ಅಥ ಹೈನಂ ಗಾರ್ಹಪತ್ಯೋಽನುಶಶಾಸ ಪೃಥಿವ್ಯಗ್ನಿರನ್ನಮಾದಿತ್ಯ ಇತಿ ಯ ಏಷ ಆದಿತ್ಯೇ ಪುರುಷೋ ದೃಶ್ಯತೇ ಸೋಽಹಮಸ್ಮಿ ಸ ಏವಾಹಮಸ್ಮೀತಿ
ನಂತರ ಗೃಹಪತ್ಯಾಗ್ನಿಯು ಅವನಿಗೆ ಬೋಧನೆ ನೀಡಿತು: 'ಭೂಮಿ, ಅಗ್ನಿ, ಆಹಾರ, ಸೂರ್ಯ—ಸೂರ್ಯನಲ್ಲಿ ಕಾಣುವ ಈ ಪುರುಷನು ನಾನೇ, ನಾನೇ ಅವನು.'
ಸ ಯ ಏತಮೇವಂ ವಿದ್ವಾನುಪಾಸ್ತೇಽಪಹತೇ ಪಾಪಕೃತ್ಯಾಂ ಲೋಕೀ ಭವತಿ ಸರ್ವಮಾಯುರೇತಿ ಜ್ಯೋಗ್ಜೀವತಿ ನಾಸ್ಯಾವರಪುರುಷಾಃ ಕ್ಷೀಯನ್ತ ಉಪ ವಯಂ ತಂ ಭುಞ್ಜಾಮೋಽಸ್ಮಿꣳಶ್ಚ ಲೋಕೇಽಮುಷ್ಮಿꣳಶ್ಚ ಯ ಏತಮೇವಂ ವಿದ್ವಾನುಪಾಸ್ತೇ
ಯಾರು ಹೀಗೆ ತಿಳಿದು ಧ್ಯಾನಮಾಡುತ್ತಾರೋ, ಅವರು ಪಾಪಕರ್ಯಗಳಿಂದ ಮುಕ್ತರಾಗುತ್ತಾರೆ, ಲೋಕವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ, ಪೂರ್ಣ ಆಯುಷ್ಯವನ್ನು ಹೊಂದುತ್ತಾರೆ, ದೀರ್ಘಾಯುಷ್ಯರಾಗುತ್ತಾರೆ; ಅವರ ಜನರಲ್ಲಿ ಯಾರೂ ನಾಶವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ನಾವು ಅವನೊಂದಿಗೆ ಈ ಲೋಕದಲ್ಲಿಯೂ, ಪರಲೋಕದಲ್ಲಿಯೂ ಅನುಭವಿಸುತ್ತೇವೆ, ಯಾರು ಹೀಗೆ ತಿಳಿದು ಧ್ಯಾನಮಾಡುತ್ತಾರೋ.
ಅಥ ಹೈನಮ ಽನುಶಶಾಸಾಪೋ ದಿಶೋ ನಕ್ಷತ್ರಾಣಿ ಚನ್ದ್ರಮಾ ಇತಿ ಯ ಏಷ ಚನ್ದ್ರಮಸಿ ಪುರುಷೋ ದೃಶ್ಯತೇ ಸೋಽಹಮಸ್ಮಿ ಸ ಏವಾಹಮಸ್ಮೀತಿ
ನಂತರ ಹೋಮಾಗ್ನಿಯು ಅವನಿಗೆ ಬೋಧನೆ ನೀಡಿತು: 'ದಿಕ್ಕುಗಳು, ನಕ್ಷತ್ರಗಳು, ಚಂದ್ರನು—ಚಂದ್ರನಲ್ಲಿ ಕಾಣುವ ಈ ಪುರುಷನು ನಾನೇ, ನಾನೇ ಅವನು.'
ಸ ಯ ಏತಮೇವಂ ವಿದ್ವಾನುಪಾಸ್ತೇಽಪಹತೇ ಪಾಪಕೃತ್ಯಾಂ ಲೋಕೀಭವತಿ ಸರ್ವಮಾಯುರೇತಿ ಜ್ಯೋಗ್ಜೀವತಿ ನಾಸ್ಯಾವರಪುರುಷಾಃ ಕ್ಷೀಯನ್ತ ಉಪ ವಯಂ ತಂ ಭುಞ್ಜಾಮೋಽಸ್ಮಿꣳಶ್ಚ ಲೋಕೇಽಮುಷ್ಮಿꣳಶ್ಚ ಯ ಏತಮೇವಂ ವಿದ್ವಾನುಪಾಸ್ತೇ
ಯಾರು ಹೀಗೆ ತಿಳಿದು ಧ್ಯಾನಮಾಡುತ್ತಾರೋ, ಅವರು ಪಾಪಕರ್ಯಗಳಿಂದ ಮುಕ್ತರಾಗುತ್ತಾರೆ, ಲೋಕವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ, ಪೂರ್ಣ ಆಯುಷ್ಯವನ್ನು ಹೊಂದುತ್ತಾರೆ, ದೀರ್ಘಾಯುಷ್ಯರಾಗುತ್ತಾರೆ; ಅವರ ಜನರಲ್ಲಿ ಯಾರೂ ನಾಶವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ನಾವು ಅವನೊಂದಿಗೆ ಈ ಲೋಕದಲ್ಲಿಯೂ, ಪರಲೋಕದಲ್ಲಿಯೂ ಅನುಭವಿಸುತ್ತೇವೆ, ಯಾರು ಹೀಗೆ ತಿಳಿದು ಧ್ಯಾನಮಾಡುತ್ತಾರೋ.
ಅಥ ಹೈನಮ ನುಶಶಾಸ ಪ್ರಾಣ ಆಕಾಶೋ ದ್ಯೌರ್ವಿದ್ಯುದಿತಿ ಯ ಏಷ ವಿದ್ಯುತಿ ಪುರುಷೋ ದೃಶ್ಯತೇ ಸೋಽಹಮಸ್ಮಿ ಸ ಏವಾಹಮಸ್ಮೀತಿ
ನಂತರ ಪ್ರಾಣಾಗ್ನಿಯು ಅವನಿಗೆ ಬೋಧನೆ ನೀಡಿತು: 'ಉಸಿರು, ಆಕಾಶ, ಸ್ವರ್ಗ, ಮಿಂಚು—ಮಿಂಚಿನಲ್ಲಿ ಕಾಣುವ ಈ ಪುರುಷನು ನಾನೇ, ನಾನೇ ಅವನು.'
ಸ ಯ ಏತಮೇವಂ ವಿದ್ವಾನುಪಾಸ್ತೇಽಪಹತೇ ಪಾಪಕೃತ್ಯಾಂ ಲೋಕೀಭವತಿ ಸರ್ವಮಯುರೇತಿ ಜ್ಯೋಗ್ಜೀವತಿ ನಾಸ್ಯಾವರಪುರುಷಾಃ ಕ್ಷೀಯನ್ತ ಉಪ ವಯಂ ತಂ ಭುಞ್ಜಾಮೋಽಸ್ಮಿꣳಶ್ಚ ಲೋಕೇಽಮುಷ್ಮಿꣳಶ್ಚ ಯ ಏತಮೇವಂ ವಿದ್ವಾನುಪಾಸ್ತೇ
ಯಾರು ಹೀಗೆ ತಿಳಿದು ಧ್ಯಾನಮಾಡುತ್ತಾರೋ, ಅವರು ಪಾಪಕರ್ಯಗಳಿಂದ ಮುಕ್ತರಾಗುತ್ತಾರೆ, ಲೋಕವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ, ಪೂರ್ಣ ಆಯುಷ್ಯವನ್ನು ಹೊಂದುತ್ತಾರೆ, ದೀರ್ಘಾಯುಷ್ಯರಾಗುತ್ತಾರೆ; ಅವರ ಜನರಲ್ಲಿ ಯಾರೂ ನಾಶವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ನಾವು ಅವನೊಂದಿಗೆ ಈ ಲೋಕದಲ್ಲಿಯೂ, ಪರಲೋಕದಲ್ಲಿಯೂ ಅನುಭವಿಸುತ್ತೇವೆ, ಯಾರು ಹೀಗೆ ತಿಳಿದು ಧ್ಯಾನಮಾಡುತ್ತಾರೋ.
ತೇ ಹೋಚುರುಪಕೋಸಲೈಷಾ ಸೋಮ್ಯ ತೇಽಸ್ಮದ್ವಿದ್ಯಾತ್ಮವಿದ್ಯಾ ಚಾಚಾರ್ಯಸ್ತು ತೇ ಗತಿಂ ವಕ್ತೇತ್ಯಾಜಗಾಮ ಹಾಸ್ಯಾಚಾರ್ಯಸ್ತಮಾಚಾರ್ಯೋಽಭ್ಯುವಾದೋಪಕೋಸಲ3 ಇತಿ
ಅವುಗಳು ಉಪಕೋಸಲನಿಗೆ ಹೇಳಿದವು: 'ಪ್ರಿಯವನೇ, ಇದು ನಮ್ಮ ಜ್ಞಾನ, ಆತ್ಮಜ್ಞಾನ. ಆದರೆ ನಿನಗೆ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ಗುರುವೇ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.' ನಂತರ ಅವನ ಗುರು ಬಂದು, ಅವನನ್ನು ಕರೆಯುತ್ತಾ ಹೇಳಿದರು: 'ಉಪಕೋಸಲ!'
ಇದಮಿತಿ ಹ ಪ್ರತಿಜಜ್ಞೇ ಲೋಕಾನ್ವಾವ ಕಿಲ ಸೋಮ್ಯ ತೇಽವೋಚನ್ನಹಂ ತು ತೇ ತದ್ವಕ್ಷ್ಯಾಮಿ ಯಥಾ ಪುಷ್ಕರಪಲಾಶ ಆಪೋ ನ ಶ್ಲಿಷ್ಯನ್ತ ಏವಮೇವಂವಿದಿ ಪಾಪಂ ಕರ್ಮ ನ ಶ್ಲಿಷ್ಯತ ಇತಿ ಬ್ರವೀತು ಮೇ ಭಗವಾನಿತಿ ತಸ್ಮೈ ಹೋವಾಚ
'ಇದು' ಎಂದು ಅವನು ಉತ್ತರಿಸಿದನು. 'ಅವುಗಳು ನಿನಗೆ ಲೋಕಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಹೇಳಿದರು, ಪ್ರಿಯವನೇ. ಆದರೆ ನಾನು ನಿನಗೆ ಹೇಳುತ್ತೇನೆ. ಹೂವಿನ ಎಲೆ ಮೇಲೆ ನೀರು ಹತ್ತಿದರೂ ಅದು ಅಂಟಿಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ, ಹೀಗೆಯೇ ಹೀಗೆ ತಿಳಿದವನಿಗೆ ಪಾಪಕರ್ಮ ಅಂಟಿಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ.' ಉಪಕೋಸಲನು ಹೇಳಿದನು: 'ಭಗವಂತನು ನನಗೆ ಬೋಧಿಸಲಿ.' ಆಗ ಗುರುವು ಅವನಿಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದರು:
ಯ ಏಷೋಽಕ್ಷಿಣಿ ಪುರುಷೋ ದೃಶ್ಯತ ಏಷ ಆತ್ಮೇತಿ ಹೋವಾಚೈತದಮೃತಮಭಯಮೇತದ್ಬ್ರಹ್ಮೇತಿ ತದ್ಯದ್ಯಪ್ಯಸ್ಮಿನ್ಸರ್ಪಿರ್ವೋದಕಂ ವಾ ಸಿಞ್ಚತಿ ವರ್ತ್ಮನೀ ಏವ ಗಚ್ಛತಿ
'ಕಣ್ಣಿನಲ್ಲಿ ಕಾಣುವ ಈ ಪುರುಷನು ಆತ್ಮ' ಎಂದು ಹೇಳಿದರು. 'ಇವನು ಅಮೃತನು, ಭಯವಿಲ್ಲದವನು, ಬ್ರಹ್ಮನೇ. ಇದರಲ್ಲಿ ತುಪ್ಪವನ್ನಾದರೂ ನೀರನ್ನಾದರೂ ಸುರಿದರೂ ಅದು ತನ್ನ ದಾರಿಯಲ್ಲೇ ಹೋಗುತ್ತದೆ.'
ಏತꣳ ಸಂಯದ್ವಾಮ ಇತ್ಯಾಚಕ್ಷತ ಏತꣳ ಹಿ ಸರ್ವಾಣಿ ವಾಮಾನ್ಯಭಿಸಂಯನ್ತಿ ಸರ್ವಾಣ್ಯೇನಂ ವಾಮಾನ್ಯಭಿಸಂಯನ್ತಿ ಯ ಏವಂ ವೇದ
'ಇವನನ್ನು ಎಲ್ಲ ಪ್ರಿಯವಸ್ತುಗಳು ಸೇರುವ ಸ್ಥಳವೆಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಎಲ್ಲಾ ಪ್ರಿಯವಸ್ತುಗಳು ಅವನ ಬಳಿಗೆ ಸೇರುತ್ತವೆ; ಹೀಗೆ ತಿಳಿದವನ ಬಳಿಗೆ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಿಯವಸ್ತುಗಳು ಸೇರುತ್ತವೆ.'
ಏಷ ಉ ಏವ ವಾಮನೀರೇಷ ಹಿ ಸರ್ವಾಣಿ ವಾಮಾನಿ ನಯತಿ ಸರ್ವಾಣಿ ವಾಮಾನಿ ನಯತಿ ಯ ಏವಂ ವೇದ
'ಈವನೇ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಿಯವಸ್ತುಗಳನ್ನು ತನ್ನ ಬಳಿಗೆ ಸೆಳೆಯುವವನು, ಏಕೆಂದರೆ ಅವನು ಎಲ್ಲ ಪ್ರಿಯವಸ್ತುಗಳನ್ನು ತನ್ನ ಬಳಿಗೆ ತರುತ್ತಾನೆ; ಹೀಗೆ ತಿಳಿದವನು ಎಲ್ಲ ಪ್ರಿಯವಸ್ತುಗಳನ್ನು ತನ್ನ ಬಳಿಗೆ ತರುತ್ತಾನೆ.'
ಏಷ ಉ ಏವ ಭಾಮನೀರೇಷ ಹಿ ಸರ್ವೇಷು ಲೋಕೇಷು ಭಾತಿ ಸರ್ವೇಷು ಲೋಕೇಷು ಭಾತಿ ಯ ಏವಂ ವೇದ
ಈತನೇ ಪ್ರಕಾಶಮಾನನು; ಏಕೆಂದರೆ ಅವನು ಎಲ್ಲಾ ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಹೊಳೆಯುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ತಿಳಿದವನು ಎಲ್ಲಾ ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಹೊಳೆಯುತ್ತಾನೆ.
ಅಥ ಯದು ಚೈವಾಸ್ಮಿಞ್ಛವ್ಯಂ ಕುರ್ವನ್ತಿ ಯದಿ ಚ ನಾರ್ಚಿಷಮೇವಾಭಿಸಮ್ಭವನ್ತ್ಯರ್ಚಿಷೋಽಹರಹ್ನ ಆಪೂರ್ಯಮಾಣಪಕ್ಷಮಾಪೂರ್ಯಮಾಣಪಕ್ಷಾದ್ಯಾನ್ಷಡುದಙ್ಙೇತಿ ಮಾಸಾꣳಸ್ತಾನ್ಮಾಸೇಭ್ಯಃ ಸಂವತ್ಸರꣳ ಸಂವತ್ಸರಾದಾದಿತ್ಯಮಾದಿತ್ಯಾಚ್ಚನ್ದ್ರಮಸಂ ಚನ್ದ್ರಮಸೋ ವಿದ್ಯುತಂ ತತ್ ಪುರುಷೋಽಮಾನವಃ
ಸ ಏನಾನ್ಬ್ರಹ್ಮ ಗಮಯತ್ಯೇಷ ದೇವಪಥೋ ಬ್ರಹ್ಮಪಥ ಏತೇನ ಪ್ರತಿಪದ್ಯಮಾನಾ ಇಮಂ ಮಾನವಮಾವರ್ತಂ ನಾವರ್ತನ್ತೇ ನಾವರ್ತನ್ತೇ
ಅವನು ಅವುಗಳನ್ನು ಬ್ರಹ್ಮನ ಬಳಿಗೆ ಕರೆದೊಯ್ಯುತ್ತಾನೆ; ಇದು ದೇವತೆಗಳ ಮಾರ್ಗ, ಬ್ರಹ್ಮನ ಮಾರ್ಗ. ಈ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಹೋಗುವವರು ಈ ಮಾನವ ಜನ್ಮಚಕ್ರಕ್ಕೆ ಮರಳಿ ಬರುವುದಿಲ್ಲ, ಮರಳಿ ಬರುವುದಿಲ್ಲ.
ಏಷ ಹ ವೈ ಯಜ್ಞೋ ಯೋಽಯಂ ಪವತೇ ಏಷ ಹ ಯನ್ನಿದꣳ ಸರ್ವಂ ಪುನಾತಿ । ಯದೇಷ ಯನ್ನಿದꣳ ಸರ್ವಂ ಪುನಾತಿ ತಸ್ಮಾದೇಷ ಏವ ಯಜ್ಞಸ್ತಸ್ಯ ಮನಶ್ಚ ವಾಕ್ಚ ವರ್ತನೀ
ಈ ಯಜ್ಞವೇ ಶುದ್ಧವಾಗಿರುವುದು; ಇದು ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಶುದ್ಧಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಇದು ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಶುದ್ಧಗೊಳಿಸುವುದರಿಂದ, ಇದುವೇ ಯಜ್ಞ. ಇದರ ಎರಡು ಹಾದಿಗಳು ಮನಸ್ಸು ಮತ್ತು ಮಾತು.
ತಯೋರನ್ಯತರಾಂ ಮನಸಾ ಸꣳಸ್ಕರೋತಿ ಬ್ರಹ್ಮಾ ವಾಚಾ ಹೋತಾಧ್ವರ್ಯುರುದ್ಗಾತಾನ್ಯತರಾꣳಸ ಯತ್ರೌಪಾಕೃತೇ ಪ್ರಾತರನುವಾಕೇ ಪುರಾ ಪರಿಧಾನೀಯಾಯಾ ಬ್ರಹ್ಮಾ ವ್ಯವದತಿ
ಆ ಎರಡು ಹಾದಿಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದನ್ನು ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಬ್ರಹ್ಮನು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ; ಮತ್ತೊಂದನ್ನು ಮಾತಿನಿಂದ ಹೋತ್ರು, ಅಧ್ವರ್ಯು ಮತ್ತು ಉದ್ಗಾತೃಗಳು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸುತ್ತಾರೆ. ಬೆಳಗಿನ ಪಾಠದಲ್ಲಿ, ಪರಿಧಾನಿಯ ಮೊದಲು ಬ್ರಹ್ಮನು ಸೂಚನೆ ನೀಡಿದಾಗ—
ಅನ್ಯತರಾಮೇವ ವರ್ತನೀꣳ ಸꣳಸ್ಕರೋತಿ ಹೀಯತೇಽನ್ಯತರಾ ಸ ಯಥೈಕಪಾದ್ವ್ರಜನ್ರಥೋ ವೈಕೇನ ಚಕ್ರೇಣ ವರ್ತಮಾನೋ ರಿಷ್ಯತ್ಯೇವಮಸ್ಯ ಯಜ್ಞೋರಿಷ್ಯತಿ ಯಜ್ಞꣳ ರಿಷ್ಯನ್ತಂ ಯಜಮಾನೋಽನುರಿಷ್ಯತಿ ಸ ಇಷ್ಟ್ವಾ ಪಾಪೀಯಾನ್ಭವತಿ
ಒಂದು ಹಾದಿಯನ್ನು ಮಾತ್ರ ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಿದರೆ, ಇನ್ನೊಂದು ಕಡಿಮೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಒಂದು ಚಕ್ರದ ರಥವು ಹೇಗೆ ಅಸ್ಥಿರವಾಗಿ ಸಾಗುತ್ತದೋ, ಹೀಗೆಯೇ ಯಜ್ಞವೂ ಅಸ್ಥಿರವಾಗುತ್ತದೆ; ಅಸ್ಥಿರ ಯಜ್ಞವನ್ನು ಅನುಸರಿಸುವ ಯಜಮಾನನು ಯಜ್ಞದ ನಂತರ ಹೀನನಾಗುತ್ತಾನೆ.
ಅಥ ಯತ್ರೋಪಾಕೃತೇ ಪ್ರಾತರನುವಾಕೇ ನ ಪುರಾ ಪರಿಧಾನೀಯಾಯಾ ಬ್ರಹ್ಮಾ ವ್ಯವದತ್ಯುಭೇ ಏವ ವರ್ತನೀ ಸꣳಸ್ಕುರ್ವನ್ತಿ ನ ಹೀಯತೇಽನ್ಯತರಾ
ಆದರೆ ಬೆಳಗಿನ ಪಾಠದಲ್ಲಿ, ಪರಿಧಾನಿಯ ಮೊದಲು ಬ್ರಹ್ಮನು ಸೂಚನೆ ನೀಡದಿದ್ದರೆ, ಎರಡೂ ಹಾದಿಗಳು ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತವೆ; ಯಾವುದೂ ಕಡಿಮೆಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ.
ಸ ಯಥೋಭಯಪಾದ್ವ್ರಜನ್ರಥೋ ವೋಭಾಭ್ಯಾಂ ಚಕ್ರಾಭ್ಯಾಂ ವರ್ತಮಾನಃ ಪ್ರತಿತಿಷ್ಠತ್ಯೇವಮಸ್ಯ ಯಜ್ಞಃ ಪ್ರತಿತಿಷ್ಠತಿ ಯಜ್ಞಂ ಪ್ರತಿತಿಷ್ಠನ್ತಂ ಯಜಮಾನೋಽನುಪ್ರತಿತಿಷ್ಠತಿ ಸ ಇಷ್ಟ್ವಾ ಶ್ರೇಯಾನ್ಭವತಿ
ಎರಡು ಚಕ್ರಗಳ ರಥವು ಸ್ಥಿರವಾಗಿ ನಿಲ್ಲುವಂತೆ, ಹೀಗೆಯೇ ಯಜ್ಞವೂ ಸ್ಥಿರವಾಗಿರುತ್ತದೆ; ಸ್ಥಿರ ಯಜ್ಞವನ್ನು ಅನುಸರಿಸುವ ಯಜಮಾನನು ಯಜ್ಞದ ನಂತರ ಉತ್ತಮನಾಗುತ್ತಾನೆ.
ಪ್ರಜಾಪತಿರ್ಲೋಕಾನಭ್ಯತಪತ್ತೇಷಾಂ ತಪ್ಯಮಾನಾನಾꣳರಸಾನ್ಪ್ರಾವೃಹದಗ್ನಿಂ ಪೃಥಿವ್ಯಾ ವಾಯುಮನ್ತರಿಕ್ಷಾತಾದಿತ್ಯಂ ದಿವಃ
ಪ್ರಜಾಪತಿಗಳು ಲೋಕಗಳನ್ನು ತೀವ್ರವಾಗಿ ತಾಪಿಸಿದರು; ಅವುಗಳಿಂದ ಅವುಗಳ ಸಾರವನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡರು: ಭೂಮಿಯಿಂದ ಅಗ್ನಿ, ಮಧ್ಯಾಕಾಶದಿಂದ ವಾಯು, ಆಕಾಶದಿಂದ ಸೂರ್ಯ.
ಸ ಏತಾಸ್ತಿಸ್ರೋ ದೇವತಾ ಅಭ್ಯತಪತ್ತಾಸಾಂ ತಪ್ಯಮಾನಾನಾꣳರಸಾನ್ಪ್ರಾವೃಹದಗ್ನೇರ್ಋಚೋ ವಾಯೋರ್ಯಜೂꣳಷಿ ಸಾಮಾನ್ಯಾದಿತ್ಯಾತ್
ಅವನು ಆ ಮೂರು ದೇವತೆಗಳನ್ನು ತಾಪಿಸಿದನು; ಅವುಗಳಿಂದ ಅವುಗಳ ಸಾರವನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡನು: ಅಗ್ನಿಯಿಂದ ಋಕ್ಸೂಕ್ತಿಗಳು, ವಾಯುವಿನಿಂದ ಯಜುಸ್ಸುಗಳು, ಸೂರ್ಯನಿಂದ ಸಾಮಗಾನಗಳು.
ಸ ಏತಾಂ ತ್ರಯೀಂ ವಿದ್ಯಾಮಭ್ಯತಪತ್ತಸ್ಯಾಸ್ತಪ್ಯಮಾನಾಯಾ ರಸಾನ್ಪ್ರಾವೃಹದ್ಭೂರಿತ್ಯೃಗ್ಭ್ಯೋ ಭುವರಿತಿ ಯಜುರ್ಭ್ಯಃ ಸ್ವರಿತಿ ಸಾಮಭ್ಯಃ
ಅವನು ಈ ತ್ರಯೀ ವಿದ್ಯೆಯನ್ನು ತಾಪಿಸಿದನು; ಅದರಿಂದ ಅವುಗಳ ಸಾರವನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡನು: ಋಕ್ಸೂಕ್ತಿಗಳಿಂದ 'ಭೂಃ', ಯಜುಸ್ಸುಗಳಿಂದ 'ಭುವಃ', ಸಾಮಗಳಿಂದ 'ಸ್ವಃ'.
ತದ್ಯದೃಕ್ತೋ ರಿಷ್ಯೇದ್ಭೂಃ ಸ್ವಾಹೇತಿ ಗಾರ್ಹಪತ್ಯೇ ಜುಹುಯಾದೃಚಾಮೇವ ತದ್ರಸೇನರ್ಚಾಂ ವೀರ್ಯೇಣರ್ಚಾಂ ಯಜ್ಞಸ್ಯ ವಿರಿಷ್ಟꣳ ಸನ್ದಧಾತಿ
ಋಗ್ವೇದದಲ್ಲಿ ದೋಷವಾದರೆ, ಗಾರ್ಹಪತ್ಯದಲ್ಲಿ 'ಭೂಃ ಸ್ವಾಹಾ' ಎಂದು ಅರ್ಪಿಸಬೇಕು; ಹೀಗೆ ಋಕ್ಸೂಕ್ತಿಗಳ ಸಾರದಿಂದ, ಶಕ್ತಿಯಿಂದ, ಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ ನಷ್ಟವಾದುದನ್ನು ಪುನಃ ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ.
ಸ ಯದಿ ಯಜುಷ್ಟೋ ರಿಷ್ಯೇದ್ಭುವಃ ಸ್ವಾಹೇತಿ ಜುಹುಯಾದ್ಯಜುಷಾಮೇವ ತದ್ರಸೇನ ಯಜುಷಾಂ ವೀರ್ಯೇಣ ಯಜುಷಾಂ ಯಜ್ಞಸ್ಯ ವಿರಿಷ್ಟꣳ ಸನ್ದಧಾತಿ
ಯಜುರ್ವೇದದಲ್ಲಿ ದೋಷವಾದರೆ, 'ಭುವಃ ಸ್ವಾಹಾ' ಎಂದು ಅರ್ಪಿಸಬೇಕು; ಹೀಗೆ ಯಜುಸ್ಸಿನ ಸಾರದಿಂದ, ಶಕ್ತಿಯಿಂದ, ಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ ನಷ್ಟವಾದುದನ್ನು ಪುನಃ ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ.
ಅಥ ಯದಿ ಸಾಮತೋ ರಿಷ್ಯೇತ್ಸ್ವಃ ಸ್ವಾಹೇತ್ ಜುಹುಯಾತ್ಸಾಮ್ನಾಮೇವ ತದ್ರಸೇನ ಸಾಮ್ನಾಂ ವೀರ್ಯೇಣ ಸಾಮ್ನಾಂ ಯಜ್ಞಸ್ಯ ವಿರಿಷ್ಟಂ ಸನ್ದಧಾತಿ
ಸಾಮವೇದದಲ್ಲಿ ದೋಷವಾದರೆ, 'ಸ್ವಃ ಸ್ವಾಹಾ' ಎಂದು ಅರ್ಪಿಸಬೇಕು; ಹೀಗೆ ಸಾಮಗಾನದ ಸಾರದಿಂದ, ಶಕ್ತಿಯಿಂದ, ಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ ನಷ್ಟವಾದುದನ್ನು ಪುನಃ ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ.
ತದ್ಯಥಾ ಲವಣೇನ ಸುವರ್ಣꣳ ಸನ್ದಧ್ಯಾತ್ಸುವರ್ಣೇನ ರಜತꣳ ರಜತೇನ ತ್ರಪು ತ್ರಪುಣಾ ಸೀಸꣳ ಸೀಸೇನ ಲೋಹಂ ಲೋಹೇನ ದಾರು ದಾರು ಚರ್ಮಣಾ
ಹಾಗೆ, ಉಪ್ಪಿನಿಂದ ಚಿನ್ನವನ್ನು, ಚಿನ್ನದಿಂದ ಬೆಳ್ಳಿಯನ್ನು, ಬೆಳ್ಳಿಯಿಂದ ತುಪ್ಪನ್ನು, ತುಪ್ಪಿನಿಂದ ಸೀಸವನ್ನು, ಸೀಸದಿಂದ ಕಬ್ಬಿಣವನ್ನು, ಕಬ್ಬಿಣದಿಂದ ಮರವನ್ನು, ಮರದಿಂದ ಚರ್ಮವನ್ನು ಪುನಃ ಸ್ಥಾಪಿಸುವಂತೆ—
ಏವಮೇಷಾಂ ಲೋಕಾನಾಮಾಸಾಂ ದೇವತಾನಾಮಸ್ಯಾಸ್ತ್ರಯ್ಯಾ ವಿದ್ಯಾಯಾ ವೀರ್ಯೇಣ ಯಜ್ಞಸ್ಯ ವಿರಿಷ್ಟꣳ ಸನ್ದಧಾತಿ ಭೇಷಜಕೃತೋ ಹ ವಾ ಏಷ ಯಜ್ಞೋ ಯತ್ರೈವಂವಿದ್ಬ್ರಹ್ಮಾ ಭವತಿ
ಹಾಗೆ, ಈ ಲೋಕಗಳ ಶಕ್ತಿಯಿಂದ, ಈ ದೇವತೆಗಳ ಶಕ್ತಿಯಿಂದ, ಈ ತ್ರಯೀ ವಿದ್ಯೆಯ ಶಕ್ತಿಯಿಂದ, ಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ ನಷ್ಟವಾದುದನ್ನು ಪುನಃ ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ತಿಳಿದ ಬ್ರಹ್ಮನು ಇದ್ದಾಗ, ಈ ಯಜ್ಞವು ಔಷಧವಾಗುತ್ತದೆ.
ಏಷ ಹ ವಾ ಉದಕ್ಪ್ರವಣೋ ಯಜ್ಞೋ ಯತ್ರೈವಂವಿದ್ಬ್ರಹ್ಮಾ ಭವತ್ಯೇವಂವಿದꣳ ಹ ವಾ ಏಷಾ ಬ್ರಹ್ಮಾಣಮನುಗಾಥಾ ಯತೋ ಯತ ಆವರ್ತತೇ ತತ್ತದ್ಗಚ್ಛತಿ
ಹೀಗೆ ತಿಳಿದ ಬ್ರಹ್ಮನು ಇದ್ದಾಗ, ಈ ಯಜ್ಞವು ನೀರಿನ ಕಡೆಗೆ ಹರಿಯುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ತಿಳಿದ ಬ್ರಹ್ಮನಿಗೆ ಈ ಹಾಡಿದೆ: ಅವನು ಎಲ್ಲಿಂದ ಬಂದರೂ, ಅಲ್ಲಿಯೇ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ.
ಮಾನವೋ ಬ್ರಹ್ಮೈವೈಕ ಋತ್ವಿಕ್ಕುರೂನಶ್ವಾಭಿರಕ್ಷತ್ಯೇವಂವಿದ್ಧ ವೈ ಬ್ರಹ್ಮಾ ಯಜ್ಞಂ ಯಜಮಾನꣳ ಸರ್ವಾꣳಶ್ಚರ್ತ್ವಿಜೋಽಭಿರಕ್ಷತಿ ತಸ್ಮಾದೇವಂವಿದಮೇವ ಬ್ರಹ್ಮಾಣಂ ಕುರ್ವೀತ ನಾನೇವಂವಿದಂ ನಾನೇವಂವಿದಮ್
ಬ್ರಹ್ಮನು ಮಾತ್ರ, ಋತ್ವಿಕ್ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ, ಕುರುಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಜನರನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುತ್ತಾನೆ; ಹೀಗೆ ತಿಳಿದ ಬ್ರಹ್ಮನು ಯಜ್ಞವನ್ನು, ಯಜಮಾನನನ್ನು ಮತ್ತು ಎಲ್ಲ ಋತ್ವಿಜರನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಹೀಗೆ ತಿಳಿದ ಬ್ರಹ್ಮನನ್ನೇ ನೇಮಿಸಬೇಕು, ಹೀಗೆ ತಿಳಿಯದವನನ್ನು ನೇಮಿಸಬಾರದು, ಹೀಗೆ ತಿಳಿಯದವನನ್ನು ನೇಮಿಸಬಾರದು.
ಭಗವ ಇತಿ ಹ ಪ್ರತಿಶುಶ್ರಾವ ಬ್ರಹ್ಮವಿದ ಇವ ಸೋಮ್ಯ ತೇ ಮುಖಂ ಭಾತಿ ಕೋ ನು ತ್ವಾನುಶಶಾಸೇತಿ ಕೋ ನು ಮಾನುಶಿಷ್ಯಾದ್ಭೋ ಇತೀಹಾಪೇವ ನಿಹ್ನುತ ಇಮೇ ನೂನಮೀದೃಶಾ ಅನ್ಯಾದೃಶಾ ಇತೀಹಾಗ್ನೀನಭ್ಯೂದೇ ಕಿಂ ನು ಸೋಮ್ಯ ಕಿಲ ತೇಽವೋಚನ್ನಿತಿ
ಅವನು ಹೇಳಿದನು: 'ಭಗವನೇ.' ಗುರುವು ಹೇಳಿದರು: 'ಪ್ರಿಯವನೇ, ನಿನ್ನ ಮುಖವು ಬ್ರಹ್ಮವನ್ನು ತಿಳಿದವನಂತೆ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತಿದೆ. ನಿನಗೆ ಯಾರು ಬೋಧನೆ ಮಾಡಿದರು?' ಅವನು ಉತ್ತರಿಸಿದನು: 'ನನಗೆ ಯಾರು ಬೋಧನೆ ಮಾಡಬಹುದು, ಭೋ? ಯಾರು ನನಗೆ ಉಪದೇಶ ಮಾಡಬಹುದು?' ಆಗ ಅಗ್ನಿಗಳು ಪರಸ್ಪರ ಸೂಚನೆ ನೀಡಿದವು: 'ಇವರು ಹೀಗೆ ಇದ್ದಾರೆ, ಬೇರೆ ರೀತಿಯವರಾಗಿರಬಹುದು.' ನಂತರ ಅವನು ಅಗ್ನಿಗಳ ಬಳಿಗೆ ಹೋದನು. 'ಪ್ರಿಯವನೇ, ಅವುಗಳು ನಿನಗೆ ಏನು ಹೇಳಿದರು?' ಎಂದು ಕೇಳಿದರು.
ಇಲ್ಲಿ ಏನೇನನ್ನು ಹೋಮ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆಯೋ, ಬೆಂಕಿಯೊಂದಿಗೆ ಅಥವಾ ಬೆಂಕಿಯಿಲ್ಲದೆ, ಅವು ಎಲ್ಲವೂ ಬೆಂಕಿಯವರೆಗೆ ಮಾತ್ರ ತಲುಪುತ್ತವೆ; ಬೆಂಕಿಯಿಂದ ಹಗಲಿಗೆ, ಹಗಲಿನಿಂದ ಬೆಳೆಯುವ ಪಕ್ವಷಕ್ಕೆ, ಪಕ್ವಷದಿಂದ ತಿಂಗಳುಗಳಿಗೆ, ತಿಂಗಳುಗಳಿಂದ ವರ್ಷಕ್ಕೆ, ವರ್ಷದಿಂದ ಸೂರ್ಯನಿಗೆ, ಸೂರ್ಯನಿಂದ ಚಂದ್ರನಿಗೆ, ಚಂದ್ರನಿಂದ ಮಿಂಚಿಗೆ ಹೋಗುತ್ತವೆ; ಅಲ್ಲಿ ಮಾನವನಲ್ಲದ ಒಬ್ಬನು ಅವುಗಳನ್ನು ಮುನ್ನಡೆಸುತ್ತಾನೆ.