ತಸ್ಯ ಯಥಾಭಿನಹನಂ ಪ್ರಮುಚ್ಯ ಪ್ರಬ್ರೂಯಾದೇತಾಂ ದಿಶಂ ಗನ್ಧಾರಾ ಏತಾಂ ದಿಶಂ ವ್ರಜೇತಿ ಸ ಗ್ರಾಮಾದ್ಗ್ರಾಮಂ ಪೃಚ್ಛನ್ಪಣ್ಡಿತೋ ಮೇಧಾವೀ ಗನ್ಧಾರಾನೇವೋಪಸಮ್ಪದ್ಯೇತೈವಮೇವೇಹಾಚಾರ್ಯವಾನ್ಪುರುಷೋ ವೇದ ತಸ್ಯ ತಾವದೇವ ಚಿರಂ ಯಾವನ್ನ ವಿಮೋಕ್ಷ್ಯೇಽಥ ಸಮ್ಪತ್ಸ್ಯ ಇತಿ
ಆಗ ಯಾರಾದರೂ ಅವನ ಕಣ್ಣು ಮುಚ್ಚಿದ ಬಟ್ಟೆಯನ್ನು ತೆಗೆಯುತ್ತಾರೆ, ಈ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ ಗಂಧಾರ ಇದೆ, ಈ ದಿಕ್ಕಿಗೆ ಹೋಗು ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಅವನು ಹಳ್ಳಿ ಹಳ್ಳಿಗೆ ಕೇಳುತ್ತಾ, ಜಾಣನು, ಬುದ್ಧಿವಂತನು ಆಗಿದ್ದರೆ, ಗಂಧಾರವನ್ನು ತಲುಕುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆಯೇ, ಗುರು ಇರುವವನು ತಿಳಿದಿರುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ಮುಕ್ತನಾಗುವವರೆಗೆ ಮಾತ್ರ; ನಂತರ ಅವನು ತಲುಕುತ್ತಾನೆ.
ಸ ಯ ಏಷೋಽಣಿಮೈತದಾತ್ಮ್ಯಮಿದಁ ಸರ್ವಂ ತತ್ಸತ್ಯಁ ಸ ಆತ್ಮಾ ತತ್ತ್ವಮಸಿ ಶ್ವೇತಕೇತೋ ಇತಿ ಭೂಯ ಏವ ಮಾ ಭಗವಾನ್ವಿಜ್ಞಾಪಯತ್ವಿತಿ ತಥಾ ಸೋಮ್ಯೇತಿ ಹೋವಾಚ
ಈ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ತತ್ತ್ವವೇ ಎಲ್ಲದರ ಮೂಲವಾಗಿದೆ. ಇದುವೇ ಸತ್ಯ, ಇದುವೇ ಆತ್ಮ. ನೀನೇ ಅದುವೆ, ಶ್ವೇತಕೇತು. ಆಗ ಶ್ವೇತಕೇತು ಕೇಳಿದನು: ಭಗವಂತ, ಇನ್ನೂ ವಿವರಿಸಿ ಹೇಳಿ. ಅವರು: ಹೌದು, ಸೋಮ್ಯ, ಎಂದರು.
ಪುರುಷಁ ಸೋಮ್ಯೋತೋಪತಾಪಿನಂ ಜ್ಞಾತಯಃ ಪರ್ಯುಪಾಸತೇ ಜಾನಾಸಿ ಮಾಂ ಜಾನಾಸಿ ಮಾಮಿತಿ । ತಸ್ಯ ಯಾವನ್ನ ವಾಙ್ಮನಸಿ ಸಮ್ಪದ್ಯತೇ ಮನಃ ಪ್ರಾಣೇ ಪ್ರಾಣಸ್ತೇಜಸಿ ತೇಜಃ ಪರಸ್ಯಾಂ ದೇವತಾಯಾಂ ತಾವಜ್ಜಾನಾತಿ
ಸೋಮ್ಯ, ಒಬ್ಬನು ಕಾಯಿಲೆಯಿಂದ ಬಾಧೆಗೊಂಡಾಗ, ಅವನ ಬಂಧುಗಳು ಅವನ ಸುತ್ತ ಸೇರಿ, 'ನೀನು ನನ್ನನ್ನು ಗುರುತಿಸುತ್ತೀಯಾ?' ಎಂದು ಕೇಳುತ್ತಾರೆ. ಅವನ ಮಾತು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಲೀನವಾಗದೆ, ಮನಸ್ಸು ಉಸಿರಿನಲ್ಲಿ, ಉಸಿರು ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ, ಅಗ್ನಿ ಪರಮ ದೇವಿಯಲ್ಲಿ ಲೀನವಾಗದೆ ಇರುವವರೆಗೆ ಅವನು ಎಲ್ಲರನ್ನು ಗುರುತಿಸುತ್ತಾನೆ.
ಅಥ ಯದಾಸ್ಯ ವಾಙ್ಮನಸಿ ಸಮ್ಪದ್ಯತೇ ಮನಃ ಪ್ರಾಣೇ ಪ್ರಾಣಸ್ತೇಜಸಿ ತೇಜಃ ಪರಸ್ಯಾಂ ದೇವತಾಯಾಮಥ ನ ಜಾನಾತಿ
ಆದರೆ ಅವನ ಮಾತು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ, ಮನಸ್ಸು ಉಸಿರಿನಲ್ಲಿ, ಉಸಿರು ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ, ಅಗ್ನಿ ಪರಮ ದೇವಿಯಲ್ಲಿ ಲೀನವಾದಾಗ ಅವನು ಯಾರನ್ನೂ ಗುರುತಿಸುವುದಿಲ್ಲ.
ಸ ಯ ಏಷೋಽಣಿಮೈತದಾತ್ಮ್ಯಮಿದಁ ಸರ್ವಂ ತತ್ ಸತ್ಯಁ ಸ ಆತ್ಮಾ ತತ್ತ್ವಮಸಿ ಶ್ವೇತಕೇತೋ ಇತಿ ಭೂಯ ಏವ ಮಾ ಭಗವಾನ್ವಿಜ್ಞಾಪಯತ್ವಿತಿ ತಥಾ ಸೋಮ್ಯೇತಿ ಹೋವಾಚ
ಈ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ತತ್ತ್ವವೇ ಎಲ್ಲದರ ಮೂಲವಾಗಿದೆ. ಇದುವೇ ಸತ್ಯ, ಇದುವೇ ಆತ್ಮ. ನೀನೇ ಅದುವೆ, ಶ್ವೇತಕೇತು. ಆಗ ಶ್ವೇತಕೇತು ಕೇಳಿದನು: ಭಗವಂತ, ಇನ್ನೂ ವಿವರಿಸಿ ಹೇಳಿ. ಅವರು: ಹೌದು, ಸೋಮ್ಯ, ಎಂದರು.
ಪುರುಷಁ ಸೋಮ್ಯೋತ ಹಸ್ತಗೃಹೀತಮಾನಯನ್ತ್ಯಪಹಾರ್ಷೀತ್ಸ್ತೇಯಮಕಾರ್ಷೀತ್ಪರಶುಮಸ್ಮೈ ತಪತೇತಿ ಸ ಯದಿ ತಸ್ಯ ಕರ್ತಾ ಭವತಿ ತತ ಏವಾನೃತಮಾತ್ಮಾನಂ ಕುರುತೇ ಸೋಽನೃತಾಭಿಸನ್ಧೋಽನೃತೇನಾತ್ಮಾನಮನ್ತರ್ಧಾಯ ಪರಶುಂ ತಪ್ತಂ ಪ್ರತಿಗೃಹ್ಣಾತಿ ಸ ದಹ್ಯತೇಽಥ ಹನ್ಯತೇ
ಅಥ ಯದಿ ತಸ್ಯಾಕರ್ತಾ ಭವತಿ ತತೇವ ಸತ್ಯಮಾತ್ಮಾನಂ ಕುರುತೇ ಸ ಸತ್ಯಾಭಿಸನ್ಧಃ ಸತ್ಯೇನಾತ್ಮಾನಮನ್ತರ್ಧಾಯ ಪರಶುಂ ತಪ್ತಂ ಪ್ರತಿಗೃಹ್ಣಾತಿ ಸನ ದಹ್ಯತೇಽಥ ಮುಚ್ಯತೇ
ಆದರೆ ಅವನು ಕಳ್ಳನಲ್ಲದಿದ್ದರೆ, ತನ್ನನ್ನು ಸತ್ಯವಾಗಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಸತ್ಯದ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ, ತನ್ನನ್ನು ಸತ್ಯದಲ್ಲಿ ಮುಚ್ಚಿಕೊಂಡು, ಸುಡುವ ಕತ್ತಿಯನ್ನು ಹಿಡಿದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ; ಅವನು ಸುಡುವುದಿಲ್ಲ, ನಂತರ ಬಿಡಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆ.
ಸ ಯಥಾ ತತ್ರ ನಾದಾಹ್ಯೇತೈತದಾತ್ಮ್ಯಮಿದಁ ಸರ್ವಂ ತತ್ಸತ್ಯಁ ಸ ಆತ್ಮಾ ತತ್ತ್ವಮಸಿ ಶ್ವೇತಕೇತೋ ಇತಿ ತದ್ಧಾಸ್ಯ ವಿಜಜ್ಞಾವಿತಿ ವಿಜಜ್ಞಾವಿತಿ
ಅವನು ಅಲ್ಲಿ ಸುಡುವದಿಲ್ಲದಂತೆ, ಈ ಎಲ್ಲವೂ ಆ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಆಧಾರವಾಗಿಟ್ಟುಕೊಂಡಿದೆ. ಇದುವೇ ಸತ್ಯ, ಇದುವೇ ಆತ್ಮ. ನೀನೇ ಅದುವೆ, ಶ್ವೇತಕೇತು. ಹೀಗೆ ಅವನು ತಿಳಿದುಕೊಂಡನು, ತಿಳಿದುಕೊಂಡನು.
ಅಧೀಹಿ ಭಗವ ಇತಿ ಹೋಪಸಸಾದ ಸನತ್ಕುಮಾರಂ ನಾರದಸ್ತಁ ಹೋವಾಚ ಯದ್ವೇತ್ಥ ತೇನ ಮೋಪಸೀದ ತತಸ್ತ ಊರ್ಧ್ವಂ ವಕ್ಷ್ಯಾಮೀತಿ ಸ ಹೋವಾಚ
ನಾರದನು ಸನತ್ಕುಮಾರರ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ, 'ಭಗವಂತ, ನನಗೆ ಬೋಧಿಸಿ' ಎಂದು ಕೇಳಿದನು. ಅವರು ಹೇಳಿದರು: 'ನೀನು ಈಗಾಗಲೇ ತಿಳಿದಿರುವುದನ್ನು ಹೇಳು; ನಂತರ ನಾನು ಮುಂದಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತೇನೆ.'
ಋಗ್ವೇದಂ ಭಗವೋಽಧ್ಯೇಮಿ ಯಜುರ್ವೇದಁ ಸಾಮವೇದಮಾಥರ್ವಣಂ ಚತುರ್ಥಮಿತಿಹಾಸಪುರಾಣಂ ಪಞ್ಚಮಂ ವೇದಾನಾಂ ವೇದಂ ಪಿತ್ರ್ಯಁ ರಾಶಿಂ ದೈವಂ ನಿಧಿಂ ವಾಕೋವಾಕ್ಯಮೇಕಾಯನಂ ದೇವವಿದ್ಯಾಂ ಬ್ರಹ್ಮವಿದ್ಯಾಂ ಭೂತವಿದ್ಯಾಂ ಕ್ಷತ್ರವಿದ್ಯಾಂ ನಕ್ಷತ್ರವಿದ್ಯಾಁ ಸರ್ಪದೇವಜನವಿದ್ಯಾಮೇತದ್ಭಗವೋಽಧ್ಯೇಮಿ
'ಭಗವಂತ, ನಾನು ಋಗ್ವೇದ, ಯಜುರ್ವೇದ, ಸಾಮವೇದ, ನಾಲ್ಕನೆಯದು ಅಥರ್ವಣವೇದ, ಐತಿಹಾಸಿಕ ಕಥೆಗಳು ಹಾಗೂ ಪುರಾಣಗಳು ಐದನೇ ವೇದ, ವೇದಗಳ ವೇದ, ಪಿತೃಗಳ ಶಾಸ್ತ್ರ, ಗಣಿತ, ದೈವ ಶಾಸ್ತ್ರ, ನಿಧಿ ಶಾಸ್ತ್ರ, ಭಾಷಣ, ಏಕಾಯನ, ದೇವತೆಗಳ ವಿದ್ಯೆ, ಬ್ರಹ್ಮ ವಿದ್ಯೆ, ಭೂತ ವಿದ್ಯೆ, ಕ್ಷತ್ರ ವಿದ್ಯೆ, ನಕ್ಷತ್ರ ವಿದ್ಯೆ, ಸರ್ಪ ಮತ್ತು ದೇವಜನರ ವಿದ್ಯೆ—ಇವೆಲ್ಲವನ್ನು ನಾನು ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡಿದ್ದೇನೆ.'
ಸೋಽಹಂ ಭಗವೋ ಮನ್ತ್ರವಿದೇವಾಸ್ಮಿ ನಾತ್ಮವಿಚ್ಛ್ರುತಁ ಹ್ಯೇವ ಮೇ ಭಗವದ್ದೃಶೇಭ್ಯಸ್ತರತಿ ಶೋಕಮಾತ್ಮವಿದಿತಿ ಸೋಽಹಂ ಭಗವಃ ಶೋಚಾಮಿ ತಂ ಮಾ ಭಗವಾಞ್ಛೋಕಸ್ಯ ಪಾರಂ ತಾರಯತ್ವಿತಿ ತಁ ಹೋವಾಚ ಯದ್ವೈ ಕಿಞ್ಚೈತದಧ್ಯಗೀಷ್ಠಾ ನಾಮೈವೈತತ್
'ಭಗವಂತ, ನಾನು ಮಂತ್ರಗಳನ್ನು ತಿಳಿದಿದ್ದೇನೆ, ಆದರೆ ಆತ್ಮವನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ಆತ್ಮವನ್ನು ತಿಳಿದವನು ಮಾತ್ರ ದುಃಖವನ್ನು ದಾಟುತ್ತಾನೆ ಎಂದು ನಾನು ಕೇಳಿದ್ದೇನೆ. ನಾನು ದುಃಖದಿಂದ ಬಳಲುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ಭಗವಂತ, ನನ್ನನ್ನು ದುಃಖದಿಂದ ಪಾರಮಾಡಿ.' ಅವರು ಹೇಳಿದರು: 'ನೀನು ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡಿದ ಎಲ್ಲವೂ ಹೆಸರಷ್ಟೇ.'
ನಾಮ ವಾ ಋಗ್ವೇದೋ ಯಜುರ್ವೇದಃ ಸಾಮವೇದ ಆಥರ್ವಣಶ್ಚತುರ್ಥ ಇತಿಹಾಸಪುರಾಣಃ ಪಞ್ಚಮೋ ವೇದಾನಾಂ ವೇದಃ ಪಿತ್ರ್ಯೋ ರಾಶಿರ್ದೈವೋ ನಿಧಿರ್ವಾಕೋವಾಕ್ಯಮೇಕಾಯನಂ ದೇವವಿದ್ಯಾ ಬ್ರಹ್ಮವಿದ್ಯಾ ಭೂತವಿದ್ಯಾ ಕ್ಷತ್ರವಿದ್ಯಾ ನಕ್ಷತ್ರವಿದ್ಯಾ ಸರ್ಪದೇವಜನವಿದ್ಯಾ ನಾಮೈವೈತನ್ನಾಮೋಪಾಸ್ಸ್ವೇತಿ
'ಋಗ್ವೇದ, ಯಜುರ್ವೇದ, ಸಾಮವೇದ, ಅಥರ್ವಣವೇದ, ಐತಿಹಾಸಿಕ ಕಥೆಗಳು, ಪುರಾಣಗಳು, ವೇದಗಳ ವೇದ, ಪಿತೃ ಶಾಸ್ತ್ರ, ಗಣಿತ, ದೈವ ಶಾಸ್ತ್ರ, ನಿಧಿ ಶಾಸ್ತ್ರ, ಭಾಷಣ, ಏಕಾಯನ, ದೇವತೆಗಳ ವಿದ್ಯೆ, ಬ್ರಹ್ಮ ವಿದ್ಯೆ, ಭೂತ ವಿದ್ಯೆ, ಕ್ಷತ್ರ ವಿದ್ಯೆ, ನಕ್ಷತ್ರ ವಿದ್ಯೆ, ಸರ್ಪ ಮತ್ತು ದೇವಜನರ ವಿದ್ಯೆ—ಇವೆಲ್ಲವೂ ಹೆಸರೇ. ಹೆಸರನ್ನೇ ಧ್ಯಾನ ಮಾಡು.'
ಸ ಯೋ ನಾಮ ಬ್ರಹ್ಮೇತ್ಯುಪಾಸ್ತೇ ಯಾವನ್ನಾಮ್ನೋ ಗತಂ ತತ್ರಾಸ್ಯ ಯಥಾಕಾಮಚಾರೋ ಭವತಿ ಯೋ ನಾಮ ಬ್ರಹ್ಮೇತ್ಯುಪಾಸ್ತೇಽಸ್ತಿ ಭಗವೋ ನಾಮ್ನೋ ಭೂಯ ಇತಿ ನಾಮ್ನೋ ವಾವ ಭೂಯೋಽಸ್ತೀತಿ ತನ್ಮೇ ಭಗವಾನ್ಬ್ರವೀತ್ವಿತಿ
ಯಾರು ನಾಮವನ್ನು ಬ್ರಹ್ಮವೆಂದು ಧ್ಯಾನಿಸುತ್ತಾರೋ, ನಾಮವು ಎಲ್ಲಿ ತಲುಪುತ್ತದೋ ಅಲ್ಲಿ ಅವರು ತಮ್ಮ ಇಚ್ಛೆಯಂತೆ ನಡೆದುಕೊಳ್ಳಬಹುದು. ನಾಮವನ್ನು ಬ್ರಹ್ಮವೆಂದು ಧ್ಯಾನಿಸುವವರು ಕೇಳುತ್ತಾರೆ: 'ಭಗವನೇ, ನಾಮಕ್ಕಿಂತ ದೊಡ್ಡದು ಏನಾದರೂ ಇದೆಯೆ?' ಎಂದು. 'ಹೌದು, ನಾಮಕ್ಕಿಂತ ದೊಡ್ಡದು ಇದೆ,' ಎಂಬ ಉತ್ತರ ಬರುತ್ತದೆ. 'ದಯವಿಟ್ಟು ಅದನ್ನು ನನಗೆ ಹೇಳಿ ಭಗವನೇ,' ಎಂದು ಕೇಳುತ್ತಾರೆ.
ಸ ಯೋ ವಾಚಂ ಬ್ರಹ್ಮೇತ್ಯುಪಾಸ್ತೇ ಯಾವದ್ವಾಚೋ ಗತಂ ತತ್ರಾಸ್ಯ ಯಥಾಕಾಮಚಾರೋ ಭವತಿ ಯೋ ವಾಚಂ ಬ್ರಹ್ಮೇತ್ಯುಪಾಸ್ತೇಽಸ್ತಿ ಭಗವೋ ವಾಚೋ ಭೂಯ ಇತಿ ವಾಚೋ ವಾವ ಭೂಯೋಽಸ್ತೀತಿ ತನ್ಮೇ ಭಗವಾನ್ಬ್ರವೀತ್ವಿತಿ
ಯಾರು ಮಾತನ್ನು ಬ್ರಹ್ಮವೆಂದು ಧ್ಯಾನಿಸುತ್ತಾರೋ, ಮಾತು ಎಲ್ಲಿ ತಲುಪುತ್ತದೋ ಅಲ್ಲಿ ಅವರು ತಮ್ಮ ಇಚ್ಛೆಯಂತೆ ನಡೆದುಕೊಳ್ಳಬಹುದು. ಮಾತನ್ನು ಬ್ರಹ್ಮವೆಂದು ಧ್ಯಾನಿಸುವವರು ಕೇಳುತ್ತಾರೆ: 'ಭಗವನೇ, ಮಾತಿಗಿಂತ ದೊಡ್ಡದು ಇದೆಯೆ?' ಎಂದು. 'ಹೌದು, ಮಾತಿಗಿಂತ ದೊಡ್ಡದು ಇದೆ,' ಎಂಬ ಉತ್ತರ ಬರುತ್ತದೆ. 'ದಯವಿಟ್ಟು ಅದನ್ನು ನನಗೆ ಹೇಳಿ ಭಗವನೇ,' ಎಂದು ಕೇಳುತ್ತಾರೆ.
ಸ ಯೋ ಮನೋ ಬ್ರಹ್ಮೇತ್ಯುಪಾಸ್ತೇ ಯಾವನ್ಮನಸೋ ಗತಂ ತತ್ರಾಸ್ಯ ಯಥಾಕಾಮಚಾರೋ ಭವತಿ ಯೋ ಮನೋ ಬ್ರಹ್ಮೇತ್ಯುಪಾಸ್ತೇಽಸ್ತಿ ಭಗವೋ ಮನಸೋ ಭೂಯ ಇತಿ ಮನಸೋ ವಾವ ಭೂಯೋಽಸ್ತೀತಿ ತನ್ಮೇ ಭಗವಾನ್ಬ್ರವೀತ್ವಿತಿ
ಯಾರು ಮನಸ್ಸನ್ನು ಬ್ರಹ್ಮವೆಂದು ಧ್ಯಾನಿಸುತ್ತಾರೋ, ಮನಸ್ಸು ಎಲ್ಲಿ ತಲುಪುತ್ತದೋ ಅಲ್ಲಿ ಅವರು ತಮ್ಮ ಇಚ್ಛೆಯಂತೆ ನಡೆದುಕೊಳ್ಳಬಹುದು. ಮನಸ್ಸನ್ನು ಬ್ರಹ್ಮವೆಂದು ಧ್ಯಾನಿಸುವವರು ಕೇಳುತ್ತಾರೆ: 'ಭಗವನೇ, ಮನಸ್ಸಿಗಿಂತ ದೊಡ್ಡದು ಇದೆಯೆ?' ಎಂದು. 'ಹೌದು, ಮನಸ್ಸಿಗಿಂತ ದೊಡ್ಡದು ಇದೆ,' ಎಂಬ ಉತ್ತರ ಬರುತ್ತದೆ. 'ದಯವಿಟ್ಟು ಅದನ್ನು ನನಗೆ ಹೇಳಿ ಭಗವನೇ,' ಎಂದು ಕೇಳುತ್ತಾರೆ.
ಸಙ್ಕಲ್ಪೋ ವಾವ ಮನಸೋ ಭೂಯಾನ್ಯದಾ ವೈ ಸಙ್ಕಲ್ಪಯತೇಽಥ ಮನಸ್ಯತ್ಯಥ ವಾಚಮೀರಯತಿ ತಾಮು ನಾಮ್ನೀರಯತಿ ನಾಮ್ನಿ ಮನ್ತ್ರಾ ಏಕಂ ಭವನ್ತಿ ಮನ್ತ್ರೇಷು ಕರ್ಮಾಣಿ
ಸಂಕಲ್ಪ ಮನಸ್ಸಿಗಿಂತ ದೊಡ್ಡದು. ಯಾರು ಸಂಕಲ್ಪಿಸುತ್ತಾರೋ ಅವರು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಯೋಚಿಸುತ್ತಾರೆ, ನಂತರ ಮಾತು ಬರುತ್ತದೆ, ನಂತರ ನಾಮ ಬರುತ್ತದೆ, ನಾಮದಲ್ಲಿ ಮಂತ್ರಗಳು ಒಂದಾಗುತ್ತವೆ, ಮಂತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಯಗಳು ಒಂದಾಗುತ್ತವೆ.
ಚಿತ್ತಂ ವಾವ ಸಙ್ಕಲ್ಪಾದ್ಭೂಯೋ ಯದಾ ವೈ ಚೇತಯತೇಽಥ ಸಙ್ಕಲ್ಪಯತೇಽಥ ಮನಸ್ಯತ್ಯಥ ವಾಚಮೀರಯತಿ ತಾಮು ನಾಮ್ನೀರಯತಿ ನಾಮ್ನಿ ಮನ್ತ್ರಾ ಏಕಂ ಭವನ್ತಿ ಮನ್ತ್ರೇಷು ಕರ್ಮಾಣಿ
ಚಿತ್ತ ಸಂಕಲ್ಪಕ್ಕಿಂತ ದೊಡ್ಡದು. ಯಾರು ಚಿತ್ತದಿಂದ ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ, ನಂತರ ಸಂಕಲ್ಪ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ, ನಂತರ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಯೋಚಿಸುತ್ತಾರೆ, ನಂತರ ಮಾತು ಬರುತ್ತದೆ, ನಂತರ ನಾಮ ಬರುತ್ತದೆ, ನಾಮದಲ್ಲಿ ಮಂತ್ರಗಳು ಒಂದಾಗುತ್ತವೆ, ಮಂತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಯಗಳು ಒಂದಾಗುತ್ತವೆ.
ಸ ಯೋ ಧ್ಯಾನಂ ಬ್ರಹ್ಮೇತ್ಯುಪಾಸ್ತೇ ಯಾವದ್ಧ್ಯಾನಸ್ಯ ಗತಂ ತತ್ರಾಸ್ಯ ಯಥಾಕಾಮಚಾರೋ ಭವತಿ ಯೋ ಧ್ಯಾನಂ ಬ್ರಹ್ಮೇತ್ಯುಪಾಸ್ತೇಽಸ್ತಿ ಭಗವೋ ಧ್ಯಾನಾದ್ಭೂಯ ಇತಿ ಧ್ಯಾನಾದ್ವಾವ ಭೂಯೋಽಸ್ತೀತಿ ತನ್ಮೇ ಭಗವಾನ್ಬ್ರವೀತ್ವಿತಿ
ಯಾರು ಧ್ಯಾನವನ್ನು ಬ್ರಹ್ಮವೆಂದು ಧ್ಯಾನಿಸುತ್ತಾರೋ, ಧ್ಯಾನ ಎಲ್ಲಿ ತಲುಪುತ್ತದೋ ಅಲ್ಲಿ ಅವರು ತಮ್ಮ ಇಚ್ಛೆಯಂತೆ ನಡೆದುಕೊಳ್ಳಬಹುದು. ಧ್ಯಾನವನ್ನು ಬ್ರಹ್ಮವೆಂದು ಧ್ಯಾನಿಸುವವರು ಕೇಳುತ್ತಾರೆ: 'ಭಗವನೇ, ಧ್ಯಾನಕ್ಕಿಂತ ದೊಡ್ಡದು ಇದೆಯೆ?' ಎಂದು. 'ಹೌದು, ಧ್ಯಾನಕ್ಕಿಂತ ದೊಡ್ಡದು ಇದೆ,' ಎಂಬ ಉತ್ತರ ಬರುತ್ತದೆ. 'ದಯವಿಟ್ಟು ಅದನ್ನು ನನಗೆ ಹೇಳಿ ಭಗವನೇ,' ಎಂದು ಕೇಳುತ್ತಾರೆ.
ಸ ಯೋ ಬಲಂ ಬ್ರಹ್ಮೇತ್ಯುಪಾಸ್ತೇ ಯಾವದ್ಬಲಸ್ಯ ಗತಂ ತತ್ರಾಸ್ಯ ಯಥಾಕಾಮಚಾರೋ ಭವತಿ ಯೋ ಬಲಂ ಬ್ರಹ್ಮೇತ್ಯುಪಾಸ್ತೇಽಸ್ತಿ ಭಗವೋ ಬಲಾದ್ಭೂಯ ಇತಿ ಬಲಾದ್ವಾವ ಭೂಯೋಽಸ್ತೀತಿ ತನ್ಮೇ ಭಗವಾನ್ಬ್ರವೀತ್ವಿತಿ
ಯಾರು ಬಲವನ್ನು ಬ್ರಹ್ಮವೆಂದು ಧ್ಯಾನಿಸುತ್ತಾರೋ, ಬಲ ಎಲ್ಲಿ ತಲುಪುತ್ತದೋ ಅಲ್ಲಿ ಅವರು ತಮ್ಮ ಇಚ್ಛೆಯಂತೆ ನಡೆದುಕೊಳ್ಳಬಹುದು. ಬಲವನ್ನು ಬ್ರಹ್ಮವೆಂದು ಧ್ಯಾನಿಸುವವರು ಕೇಳುತ್ತಾರೆ: 'ಭಗವನೇ, ಬಲಕ್ಕಿಂತ ದೊಡ್ಡದು ಇದೆಯೆ?' ಎಂದು. 'ಹೌದು, ಬಲಕ್ಕಿಂತ ದೊಡ್ಡದು ಇದೆ,' ಎಂಬ ಉತ್ತರ ಬರುತ್ತದೆ. 'ದಯವಿಟ್ಟು ಅದನ್ನು ನನಗೆ ಹೇಳಿ ಭಗವನೇ,' ಎಂದು ಕೇಳುತ್ತಾರೆ.
ಸೋಮ್ಯ, ಒಬ್ಬನು ಕಳವಾದ ವಸ್ತುವನ್ನು ಹಿಡಿದುಕೊಂಡು ಬಂದಾಗ, ಜನರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ: 'ಇವನು ಕಳವಾಡಿದನು, ಕಳ್ಳತನ ಮಾಡಿದನು, ಕತ್ತಿ ಅವನನ್ನು ಸುಡುತ್ತದೆ.' ಅವನು ನಿಜವಾಗಿಯೂ ಕಳ್ಳನಾದರೆ, ತನ್ನನ್ನು ಸುಳ್ಳು ಎಂದು ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಸುಳ್ಳಿನ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ, ತನ್ನನ್ನು ಸುಳ್ಳಿನಲ್ಲಿ ಮುಚ್ಚಿಕೊಂಡು, ಸುಡುವ ಕತ್ತಿಯನ್ನು ಹಿಡಿದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ; ಅವನು ಸುಡಲ್ಪಟ್ಟು, ಕೊಲ್ಲಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆ.
ವಾಗ್ವಾವ ನಾಮ್ನೋ ಭೂಯಸೀ ವಾಗ್ವಾ ಋಗ್ವೇದಂ ವಿಜ್ಞಾಪಯತಿ ಯಜುರ್ವೇದಁ ಸಾಮವೇದಮಾಥರ್ವಣಂ ಚತುರ್ಥಮಿತಿಹಾಸಪುರಾಣಂ ಪಞ್ಚಮಂ ವೇದಾನಾಂ ವೇದಂ ಪಿತ್ರ್ಯಁರಾಶಿಂ ದೈವಂ ನಿಧಿಂ ವಾಕೋವಾಕ್ಯಮೇಕಾಯನಂ ದೇವವಿದ್ಯಾಂ ಬ್ರಹ್ಮವಿದ್ಯಾಂ ಭೂತವಿದ್ಯಾಂ ಕ್ಷತ್ರವಿದ್ಯಾಁ ಸರ್ಪದೇವಜನವಿದ್ಯಾಂ ದಿವಂ ಚ ಪೃಥಿವೀಂ ಚ ವಾಯುಂ ಚಾಕಾಶಂ ಚಾಪಶ್ಚ ತೇಜಶ್ಚ ದೇವಾಁಶ್ಚ ಮನುಷ್ಯಾಁಶ್ಚ ಪಶೂಁಶ್ಚ ವಯಾಁಸಿ ಚ ತೃಣವನಸ್ಪತೀಞ್ಛ್ವಾಪದಾನ್ಯಾಕೀಟಪತಙ್ಗಪಿಪೀಲಕಂ ಧರ್ಮಂ ಚಾಧರ್ಮಂ ಚ ಸತ್ಯಂ ಚಾನೃತಂ ಚ ಸಾಧು ಚಾಸಾಧು ಚ ಹೃದಯಜ್ಞಂ ಚಾಹೃದಯಜ್ಞಂ ಚ ಯದ್ವೈ ವಾಙ್ನಾಭವಿಷ್ಯನ್ನ ಧರ್ಮೋ ನಾಧರ್ಮೋ ವ್ಯಜ್ಞಾಪಯಿಷ್ಯನ್ನ ಸತ್ಯಂ ನಾನೃತಂ ನ ಸಾಧು ನಾಸಾಧು ನ ಹೃದಯಜ್ಞೋ ನಾಹೃದಯಜ್ಞೋ ವಾಗೇವೈತತ್ಸರ್ವಂ ವಿಜ್ಞಾಪಯತಿ ವಾಚಮುಪಾಸ್ಸ್ವೇತಿ
ಮಾತು ನಾಮಕ್ಕಿಂತ ದೊಡ್ಡದು. ಮಾತಿನಿಂದಲೇ ಋಗ್ವೇದ, ಯಜುರ್ವೇದ, ಸಾಮವೇದ, ಅಥರ್ವಣವೇದ, ಇತಿಹಾಸ-ಪುರಾಣಗಳು, ವೇದಗಳ ವೇದ, ಪಿತೃಗಳ ವಿಧಿಗಳು, ದೇವತೆಗಳ ಸಂಗ್ರಹಗಳು, ನಿಧಿ, ಮಾತಿನ ವಾಕ್ಯಗಳು, ಏಕಮಾರ್ಗ, ದೇವತೆಗಳ ಜ್ಞಾನ, ಬ್ರಹ್ಮಜ್ಞಾನ, ಭೂತಜ್ಞಾನ, ರಾಜಜ್ಞಾನ, ನಕ್ಷತ್ರಜ್ಞಾನ, ಸರ್ಪ-ದೇವಜನರ ಜ್ಞಾನ, ಆಕಾಶ ಮತ್ತು ಭೂಮಿ, ಗಾಳಿ ಮತ್ತು ಆಕಾಶ, ನೀರು ಮತ್ತು ಬೆಂಕಿ, ದೇವತೆಗಳು ಮತ್ತು ಮಾನವರು, ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಮತ್ತು ಹಕ್ಕಿಗಳು, ಹುಲ್ಲು ಮತ್ತು ಮರಗಳು, ಕಾಡುಮೃಗಗಳು, ಕೀಟಗಳು, ಹಾರುವ ಪ್ರಾಣಿಗಳು, ಸೊಳ್ಳೆಗಳು, ಧರ್ಮ ಮತ್ತು ಅಧರ್ಮ, ಸತ್ಯ ಮತ್ತು ಅಸತ್ಯ, ಒಳ್ಳೆಯದು ಮತ್ತು ಕೆಟ್ಟದು, ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಇಷ್ಟವಾದುದು ಮತ್ತು ಇಷ್ಟವಲ್ಲದದು—ಇವೆಲ್ಲವೂ ಮಾತಿನಿಂದ ತಿಳಿಯುತ್ತವೆ. ಮಾತು ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಧರ್ಮ, ಅಧರ್ಮ, ಸತ್ಯ, ಅಸತ್ಯ, ಒಳ್ಳೆಯದು, ಕೆಟ್ಟದು, ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಇಷ್ಟವಾದುದು, ಇಷ್ಟವಲ್ಲದದು—ಇವೆಲ್ಲವೂ ತಿಳಿಯುತ್ತವೆಯೇ ಇಲ್ಲ. ಮಾತಿನಿಂದೆಲ್ಲವೂ ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ. ಮಾತನ್ನು ಧ್ಯಾನಿಸಬೇಕು.
ಮನೋ ವಾವ ವಾಚೋ ಭೂಯೋ ಯಥಾ ವೈ ದ್ವೇ ವಾಮಲಕೇ ದ್ವೇ ವಾ ಕೋಲೇ ದ್ವೌ ವಾಕ್ಷೌ ಮುಷ್ಟಿರನುಭವತ್ಯೇವಂ ವಾಚಂ ಚ ನಾಮ ಚ ಮನೋಽನುಭವತಿ ಸ ಯದಾ ಮನಸಾ ಮನಸ್ಯತಿ ಮನ್ತ್ರಾನಧೀಯೀಯೇತ್ಯಥಾಧೀತೇ ಕರ್ಮಾಣಿ ಕುರ್ವೀಯೇತ್ಯಥ ಕುರುತೇ ಪುತ್ರಾಁಶ್ಚ ಪಶೂಁಶ್ಚೇಚ್ಛೇಯೇತ್ಯಥೇಚ್ಛತ ಇಮಂ ಚ ಲೋಕಮಮುಂ ಚೇಚ್ಛೇಯೇತ್ಯಥೇಚ್ಛತೇ ಮನೋ ಹ್ಯಾತ್ಮಾ ಮನೋ ಹಿ ಲೋಕೋ ಮನೋ ಹಿ ಬ್ರಹ್ಮ ಮನ ಉಪಾಸ್ಸ್ವೇತಿ
ಮನಸ್ಸು ಮಾತಿಗಿಂತ ದೊಡ್ಡದು. ಹೇಗೆ ಎರಡು ಆಮಲಕ ಹಣ್ಣುಗಳು ಅಥವಾ ಎರಡು ಕೊಲೆ ಹಣ್ಣುಗಳು ಅಥವಾ ಎರಡು ಬಿಲ್ವ ಹಣ್ಣುಗಳು ಕೈಯಲ್ಲಿ ಹಿಡಿದಿರುವಂತೆ, ಹಾಗೆ ನಾಮ ಮತ್ತು ಮಾತನ್ನು ಮನಸ್ಸು ಹಿಡಿದುಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಯೋಚಿಸಿದಾಗ ಮಂತ್ರಗಳನ್ನು ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ; ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಇಚ್ಛಿಸಿದಾಗ ಕಾರ್ಯಮಾಡುತ್ತಾರೆ; ಪುತ್ರರು ಅಥವಾ ಪಶುಗಳು ಬೇಕಾದರೆ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಬಯಸುತ್ತಾರೆ; ಈ ಲೋಕ ಅಥವಾ ಪರಲೋಕ ಬೇಕಾದರೆ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಬಯಸುತ್ತಾರೆ. ಮನಸ್ಸೇ ಆತ್ಮ, ಮನಸ್ಸೇ ಲೋಕ, ಮನಸ್ಸೇ ಬ್ರಹ್ಮ. ಮನಸ್ಸನ್ನು ಧ್ಯಾನಿಸಬೇಕು.
ತಾನಿ ಹ ವಾ ಏತಾನಿ ಸಙ್ಕಲ್ಪೈಕಾಯನಾನಿ ಸಙ್ಕಲ್ಪಾತ್ಮಕಾನಿ ಸಙ್ಕಲ್ಪೇ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತಾನಿ ಸಮಕೢಪತಾಂ ದ್ಯಾವಾಪೃಥಿವೀ ಸಮಕಲ್ಪೇತಾಂ ವಾಯುಶ್ಚಾಕಾಶಂ ಚ ಸಮಕಲ್ಪನ್ತಾಪಶ್ಚ ತೇಜಶ್ಚ ತೇಷಾಁ ಸಙ್ಕೢಪ್ತ್ಯೈ ವರ್ಷಁ ಸಙ್ಕಲ್ಪತೇ ವರ್ಷಸ್ಯ ಸಙ್ಕೢಪ್ತ್ಯಾ ಅನ್ನಁ ಸಙ್ಕಲ್ಪತೇಽನ್ನಸ್ಯ ಸಙ್ಕೢಪ್ತ್ಯೈ ಪ್ರಾಣಾಃ ಸಙ್ಕಲ್ಪನ್ತೇ ಪ್ರಾಣಾನಾಁ ಸಙ್ಕೢಪ್ತ್ಯೈ ಮನ್ತ್ರಾಃ ಸಙ್ಕಲ್ಪನ್ತೇ ಮನ್ತ್ರಾಣಾಁ ಸಙ್ಕೢಪ್ತ್ಯೈ ಕರ್ಮಾಣಿ ಸಙ್ಕಲ್ಪನ್ತೇ ಕರ್ಮಣಾಂ ಸಙ್ಕೢಪ್ತ್ಯೈ ಲೋಕಃ ಸಙ್ಕಲ್ಪತೇ ಲೋಕಸ್ಯ ಸಙ್ಕೢಪ್ತ್ಯೈ ಸರ್ವಁ ಸಙ್ಕಲ್ಪತೇ ಸ ಏಷ ಸಙ್ಕಲ್ಪಃ ಸಙ್ಕಲ್ಪಮುಪಾಸ್ಸ್ವೇತಿ
ಇವೆಲ್ಲವೂ ಸಂಕಲ್ಪವನ್ನೇ ಆಧಾರ ಮಾಡಿಕೊಂಡಿವೆ, ಸಂಕಲ್ಪವೇ ಅವುಗಳ ಸ್ವರೂಪ, ಸಂಕಲ್ಪದಲ್ಲೇ ಅವು ನೆಲೆಗೊಂಡಿವೆ. ಸಂಕಲ್ಪದಿಂದಲೇ ಆಕಾಶ ಮತ್ತು ಭೂಮಿ, ಗಾಳಿ ಮತ್ತು ಆಕಾಶ, ನೀರು ಮತ್ತು ಬೆಂಕಿ ಸ್ಥಿರವಾಗಿವೆ. ಸಂಕಲ್ಪಕ್ಕಾಗಿ ಮಳೆ ಬಯಸುತ್ತಾರೆ; ಮಳೆಗೆ ಅನ್ನವನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಾರೆ; ಅನ್ನಕ್ಕಾಗಿ ಪ್ರಾಣವನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಾರೆ; ಪ್ರಾಣಕ್ಕಾಗಿ ಮಂತ್ರಗಳನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಾರೆ; ಮಂತ್ರಗಳಿಗೆ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಾರೆ; ಕಾರ್ಯಗಳಿಗೆ ಲೋಕವನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಾರೆ; ಲೋಕಕ್ಕಾಗಿ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಬಯಸುತ್ತಾರೆ. ಸಂಕಲ್ಪವೇ ಇದು. ಸಂಕಲ್ಪವನ್ನು ಧ್ಯಾನಿಸಬೇಕು.
ಸ ಯಃ ಸಙ್ಕಲ್ಪಂ ಬ್ರಹ್ಮೇತ್ಯುಪಾಸ್ತೇ ಸಙ್ಕೢಪ್ತಾನ್ವೈ ಸ ಲೋಕಾನ್ಧ್ರುವಾನ್ಧ್ರುವಃ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತಾನ್ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತೋಽವ್ಯಥಮಾನಾನವ್ಯಥಮಾನೋಽಭಿಸಿಧ್ಯತಿ ಯಾವತ್ಸಙ್ಕಲ್ಪಸ್ಯ ಗತಂ ತತ್ರಾಸ್ಯ ಯಥಾಕಾಮಚಾರೋ ಭವತಿ ಯಃ ಸಙ್ಕಲ್ಪಂ ಬ್ರಹ್ಮೇತ್ಯುಪಾಸ್ತೇಽಸ್ತಿ ಭಗವಃ ಸಙ್ಕಲ್ಪಾದ್ಭೂಯ ಇತಿ ಸಙ್ಕಲ್ಪಾದ್ವಾವ ಭೂಯೋಽಸ್ತೀತಿ ತನ್ಮೇ ಭಗವಾನ್ಬ್ರವೀತ್ವಿತಿ
ಯಾರು ಸಂಕಲ್ಪವನ್ನು ಬ್ರಹ್ಮವೆಂದು ಧ್ಯಾನಿಸುತ್ತಾರೋ, ಅವರು ಸ್ಥಿರವಾದ ಲೋಕಗಳನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ, ತಾವೂ ಸ್ಥಿರರಾಗುತ್ತಾರೆ, ಅಚಲರಾಗುತ್ತಾರೆ. ಸಂಕಲ್ಪ ಎಲ್ಲಿ ತಲುಪುತ್ತದೋ ಅಲ್ಲಿ ಅವರು ತಮ್ಮ ಇಚ್ಛೆಯಂತೆ ನಡೆದುಕೊಳ್ಳಬಹುದು. ಸಂಕಲ್ಪವನ್ನು ಬ್ರಹ್ಮವೆಂದು ಧ್ಯಾನಿಸುವವರು ಕೇಳುತ್ತಾರೆ: 'ಭಗವನೇ, ಸಂಕಲ್ಪಕ್ಕಿಂತ ದೊಡ್ಡದು ಇದೆಯೆ?' ಎಂದು. 'ಹೌದು, ಸಂಕಲ್ಪಕ್ಕಿಂತ ದೊಡ್ಡದು ಇದೆ,' ಎಂಬ ಉತ್ತರ ಬರುತ್ತದೆ. 'ದಯವಿಟ್ಟು ಅದನ್ನು ನನಗೆ ಹೇಳಿ ಭಗವನೇ,' ಎಂದು ಕೇಳುತ್ತಾರೆ.
ತಾನಿ ಹ ವಾ ಏತಾನಿ ಚಿತ್ತೈಕಾಯನಾನಿ ಚಿತ್ತಾತ್ಮಾನಿ ಚಿತ್ತೇ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತಾನಿ ತಸ್ಮಾದ್ಯದ್ಯಪಿ ಬಹುವಿದಚಿತ್ತೋ ಭವತಿ ನಾಯಮಸ್ತೀತ್ಯೇವೈನಮಾಹುರ್ಯದಯಂ ವೇದ ಯದ್ವಾ ಅಯಂ ವಿದ್ವಾನ್ನೇತ್ಥಮಚಿತ್ತಃ ಸ್ಯಾದಿತ್ಯಥ ಯದ್ಯಲ್ಪವಿಚ್ಚಿತ್ತವಾನ್ಭವತಿ ತಸ್ಮಾ ಏವೋತ ಶುಶ್ರೂಷನ್ತೇ ಚಿತ್ತಁಹ್ಯೇವೈಷಾಮೇಕಾಯನಂ ಚಿತ್ತಮಾತ್ಮಾ ಚಿತ್ತಂ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾ ಚಿತ್ತಮುಪಾಸ್ಸ್ವೇತಿ
ಇವೆಲ್ಲವೂ ಚಿತ್ತವನ್ನೇ ಆಧಾರ ಮಾಡಿಕೊಂಡಿವೆ, ಚಿತ್ತವೇ ಅವುಗಳ ಸ್ವರೂಪ, ಚಿತ್ತದಲ್ಲೇ ಅವು ನೆಲೆಗೊಂಡಿವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಯಾರಿಗೆ ಎಷ್ಟೇ ಜ್ಞಾನ ಇದ್ದರೂ, ಅವನು ತಿಳಿಯದಿದ್ದರೆ 'ಇವನಿಲ್ಲ' ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಅಥವಾ ಅವನು ಜ್ಞಾನಿಯಾಗಿದ್ದರೂ ಚಿತ್ತವಿಲ್ಲದೆ ಇದ್ದರೆ, ಚಿತ್ತ ಕಡಿಮೆ ಇದ್ದಷ್ಟು ಮಾತ್ರ ಜನರು ಅವನ ಕಡೆ ಗಮನ ಕೊಡುತ್ತಾರೆ. ಚಿತ್ತವೇ ಎಲ್ಲರ ಆಧಾರ, ಚಿತ್ತವೇ ಆತ್ಮ, ಚಿತ್ತವೇ ನೆಲೆ. ಚಿತ್ತವನ್ನು ಧ್ಯಾನಿಸಬೇಕು.
ಸ ಯಶ್ಚಿತ್ತಂ ಬ್ರಹ್ಮೇತ್ಯುಪಾಸ್ತೇ ಚಿತ್ತಾನ್ವೈ ಸ ಲೋಕಾನ್ಧ್ರುವಾನ್ಧ್ರುವಃ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತಾನ್ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತೋಽವ್ಯಥಮಾನಾನವ್ಯಥಮಾನೋಽಭಿಸಿಧ್ಯತಿ ಯಾವಚ್ಚಿತ್ತಸ್ಯ ಗತಂ ತತ್ರಾಸ್ಯ ಯಥಾಕಾಮಚಾರೋ ಭವತಿ ಯಶ್ಚಿತ್ತಂ ಬ್ರಹ್ಮೇತ್ಯುಪಾಸ್ತೇಽಸ್ತಿ ಭಗವಶ್ಚಿತ್ತಾದ್ಭೂಯ ಇತಿ ಚಿತ್ತಾದ್ವಾವ ಭೂಯೋಽಸ್ತೀತಿ ತನ್ಮೇ ಭಗವಾನ್ಬ್ರವೀತ್ವಿತಿ
ಯಾರು ಚಿತ್ತವನ್ನು ಬ್ರಹ್ಮವೆಂದು ಧ್ಯಾನಿಸುತ್ತಾರೋ, ಅವರು ಸ್ಥಿರವಾದ ಲೋಕಗಳನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ, ತಾವೂ ಸ್ಥಿರರಾಗುತ್ತಾರೆ, ಅಚಲರಾಗುತ್ತಾರೆ. ಚಿತ್ತ ಎಲ್ಲಿ ತಲುಪುತ್ತದೋ ಅಲ್ಲಿ ಅವರು ತಮ್ಮ ಇಚ್ಛೆಯಂತೆ ನಡೆದುಕೊಳ್ಳಬಹುದು. ಚಿತ್ತವನ್ನು ಬ್ರಹ್ಮವೆಂದು ಧ್ಯಾನಿಸುವವರು ಕೇಳುತ್ತಾರೆ: 'ಭಗವನೇ, ಚಿತ್ತಕ್ಕಿಂತ ದೊಡ್ಡದು ಇದೆಯೆ?' ಎಂದು. 'ಹೌದು, ಚಿತ್ತಕ್ಕಿಂತ ದೊಡ್ಡದು ಇದೆ,' ಎಂಬ ಉತ್ತರ ಬರುತ್ತದೆ. 'ದಯವಿಟ್ಟು ಅದನ್ನು ನನಗೆ ಹೇಳಿ ಭಗವನೇ,' ಎಂದು ಕೇಳುತ್ತಾರೆ.
ಧ್ಯಾನಂ ವಾವ ಚಿತ್ತಾದ್ಭೂಯೋ ಧ್ಯಾಯತೀವ ಪೃಥಿವೀ ಧ್ಯಾಯತೀವಾನ್ತರಿಕ್ಷಂ ಧ್ಯಾಯತೀವ ದ್ಯೌರ್ಧ್ಯಾಯನ್ತೀವಾಪೋ ಧ್ಯಾಯನ್ತೀವ ಪರ್ವತಾ ದೇವಮನುಷ್ಯಾಸ್ತಸ್ಮಾದ್ಯ ಇಹ ಮನುಷ್ಯಾಣಾಂ ಮಹತ್ತಾಂ ಪ್ರಾಪ್ನುವನ್ತಿ ಧ್ಯಾನಾಪಾದಾಁಶಾ ಇವೈವ ತೇ ಭವನ್ತ್ಯಥ ಯೇಽಲ್ಪಾಃ ಕಲಹಿನಃ ಪಿಶುನಾ ಉಪವಾದಿನಸ್ತೇಽಥ ಯೇ ಪ್ರಭವೋ ಧ್ಯಾನಾಪಾದಾಁಶಾ ಇವೈವ ತೇ ಭವನ್ತಿ ಧ್ಯಾನಮುಪಾಸ್ಸ್ವೇತಿ
ಧ್ಯಾನ ಚಿತ್ತಕ್ಕಿಂತ ದೊಡ್ಡದು. ಭೂಮಿ ಧ್ಯಾನಿಸುತ್ತಿರುವಂತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ, ಆಕಾಶ ಧ್ಯಾನಿಸುತ್ತಿರುವಂತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ, ದ್ಯುಲೋಕ ಧ್ಯಾನಿಸುತ್ತಿರುವಂತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ, ನೀರು ಧ್ಯಾನಿಸುತ್ತಿರುವಂತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ, ಪರ್ವತಗಳು ಧ್ಯಾನಿಸುತ್ತಿರುವಂತೆ ಕಾಣುತ್ತವೆ, ದೇವತೆಗಳು ಮತ್ತು ಮಾನವರು ಧ್ಯಾನಿಸುತ್ತಿರುವಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಾರೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಮಾನವರಲ್ಲಿ ಯಾರು ಮಹತ್ವವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾರೋ ಅವರು ಧ್ಯಾನದಿಂದಲೇ ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ. ಯಾರು ಚಿಕ್ಕವರು, ಜಗಳಗಾರರು, ನಿಂದಕರು, ಅನಗತ್ಯವಾಗಿ ಮಾತನಾಡುವವರೋ ಅವರು ಅಲ್ಲ. ಯಾರು ಶಕ್ತಿಶಾಲಿಗಳೋ ಅವರು ಧ್ಯಾನದಿಂದಲೇ ಶಕ್ತಿಶಾಲಿಗಳಾಗುತ್ತಾರೆ. ಧ್ಯಾನವನ್ನು ಧ್ಯಾನಿಸಬೇಕು.
ವಿಜ್ಞಾನಂ ವಾವ ಧ್ಯಾನಾದ್ಭೂಯಃ ವಿಜ್ಞಾನೇನ ವಾ ಋಗ್ವೇದಂ ವಿಜಾನಾತಿ ಯಜುರ್ವೇದಁ ಸಾಮವೇದಮಾಥರ್ವಣಂ ಚತುರ್ಥಮಿತಿಹಾಸಪುರಾಣಂ ಪಞ್ಚಮಂ ವೇದಾನಾಂ ವೇದಂ ಪಿತ್ರ್ಯಁರಾಶಿಂ ದೈವಂ ನಿಧಿಂ ವಾಕೋವಾಕ್ಯಮೇಕಾಯನಂ ದೇವವಿದ್ಯಾಂ ಬ್ರಹ್ಮವಿದ್ಯಾಂ ಭೂತವಿದ್ಯಾಂ ಕ್ಷತ್ರವಿದ್ಯಾಂ ನಕ್ಷತ್ರವಿದ್ಯಾಁ ಸರ್ಪದೇವಜನವಿದ್ಯಾಂ ದಿವಂ ಚ ಪೃಥಿವೀಂ ಚ ವಾಯುಂ ಚಾಕಾಶಂ ಚಾಪಶ್ಚ ತೇಜಶ್ಚ ದೇವಾಁಶ್ಚ ಮನುಷ್ಯಾಁಶ್ಚ ಪಶೂಁಶ್ಚ ವಯಾಁಸಿ ಚ ತೃಣವನಸ್ಪತೀಞ್ಛ್ವಾಪದಾನ್ಯಾಕೀಟಪತಙ್ಗಪಿಪೀಲಕಂ ಧರ್ಮಂ ಚಾಧರ್ಮಂ ಚ ಸತ್ಯಂ ಚಾನೃತಂ ಚ ಸಾಧು ಚಾಸಾಧು ಚ ಹೃದಯಜ್ಞಂ ಚಾಹೃದಯಜ್ಞಂ ಚಾನ್ನಂ ಚ ರಸಂ ಚೇಮಂ ಚ ಲೋಕಮಮುಂ ಚ ವಿಜ್ಞಾನೇನೈವ ವಿಜಾನಾತಿ ವಿಜ್ಞಾನಮುಪಾಸ್ಸ್ವೇತಿ
ವಿಜ್ಞಾನ ಧ್ಯಾನಕ್ಕಿಂತ ದೊಡ್ಡದು. ವಿಜ್ಞಾನದಿಂದಲೇ ಋಗ್ವೇದ, ಯಜುರ್ವೇದ, ಸಾಮವೇದ, ಅಥರ್ವಣವೇದ, ಇತಿಹಾಸ-ಪುರಾಣಗಳು, ವೇದಗಳ ವೇದ, ಪಿತೃಗಳ ವಿಧಿಗಳು, ದೇವತೆಗಳ ಸಂಗ್ರಹಗಳು, ನಿಧಿ, ಮಾತಿನ ವಾಕ್ಯಗಳು, ಏಕಮಾರ್ಗ, ದೇವತೆಗಳ ಜ್ಞಾನ, ಬ್ರಹ್ಮಜ್ಞಾನ, ಭೂತಜ್ಞಾನ, ರಾಜಜ್ಞಾನ, ನಕ್ಷತ್ರಜ್ಞಾನ, ಸರ್ಪ-ದೇವಜನರ ಜ್ಞಾನ, ಆಕಾಶ ಮತ್ತು ಭೂಮಿ, ಗಾಳಿ ಮತ್ತು ಆಕಾಶ, ನೀರು ಮತ್ತು ಬೆಂಕಿ, ದೇವತೆಗಳು ಮತ್ತು ಮಾನವರು, ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಮತ್ತು ಹಕ್ಕಿಗಳು, ಹುಲ್ಲು ಮತ್ತು ಮರಗಳು, ಕಾಡುಮೃಗಗಳು, ಕೀಟಗಳು, ಹಾರುವ ಪ್ರಾಣಿಗಳು, ಸೊಳ್ಳೆಗಳು, ಧರ್ಮ ಮತ್ತು ಅಧರ್ಮ, ಸತ್ಯ ಮತ್ತು ಅಸತ್ಯ, ಒಳ್ಳೆಯದು ಮತ್ತು ಕೆಟ್ಟದು, ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಇಷ್ಟವಾದುದು ಮತ್ತು ಇಷ್ಟವಲ್ಲದದು, ಅನ್ನ ಮತ್ತು ಅದರ ರುಚಿ, ಈ ಲೋಕ ಮತ್ತು ಪರಲೋಕ—ಇವೆಲ್ಲವೂ ವಿಜ್ಞಾನದಿಂದಲೇ ತಿಳಿಯುತ್ತವೆ. ವಿಜ್ಞಾನವನ್ನು ಧ್ಯಾನಿಸಬೇಕು.
ಸ ಯೋ ವಿಜ್ಞಾನಂ ಬ್ರಹ್ಮೇತ್ಯುಪಾಸ್ತೇ ವಿಜ್ಞಾನವತೋ ವೈ ಸ ಲೋಕಾಞ್ಜ್ಞಾನವತೋಽಭಿಸಿಧ್ಯತಿ ಯಾವದ್ವಿಜ್ಞಾನಸ್ಯ ಗತಂ ತತ್ರಾಸ್ಯ ಯಥಾಕಾಮಚಾರೋ ಭವತಿ ಯೋ ವಿಜ್ಞಾನಂ ಬ್ರಹ್ಮೇತ್ಯುಪಾಸ್ತೇಽಸ್ತಿ ಭಗವೋ ವಿಜ್ಞಾನಾದ್ಭೂಯ ಇತಿ ವಿಜ್ಞಾನಾದ್ವಾವ ಭೂಯೋಽಸ್ತೀತಿ ತನ್ಮೇ ಭಗವಾನ್ಬ್ರವೀತ್ವಿತಿ
ಯಾರು ವಿಜ್ಞಾನವನ್ನು ಬ್ರಹ್ಮವೆಂದು ಧ್ಯಾನಿಸುತ್ತಾರೋ, ಅವರು ವಿಜ್ಞಾನಿಗಳ ಲೋಕವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ, ಅಜ್ಞಾನಿಗಳ ಲೋಕವನ್ನು ಅಲ್ಲ. ವಿಜ್ಞಾನ ಎಲ್ಲಿ ತಲುಪುತ್ತದೋ ಅಲ್ಲಿ ಅವರು ತಮ್ಮ ಇಚ್ಛೆಯಂತೆ ನಡೆದುಕೊಳ್ಳಬಹುದು. ವಿಜ್ಞಾನವನ್ನು ಬ್ರಹ್ಮವೆಂದು ಧ್ಯಾನಿಸುವವರು ಕೇಳುತ್ತಾರೆ: 'ಭಗವನೇ, ವಿಜ್ಞಾನಕ್ಕಿಂತ ದೊಡ್ಡದು ಇದೆಯೆ?' ಎಂದು. 'ಹೌದು, ವಿಜ್ಞಾನಕ್ಕಿಂತ ದೊಡ್ಡದು ಇದೆ,' ಎಂಬ ಉತ್ತರ ಬರುತ್ತದೆ. 'ದಯವಿಟ್ಟು ಅದನ್ನು ನನಗೆ ಹೇಳಿ ಭಗವನೇ,' ಎಂದು ಕೇಳುತ್ತಾರೆ.
ಬಲಂ ವಾವ ವಿಜ್ಞಾನಾದ್ಭೂಯೋಽಪಿ ಹ ಶತಂ ವಿಜ್ಞಾನವತಾಮೇಕೋ ಬಲವಾನಾಕಮ್ಪಯತೇ । ಸ ಯದಾ ಬಲೀ ಭವತ್ಯಥೋತ್ಥಾತಾ ಭವತ್ಯುತ್ತಿಷ್ಠನ್ಪರಿಚರಿತಾ ಭವತಿ ಪರಿಚರನ್ನುಪಸತ್ತಾ ಭವತ್ಯುಪಸೀದನ್ದ್ರಷ್ಟಾ ಭವತಿ ಶ್ರೋತಾ ಭವತಿ ಮನ್ತಾ ಭವತಿ ಬೋದ್ಧಾ ಭವತಿ ಕರ್ತಾ ಭವತಿ ವಿಜ್ಞಾತಾ ಭವತಿ । ಬಲೇನ ವೈ ಪೃಥಿವೀ ತಿಷ್ಠತಿ ಬಲೇನಾನ್ತರಿಕ್ಷಂ ಬಲೇನ ದ್ಯೌರ್ಬಲೇನ ಪರ್ವತಾ ಬಲೇನ ದೇವಮನುಷ್ಯಾ ಬಲೇನ ಪಶವಶ್ಚ ವಯಾಁಸಿ ಚ ತೃಣವನಸ್ಪತಯಃ ಶ್ವಾಪದಾನ್ಯಾಕೀಟಪತಙ್ಗಪಿಪೀಲಕಂ ಬಲೇನ ಲೋಕಸ್ತಿಷ್ಠತಿ ಬಲಮುಪಾಸ್ಸ್ವೇತಿ
ಬಲ ವಿಜ್ಞಾನಕ್ಕಿಂತ ದೊಡ್ಡದು. ನೂರು ವಿಜ್ಞಾನಿಗಳು ಇದ್ದರೂ ಒಬ್ಬ ಬಲಶಾಲಿಯನ್ನು ಕದಲಿಸಲಾಗದು. ಬಲಶಾಲಿಯಾದಾಗ ಎದ್ದು ನಿಂತು ನಡೆಯುತ್ತಾನೆ, ನಡೆಯುತ್ತಾ ಹತ್ತಿರ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ, ಹತ್ತಿರ ಹೋಗಿ ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ, ಕುಳಿತುಕೊಂಡು ನೋಡುತ್ತಾನೆ, ಕೇಳುತ್ತಾನೆ, ಯೋಚಿಸುತ್ತಾನೆ, ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ, ಕಾರ್ಯಮಾಡುತ್ತಾನೆ, ಅರಿಯುತ್ತಾನೆ. ಭೂಮಿ ಬಲದಿಂದಲೇ ಸ್ಥಿರವಾಗಿರುತ್ತದೆ, ಆಕಾಶ, ದ್ಯುಲೋಕ, ಪರ್ವತಗಳು, ದೇವತೆಗಳು, ಮಾನವರು, ಪ್ರಾಣಿಗಳು, ಹಕ್ಕಿಗಳು, ಹುಲ್ಲು, ಮರಗಳು, ಕಾಡುಮೃಗಗಳು, ಕೀಟಗಳು, ಹಾರುವ ಪ್ರಾಣಿಗಳು, ಸೊಳ್ಳೆಗಳು—ಇವೆಲ್ಲವೂ ಬಲದಿಂದಲೇ ಸ್ಥಿರವಾಗಿವೆ. ಲೋಕವೂ ಬಲದಿಂದಲೇ ನಿಂತಿದೆ. ಬಲವನ್ನು ಧ್ಯಾನಿಸಬೇಕು.
ಅನ್ನಂ ವಾವ ಬಲಾದ್ಭೂಯಸ್ತಸ್ಮಾದ್ಯದ್ಯಪಿ ದಶ ರಾತ್ರೀರ್ನಾಶ್ನೀಯಾದ್ಯದ್ಯು ಹ ಜೀವೇದಥವಾದ್ರಷ್ಟಾಶ್ರೋತಾಮನ್ತಾಬೋದ್ಧಾಕರ್ತಾವಿಜ್ಞಾತಾ ಭವತ್ಯಥಾನ್ನಸ್ಯಾಯೈ ದ್ರಷ್ಟಾ ಭವತಿ ಶ್ರೋತಾ ಭವತಿ ಮನ್ತಾ ಭವತಿ ಬೋದ್ಧಾ ಭವತಿ ಕರ್ತಾ ಭವತಿ ವಿಜ್ಞಾತಾ ಭವತ್ಯನ್ನಮುಪಾಸ್ಸ್ವೇತಿ
ಅನ್ನ ಬಲಕ್ಕಿಂತ ದೊಡ್ಡದು. ಹೀಗಾಗಿ, ಹತ್ತು ರಾತ್ರಿ ಊಟವಿಲ್ಲದೆ ಇದ್ದರೂ ಜೀವಂತನಾಗಿದ್ದರೆ, ಅವನು ನೋಡುವವನಾಗಬಹುದು, ಕೇಳುವವನಾಗಬಹುದು, ಯೋಚಿಸುವವನಾಗಬಹುದು, ತಿಳಿಯುವವನಾಗಬಹುದು, ಕಾರ್ಯಮಾಡುವವನಾಗಬಹುದು, ಅರಿಯುವವನಾಗಬಹುದು. ಆದರೆ ಊಟ ಮಾಡಿದಾಗ ಮಾತ್ರ ಅವನು ನೋಡುವವನಾಗುತ್ತಾನೆ, ಕೇಳುವವನಾಗುತ್ತಾನೆ, ಯೋಚಿಸುವವನಾಗುತ್ತಾನೆ, ತಿಳಿಯುವವನಾಗುತ್ತಾನೆ, ಕಾರ್ಯಮಾಡುವವನಾಗುತ್ತಾನೆ, ಅರಿಯುವವನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಅನ್ನವನ್ನು ಧ್ಯಾನಿಸಬೇಕು.