡಾಗಿರುತ್ತಾನೆ; ದೇಹದೂಡಿದರೆ, ಅವನು ದಣಿದವನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ; ಗಾಯವಾದರೆ, ಅವನು ಗಾಯಗೊಂಡವನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ. ಈ ದೇಹ ನಾಶವಾದಾಗ, ಅವನು ನಾಶವಾಗುತ್ತಾನೆ. ಇಲ್ಲಿ ನನಗೆ ಯಾವುದೇ ಆನಂದವಿಲ್ಲ ಎಂದು ನಾನು ಕಾಣುತ್ತಿಲ್ಲ.'
ನ ವಧೇನಾಸ್ಯ ಹನ್ಯತೇ ನಾಸ್ಯ ಸ್ರಾಮ್ಯೇಣ ಸ್ರಾಮೋ ಘ್ನನ್ತಿ ತ್ವೇವೈನಂ ವಿಚ್ಛಾದಯನ್ತೀವಾಪ್ರಿಯವೇತ್ತೇವ ಭವತ್ಯಪಿ ರೋದಿತೀವ ನಾಹಮತ್ರ ಭೋಗ್ಯಂ ಪಶ್ಯಾಮೀತ್ಯೇವಮೇವೈಷ ಮಘವನ್ನಿತಿ ಹೋವಾಚೈತಂ ತ್ವೇವ ತೇ ಭೂಯೋಽನುವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಿ ವಸಾಪರಾಣಿ ದ್ವಾತ್ರಿꣳಶತಂ ವರ್ಷಾಣೀತಿ ಸ ಹಾಪರಾಣಿ ದ್ವಾತ್ರಿꣳಶತಂ ವರ್ಷಾಣ್ಯುವಾಸ ತಸ್ಮೈ ಹೋವಾಚ
ಈ ದೇಹವು ಸತ್ತರೂ ಆತನು ಸಾಯುವುದಿಲ್ಲ; ದೇಹ ದಣಿದರೂ ಅವನಿಗೆ ದಣಿವಿಲ್ಲ. ಅವನನ್ನು ಮುಚ್ಚಿದಂತೆ, ಅವನು ಅಪ್ರಿಯವನ್ನು ತಿಳಿದಂತೆ, ಅವನು ಅಳುತ್ತಿರುವಂತೆ ಕಾಣಬಹುದು. ಆದರೆ ಇಲ್ಲಿ ನನಗೆ ಯಾವುದೇ ಆನಂದವಿಲ್ಲ ಎಂದು ನಾನು ಕಾಣುತ್ತಿಲ್ಲ. ಹೌದು ಮಘವನ್, ನಾನು ಇದನ್ನು ಇನ್ನೂ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತೇನೆ. ನೀನು ಇನ್ನೂ ಮೂವತ್ತೆರಡು ವರ್ಷಗಳು ಇಲ್ಲಿ ಉಳಿಯು.' ಆಗ ಅವನು ಇನ್ನೂ ಮೂವತ್ತೆರಡು ವರ್ಷಗಳು ಉಳಿದನು. ನಂತರ ಪ್ರಜಾಪತಿ ಅವನಿಗೆ ಉಪದೇಶವನ್ನು ನೀಡಿದನು.
ಯಾವಾಗ ಮನಸ್ಸು ಸಂಪೂರ್ಣ ಶಾಂತವಾಗಿದೆ, ಕನಸು ಗೊತ್ತಾಗುವುದಿಲ್ಲವೋ, ಅದೇ ಆತ್ಮ ಎಂದು ಪ್ರಜಾಪತಿ ಹೇಳಿದರು; ಅದು ಅಮೃತ, ಅದು ನಿರ್ಭಯ, ಅದೇ ಬ್ರಹ್ಮ. ಶಾಂತ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಅವನು ಹೊರಟನು. ದೇವತೆಗಳನ್ನು ತಲುಪದೆ, ಅವನು ಒಂದು ಭಯವನ್ನು ಕಂಡನು: ಈ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಆತನು 'ನಾನು ಇದುವೆ' ಎಂದು ತನ್ನನ್ನು ಅರಿಯುವುದಿಲ್ಲ; ಈ ಜೀವಿಗಳು ಅವನಿಗೆ ನಾಶವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಇಲ್ಲಿ ನನಗೆ ಯಾವುದೇ ಆನಂದವಿಲ್ಲ ಎಂದು ನಾನು ಕಾಣುತ್ತಿಲ್ಲ.
ಸ ಸಮಿತ್ಪಾಣಿಃ ಪುನರೇಯಾಯ ತꣳ ಹ ಪ್ರಜಾಪತಿರುವಾಚ ಮಘವನ್ಯಚ್ಛಾನ್ತಹೃದಯಃ ಪ್ರಾವ್ರಾಜೀಃ ಕಿಮಿಚ್ಛನ್ಪುನರಾಗಮ ಇತಿ ಸ ಹೋವಾಚ ನಾಹ ಖಲ್ವಯಂ ಭಗವ ಏವꣳ ಸಂಪ್ರತ್ಯಾತ್ಮಾನಂ ಜಾನಾತ್ಯಯಮಹಮಸ್ಮೀತಿ ನೋ ಏವೇಮಾನಿ ಭೂತಾನಿ ವಿನಾಶಮೇವಾಪೀತೋ ಭವತಿ ನಾಹಮತ್ರ ಭೋಗ್ಯಂ ಪಶ್ಯಾಮೀತಿ
ಅವನು ಸಮಿಧನ್ನು ಕೈಯಲ್ಲಿ ಹಿಡಿದು ಮತ್ತೆ ಹಿಂತಿರುಗಿ ಬಂತು. ಪ್ರಜಾಪತಿ ಅವನನ್ನು ನೋಡಿ ಕೇಳಿದನು: 'ಮಘವನ್, ನೀನು ಶಾಂತ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯವನ್ನು ಆಚರಿಸಿ ಮರಳಿ ಬಂದಿದ್ದೀಯೆ. ಇನ್ನೇನು ಬೇಕು ಎಂದು ಮತ್ತೆ ಬಂದೆ?' ಅಂದಾಗ ಅವನು ಹೇಳಿದನು: 'ಭಗವನೆ, ಈ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಆತನು "ನಾನು ಇದುವೆ" ಎಂದು ತನ್ನನ್ನು ಅರಿಯುವುದಿಲ್ಲ; ಈ ಜೀವಿಗಳು ಅವನಿಗೆ ನಾಶವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಇಲ್ಲಿ ನನಗೆ ಯಾವುದೇ ಆನಂದವಿಲ್ಲ ಎಂದು ನಾನು ಕಾಣುತ್ತಿಲ್ಲ.'
ಪ್ರಜಾಪತಿ ಹೇಳಿದರು: 'ಹೌದು ಮಘವನ್, ನಾನು ಇದನ್ನು ಇನ್ನೂ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತೇನೆ, ಬೇರೆಲ್ಲಿಯೂ ಅಲ್ಲದೆ ಇಲ್ಲಿಯಲ್ಲೇ ಹೇಳುತ್ತೇನೆ. ನೀನು ಇನ್ನೂ ಐದು ವರ್ಷಗಳು ಉಳಿಯು.' ಆಗ ಅವನು ಇನ್ನೂ ಐದು ವರ್ಷಗಳು ಉಳಿದನು. ಈ ಅವಧಿಗಳು ಸೇರಿ ನೂರು ವರ್ಷಗಳಾದವು. ಹೀಗಾಗಿ, ಮಘವನ್ ಪ್ರಜಾಪತಿಯ ಬಳಿ ನೂರು ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯವನ್ನು ಆಚರಿಸಿದನು. ನಂತರ ಪ್ರಜಾಪತಿ ಅವನಿಗೆ ಉಪದೇಶವನ್ನು ನೀಡಿದನು.
ಹಾಗೆಯೇ, ಈ ಶಾಂತ ಆತ್ಮನು ಈ ದೇಹವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು, ಪರಮ ಜ್ಯೋತಿಯನ್ನು ತಲುಪಿ, ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅವನೇ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಪುರುಷನು. ಅಲ್ಲಿ ಅವನು ತಿನ್ನುತ್ತಾ, ಆಟವಾಡುತ್ತಾ, ಆನಂದಿಸುತ್ತಾ, ಹೆಂಗಸರೊಂದಿಗೆ ಅಥವಾ ರಥಗಳೊಂದಿಗೆ ಅಥವಾ ಬಂಧುಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಾನೆ; ಈ ದೇಹವನ್ನು ಮರೆಯುತ್ತಾನೆ. ಹೇಗೆಂದರೆ, ರಥಕ್ಕೆ ಕುದುರೆ ಹಚ್ಚಿದಂತೆ, ಈ ದೇಹದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಣನು ಹಚ್ಚಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದಾನೆ.
ಆಕಾಶೋ ವೈ ನಾಮ ನಾಮರೂಪಯೋರ್ನಿರ್ವಹಿತಾ ತೇ ಯದನ್ತರಾ ತದ್ಬ್ರಹ್ಮ ತದಮೃತꣳ ಸ ಆತ್ಮಾ ಪ್ರಜಾಪತೇಃ ಸಭಾಂ ವೇಶ್ಮ ಪ್ರಪದ್ಯೇ ಯಶೋಽಹಂ ಭವಾಮಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾನಾಂ ಯಶೋ ರಾಜ್ಞಾಂ ಯಶೋ ವಿಶಾಂ ಯಶೋಽಹಮನುಪ್ರಾಪತ್ಸಿ ಸ ಹಾಹಂ ಯಶಸಾಂ ಯಶಃ ಶ್ಯೇತಮದತ್ಕಮದತ್ಕꣳ ಶ್ಯೇತಂ ಲಿನ್ದು ಮಾಭಿಗಾಂ ಲಿನ್ದು ಮಾಭಿಗಾಮ್
ಆಕಾಶವೇ ನಾಮರೂಪಗಳಿಗೆ ಆಧಾರವಾಗಿದೆ. ಅವುಗಳ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿರುವುದು ಬ್ರಹ್ಮ; ಅದು ಅಮೃತ, ಅದು ಪ್ರಜಾಪತಿಯ ಆತ್ಮ. ನಾನು ಪ್ರಜಾಪತಿಯ ಸಭೆಗೂ ಮನೆಗೂ ಶರಣಾಗುತ್ತೇನೆ. ನಾನು ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧನಾಗುತ್ತೇನೆ, ರಾಜರಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧನಾಗುತ್ತೇನೆ, ಜನರಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧನಾಗುತ್ತೇನೆ. ಪ್ರಸಿದ್ಧರಲ್ಲಿ ನಾನು ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಸಿದ್ಧನಾಗಿದ್ದೇನೆ. ಈ ಪ್ರಸಿದ್ಧಿ ನನ್ನಿಂದ ದೂರವಾಗಬಾರದು, ಈ ಚಂದ್ರನು ನನ್ನಿಂದ ದೂರವಾಗಬಾರದು.