ತದು ಹ ಶೌನಕಃ ಕಾಪೇಯಃ ಪ್ರತಿಮನ್ವಾನಃ ಪ್ರತ್ಯೇಯಾಯಾತ್ಮಾ ದೇವಾನಾಂ ಜನಿತಾ ಪ್ರಜಾನಾꣳ ಹಿರಣ್ಯದꣳಷ್ಟ್ರೋ ಬಭಸೋಽನಸೂರಿರ್ಮಹಾನ್ತಮಸ್ಯ ಮಹಿಮಾನಮಾಹುರನದ್ಯಮಾನೋ ಯದನನ್ನಮತ್ತೀತಿ ವೈ ವಯಂ ಬ್ರಹ್ಮಚಾರಿನ್ನೇದಮುಪಾಸ್ಮಹೇ ದತ್ತಾಸ್ಮೈ ಭಿಕ್ಷಾಮಿತಿ
ಅದನ್ನು ಕೇಳಿ ಶೌನಕ ಕಾಪೇಯನು ಯೋಚಿಸಿ ತಿಳಿದನು: "ಆತ್ಮವೇ ದೇವತೆಗಳ ಮತ್ತು ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಸೃಷ್ಟಿಕರ್ತ, ಬಂಗಾರದ ಹಲ್ಲುಗಳಿರುವ, ಪ್ರಕಾಶಮಾನ, ದ್ವೇಷವಿಲ್ಲದ ಮಹಾತ್ಮ. ಅವನ ಮಹಿಮೆ ಅಪಾರ, ಅಳೆಯಲಾಗದದು. ಯಾರು ಅನ್ನವನ್ನು ಕೊಡುವದಿಲ್ಲದೆ ತಿನ್ನುತ್ತಾನೋ, ನಾವು ಬ್ರಹ್ಮಚಾರಿಗಳು ಅವನನ್ನು ಆರಾಧಿಸುತ್ತೇವೆ. ಅವನಿಗೆ ಭಿಕ್ಷೆ ಕೊಡಿ."
ತಸ್ಮ ಉ ಹ ದದುಸ್ತೇ ವಾ ಏತೇ ಪಞ್ಚಾನ್ಯೇ ಪಞ್ಚಾನ್ಯೇ ದಶ ಸನ್ತಸ್ತತ್ಕೃತಂ ತಸ್ಮಾತ್ಸರ್ವಾಸು ದಿಕ್ಷ್ವನ್ನಮೇವ ದಶ ಕೃತꣳ ಸೈಷಾ ವಿರಾಡನ್ನಾದೀ ತಯೇದꣳ ಸರ್ವಂ ದೃಷ್ಟꣳ ಸರ್ವಮಸ್ಯೇದಂ ದೃಷ್ಟಂ ಭವತ್ಯನ್ನಾದೋ ಭವತಿ ಯ ಏವಂ ವೇದ ಯ ಏವಂ ವೇದ
ಅವರಿಗೆ ಭಿಕ್ಷೆ ಕೊಟ್ಟರು. ಐದು, ಮತ್ತೊಂದು ಐದು ಸೇರಿ ಹತ್ತು ಅನ್ನವನ್ನು ಕೊಟ್ಟರು. ಆದ್ದರಿಂದ ಎಲ್ಲ ದಿಕ್ಕುಗಳಲ್ಲಿ ಹತ್ತು ಅನ್ನವನ್ನು ಅರ್ಪಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದುವೇ ವಿರಾಟ್ ಅನ್ನಾಧಿಪತಿ. ಇದರ ಮೂಲಕ ಎಲ್ಲವೂ ಕಾಣುತ್ತದೆ; ಅವನಿಗೆ ಎಲ್ಲವೂ ಗೋಚರವಾಗುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ತಿಳಿದವನು ಅನ್ನವನ್ನು ತಿನ್ನುವವನು ಆಗುತ್ತಾನೆ, ಹೀಗೆ ತಿಳಿದವನು.
ಸತ್ಯಕಾಮೋ ಹ ಜಾಬಾಲೋ ಜಬಾಲಾಂ ಮಾತರಮಾಮನ್ತ್ರಯಾಞ್ಚಕ್ರೇ ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯಂ ಭವತಿ ವಿವತ್ಸ್ಯಾಮಿ ಕಿಙ್ಗೋತ್ರೋನ್ವಹಮಸ್ಮೀತಿ
ಜಾಬಾಲನ ಮಗ ಸತ್ಯಕಾಮನು ತನ್ನ ತಾಯಿಗೆ ಹೀಗೆ ಕೇಳಿದನು: "ತಾಯಿ, ನಾನು ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯ ಜೀವನಕ್ಕೆ ಹೋಗಲು ಇಚ್ಛಿಸುತ್ತೇನೆ. ನಮ್ಮ ಮನೆತನ ಯಾವುದು?"
ಸಾ ಹೈನಮುವಾಚ ನಾಹಮೇತದ್ವೇದ ತಾತ ಯದ್ಗೋತ್ರಸ್ತ್ವಮಸಿ ಬಹ್ವಹಂ ಚರನ್ತೀ ಪರಿಚಾರಿಣೀ ಯೌವನೇ ತ್ವಾಮಲಭೇ ಸಾಹಮೇತನ್ನ ವೇದ ಯದ್ಗೋತ್ರಸ್ತ್ವಮಸಿ ಜಬಾಲಾ ತು ನಾಮಾಹಮಸ್ಮಿ ಸತ್ಯಕಾಮೋ ನಾಮ ತ್ವಮಸಿ ಸ ಸತ್ಯಕಾಮ ಏವ ಜಾಬಾಲೋ ಬ್ರವೀಥಾ ಇತಿ
ಅವಳು ಹೇಳಿದಳು: "ಮಗನೇ, ನಿನ್ನ ಮನೆತನ ನನಗೆ ಗೊತ್ತಿಲ್ಲ. ನಾನು ಬಾಲ್ಯದಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಮನೆಗಳಲ್ಲಿ ಸೇವೆ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದೆ. ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ನಿನ್ನನ್ನು ಪಡೆದೆ. ನಿನ್ನ ಮನೆತನ ನನಗೆ ಗೊತ್ತಿಲ್ಲ. ನನ್ನ ಹೆಸರು ಜಾಬಾಲಾ, ನಿನ್ನ ಹೆಸರು ಸತ್ಯಕಾಮ. ನೀನು ಸತ್ಯಕಾಮ ಜಾಬಾಲ ಎಂದು ಹೇಳಬೇಕು."
ಸ ಹ ಹಾರಿದ್ರುಮತಂ ಗೌತಮಮೇತ್ಯೋವಾಚ ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯಂ ಭಗವತಿ ವತ್ಸ್ಯಾಮ್ಯುಪೇಯಾಂ ಭಗವನ್ತಮಿತಿ
ಅವನು ಹಾರಿದ್ರುಮತನ ಗೌತಮನ ಹತ್ತಿರ ಹೋಗಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು: "ಭಗವನೇ, ನಾನು ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯ ಜೀವನಕ್ಕೆ ಬಯಸುತ್ತೇನೆ. ನಿಮ್ಮ ಹತ್ತಿರ ಸೇರುವ ಅವಕಾಶ ನನಗೆ ಇರಲಿ."
ತꣳ ಹೋವಾಚ ಕಿಙ್ಗೋತ್ರೋ ನು ಸೋಮ್ಯಾಸೀತಿ ಸ ಹೋವಾಚ ನಾಹಮೇತದ್ವೇದ ಭೋ ಯದ್ಗೋತ್ರೋಽಹಮಸ್ಮ್ಯಪೃಚ್ಛಂ ಮಾತರꣳ ಸಾ ಮಾ ಪ್ರತ್ಯಬ್ರವೀದ್ಬಹ್ವಹಂ ಚರನ್ತೀ ಪರಿಚರಿಣೀ ಯೌವನೇ ತ್ವಾಮಲಭೇ ಸಾಹಮೇತನ್ನ ವೇದ ಯದ್ಗೋತ್ರಸ್ತ್ವಮಸಿ ಜಬಾಲಾ ತು ನಾಮಾಹಮಸ್ಮಿ ಸತ್ಯಕಾಮೋ ನಾಮ ತ್ವಮಸೀತಿ ಸೋಽಹꣳ ಸತ್ಯಕಾಮೋ ಜಾಬಾಲೋಽಸ್ಮಿ ಭೋ ಇತಿ
ಅವನು ಕೇಳಿದನು: "ಮಗನೇ, ನಿನ್ನ ಮನೆತನ ಯಾವುದು?" ಅವನು ಉತ್ತರಿಸಿದನು: "ಭಗವನೇ, ನನಗೆ ನನ್ನ ಮನೆತನ ಗೊತ್ತಿಲ್ಲ. ನಾನು ತಾಯಿಯನ್ನು ಕೇಳಿದೆ. ಅವಳು ಹೇಳಿದಳು: 'ನಾನು ಅನೇಕ ಮನೆಗಳಲ್ಲಿ ಸೇವೆ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದೆ, ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ನಿನ್ನನ್ನು ಪಡೆದೆ. ನಿನ್ನ ಮನೆತನ ನನಗೆ ಗೊತ್ತಿಲ್ಲ. ನನ್ನ ಹೆಸರು ಜಾಬಾಲಾ, ನಿನ್ನ ಹೆಸರು ಸತ್ಯಕಾಮ.' ಆದ್ದರಿಂದ, ಭಗವನೇ, ನಾನು ಸತ್ಯಕಾಮ ಜಾಬಾಲ."
ಅಥ ಹೈನಮೃಷಭೋಽಭ್ಯುವಾದ ಸತ್ಯಕಾಮ3 ಇತಿ ಭಗವ ಇತಿ ಹ ಪ್ರತಿಶುಶ್ರಾವ ಪ್ರಾಪ್ತಾಃ ಸೋಮ್ಯ ಸಹಸ್ರꣳ ಸ್ಮಃ ಪ್ರಾಪಯ ನ ಆಚಾರ್ಯಕುಲಮ್
ಆಗ ಒಂದು ಎತ್ತು ಅವನ ಬಳಿಗೆ ಬಂದು, 'ಸತ್ಯಕಾಮ' ಎಂದು ಕರೆದುದನ್ನು ಅವನು ಕೇಳಿದನು. ಎತ್ತು ಹೇಳಿತು: 'ಸೋಮ್ಯ, ಈಗ ನಮ್ಮ ಹಸುಗಳು ಸಾವಿರಕ್ಕೆ ತಲುಪಿವೆ. ನಮ್ಮನ್ನು ಗುರುಗೃಹಕ್ಕೆ ಕರೆದೊಯ್ಯು.'
ಬ್ರಹ್ಮಣಶ್ಚ ತೇ ಪಾದಂ ಬ್ರವಾಣೀತಿ ಬ್ರವೀತು ಮೇ ಭಗವಾನಿತಿ ತಸ್ಮೈ ಹೋವಾಚ ಪ್ರಾಚೀ ದಿಕ್ಕಲಾ ಪ್ರತೀಚೀ ದಿಕ್ಕಲಾ ದಕ್ಷಿಣಾ ದಿಕ್ಕಲೋದೀಚೀ ದಿಕ್ಕಲೈಷ ವೈ ಸೋಮ್ಯ ಚತುಷ್ಕಲಃ ಪಾದೋ ಬ್ರಹ್ಮಣಃ ಪ್ರಕಾಶವಾನ್ನಾಮ
'ನಾನು ನಿನಗೆ ಬ್ರಹ್ಮಣನ ಒಂದು ಭಾಗವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತೇನೆ' ಎಂದಿತು. ಅವನು, 'ಭಗವಂತನು ನನಗೆ ಹೇಳಲಿ' ಎಂದು ಉತ್ತರಿಸಿದನು. ಎತ್ತು ಹೇಳಿತು: 'ಪೂರ್ವ, ಪಶ್ಚಿಮ, ದಕ್ಷಿಣ, ಉತ್ತರ—ಈ ನಾಲ್ಕು ದಿಕ್ಕುಗಳು ಬ್ರಹ್ಮಣನ ನಾಲ್ಕು ಭಾಗಗಳು. ಸೋಮ್ಯ, ಈ ಭಾಗವನ್ನು ಪ್ರಕಾಶವಂತು ಎಂಬರು.'
ಸ ಯ ಏತಮೇವಂ ವಿದ್ವಾꣳಶ್ಚತುಷ್ಕಲಂ ಪಾದಂ ಬ್ರಹ್ಮಣಃ ಪ್ರಕಾಶವಾನಿತ್ಯುಪಾಸ್ತೇ ಪ್ರಕಾಶವಾನಸ್ಮಿꣳಲ್ಲೋಕೇ ಭವತಿ ಪ್ರಕಾಶವತೋ ಹ ಲೋಕಾಞ್ಜಯತಿ ಯ ಏತಮೇವಂ ವಿದ್ವಾꣳಶ್ಚತುಷ್ಕಲಂ ಪಾದಂ ಬ್ರಹ್ಮಣಃ ಪ್ರಕಾಶವಾನಿತ್ಯುಪಾಸ್ತೇ
ಯಾರು ಈ ರೀತಿ ತಿಳಿದು, ಬ್ರಹ್ಮಣನ ಈ ನಾಲ್ಕು ಭಾಗಗಳನ್ನು ಪ್ರಕಾಶವಂತು ಎಂದು ಭಜಿಸುತ್ತಾರೋ, ಅವರು ಈ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಾಶವಾಗುತ್ತಾರೆ; ಪ್ರಕಾಶಮಯ ಲೋಕಗಳನ್ನು ಜಯಿಸುತ್ತಾರೆ. ಯಾರು ಈ ರೀತಿ ತಿಳಿದು, ಬ್ರಹ್ಮಣನ ಈ ನಾಲ್ಕು ಭಾಗಗಳನ್ನು ಪ್ರಕಾಶವಂತು ಎಂದು ಭಜಿಸುತ್ತಾರೋ.
ಅಗ್ನಿಷ್ಟೇ ಪಾದಂ ವಕ್ತೇತಿ ಸ ಹ ಶ್ವೋಭೂತೇ ಗಾ ಆಭಿಪ್ರಸ್ಥಾಪಯಾಞ್ಚಕಾರ ತಾ ಯತ್ರಾಭಿಸಾಯಂ ಬಭೂವುಸ್ತತ್ರಾಗ್ನಿಮುಪಸಮಾಧಾಯ ಗಾ ಉಪರುಧ್ಯ ಸಮಿಧಮಾಧಾಯ ಪಶ್ಚಾದಗ್ನೇಃ ಪ್ರಾಙುಪೋಪವಿವೇಶ
'ಅಗ್ನಿಯು ನಿನಗೆ ಒಂದು ಭಾಗವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ' ಎಂದರು. ಮುಂದಿನ ದಿನ ಅವನು ಹಸುಗಳನ್ನು ಮುಂದೆ ಕರೆದೊಯ್ದನು. ಹಸುಗಳು ತಲುಪಿದ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ, ಅವನು ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ಹಚ್ಚಿ, ಹಸುಗಳನ್ನು ಕಟ್ಟಿಹಾಕಿ, ಹತ್ತಿಯನ್ನು ಹಾಕಿ, ಅಗ್ನಿಯ ಹಿಂದಿನಿಂದ ಪೂರ್ವದ ಕಡೆ ಮುಖ ಮಾಡಿ ಕುಳಿತನು.
ತಮಗ್ನಿರಭ್ಯುವಾದ ಸತ್ಯಕಾಮ3 ಇತಿ ಭಗವ ಇತಿ ಹ ಪ್ರತಿಶುಶ್ರಾವ
ಅಗ್ನಿಯು ಅವನ ಬಳಿಗೆ ಬಂದು, 'ಸತ್ಯಕಾಮ' ಎಂದು ಕರೆದುದನ್ನು ಅವನು ಕೇಳಿದನು.
ಸೋಮ್ಯ ತೇ ಪಾದಂ ಬ್ರವಾಣೀತಿ ಬ್ರವೀತು ಮೇ ಭಗವಾನಿತಿ ತಸ್ಮೈ ಹೋವಾಚ ಪೃಥಿವೀ ಕಲಾನ್ತರಿಕ್ಷಂ ಕಲಾ ದ್ಯೌಃ ಕಲಾ ಸಮುದ್ರಃ ಕಲೈಷ ವೈ ಸೋಮ್ಯ ಚತುಷ್ಕಲಃ ಪಾದೋ ಬ್ರಹ್ಮಣೋಽನನ್ತವಾನ್ನಾಮ
'ಸೋಮ್ಯ, ನಾನು ನಿನಗೆ ಒಂದು ಭಾಗವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತೇನೆ' ಎಂದಿತು. ಅವನು, 'ಭಗವಂತನು ನನಗೆ ಹೇಳಲಿ' ಎಂದನು. ಅಗ್ನಿಯು ಹೇಳಿತು: 'ಭೂಮಿ ಒಂದು ಭಾಗ, ಆಕಾಶ ಒಂದು ಭಾಗ, ಸ್ವರ್ಗ ಒಂದು ಭಾಗ, ಸಮುದ್ರ ಒಂದು ಭಾಗ. ಸೋಮ್ಯ, ಈ ನಾಲ್ಕು ಭಾಗಗಳು ಬ್ರಹ್ಮಣನ ಅನಂತವಂತು ಎಂಬರು.'
ಸ ಯ ಏತಮೇವಂ ವಿದ್ವಾꣳಶ್ಚತುಷ್ಕಲಂ ಪಾದಂ ಬ್ರಹ್ಮಣೋಽನನ್ತವಾನಿತ್ಯುಪಾಸ್ತೇಽನನ್ತವಾನಸ್ಮಿꣳಲ್ಲೋಕೇ ಭವತ್ಯನನ್ತವತೋ ಹ ಲೋಕಾಞ್ಜಯತಿ ಯ ಏತಮೇವಂ ವಿದ್ವಾꣳಶ್ಚತುಷ್ಕಲಂ ಪಾದಂ ಬ್ರಹ್ಮಣೋಽನನ್ತವಾನಿತ್ಯುಪಾಸ್ತೇ
ಯಾರು ಈ ರೀತಿ ತಿಳಿದು, ಬ್ರಹ್ಮಣನ ಈ ನಾಲ್ಕು ಭಾಗಗಳನ್ನು ಅನಂತವಂತು ಎಂದು ಭಜಿಸುತ್ತಾರೋ, ಅವರು ಈ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅನಂತರಾಗುತ್ತಾರೆ; ಅನಂತ ಲೋಕಗಳನ್ನು ಜಯಿಸುತ್ತಾರೆ. ಯಾರು ಈ ರೀತಿ ತಿಳಿದು, ಬ್ರಹ್ಮಣನ ಈ ನಾಲ್ಕು ಭಾಗಗಳನ್ನು ಅನಂತವಂತು ಎಂದು ಭಜಿಸುತ್ತಾರೋ.
ಹꣳಸಸ್ತೇ ಪಾದಂ ವಕ್ತೇತಿ ಸ ಹ ಶ್ವೋಭೂತೇ ಗಾ ಅಭಿಪ್ರಸ್ಥಾಪಯಾಞ್ಚಕಾರ ತಾ ಯತ್ರಾಭಿಸಾಯಂ ಬಭೂವುಸ್ತತ್ರಾಗ್ನಿಮುಪಸಮಾಧಾಯ ಗಾ ಉಪರುಧ್ಯ ಸಮಿಧಮಾಧಾಯ ಪಶ್ಚಾದಗ್ನೇಃ ಪ್ರಾಙುಪೋಪವಿವೇಶ
'ಹಂಸನು ನಿನಗೆ ಒಂದು ಭಾಗವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ' ಎಂದರು. ಮುಂದಿನ ದಿನ ಅವನು ಹಸುಗಳನ್ನು ಮುಂದೆ ಕರೆದೊಯ್ದನು. ಹಸುಗಳು ತಲುಪಿದ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ, ಅವನು ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ಹಚ್ಚಿ, ಹಸುಗಳನ್ನು ಕಟ್ಟಿಹಾಕಿ, ಹತ್ತಿಯನ್ನು ಹಾಕಿ, ಅಗ್ನಿಯ ಹಿಂದಿನಿಂದ ಪೂರ್ವದ ಕಡೆ ಮುಖ ಮಾಡಿ ಕುಳಿತನು.
ತꣳ ಹꣳಸ ಉಪನಿಪತ್ಯಾಭ್ಯುವಾದ ಸತ್ಯಕಾಮ3 ಇತಿ ಭಗವ ಇತಿ ಹ ಪ್ರತಿಶುಶ್ರಾವ
ಹಂಸನು ಅವನ ಬಳಿಗೆ ಬಂದು, 'ಸತ್ಯಕಾಮ' ಎಂದು ಕರೆದುದನ್ನು ಅವನು ಕೇಳಿದನು.
ಸೋಮ್ಯ ತೇ ಪಾದಂ ಬ್ರವಾಣೀತಿ ಬ್ರವೀತು ಮೇ ಭಗವಾನಿತಿ ತಸ್ಮೈ ಹೋವಾಚಾಗ್ನಿಃ ಕಲಾ ಸೂರ್ಯಃ ಕಲಾ ಚನ್ದ್ರಃ ಕಲಾ ವಿದ್ಯುತ್ಕಲೈಷ ವೈ ಸೋಮ್ಯ ಚತುಷ್ಕಲಃ ಪಾದೋ ಬ್ರಹ್ಮಣೋ ಜ್ಯೋತಿಷ್ಮಾನ್ನಾಮ
'ಸೋಮ್ಯ, ನಾನು ನಿನಗೆ ಒಂದು ಭಾಗವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತೇನೆ' ಎಂದನು. ಅವನು, 'ಭಗವಂತನು ನನಗೆ ಹೇಳಲಿ' ಎಂದನು. ಹಂಸನು ಹೇಳಿತು: 'ಅಗ್ನಿ ಒಂದು ಭಾಗ, ಸೂರ್ಯ ಒಂದು ಭಾಗ, ಚಂದ್ರ ಒಂದು ಭಾಗ, ಮಿಂಚು ಒಂದು ಭಾಗ. ಸೋಮ್ಯ, ಈ ನಾಲ್ಕು ಭಾಗಗಳು ಬ್ರಹ್ಮಣನ ಜ್ಯೋತಿಶ್ಮಂತು ಎಂಬರು.'
ಸ ಯ ಏತಮೇವಂ ವಿದ್ವಾꣳಶ್ಚತುಷ್ಕಲಂ ಪಾದಂ ಬ್ರಹ್ಮಣೋ ಜ್ಯೋತಿಷ್ಮಾನಿತ್ಯುಪಾಸ್ತೇ ಜ್ಯೋತಿಷ್ಮಾನಸ್ಮಿꣳಲ್ಲೋಕೇ ಭವತಿ ಜ್ಯೋತಿಷ್ಮತೋ ಹ ಲೋಕಾಞ್ಜಯತಿ ಯ ಏತಮೇವಂ ವಿದ್ವಾꣳಶ್ಚತುಷ್ಕಲಂ ಪಾದಂ ಬ್ರಹ್ಮಣೋ ಜ್ಯೋತಿಷ್ಮಾನಿತ್ಯುಪಾಸ್ತೇ
ಯಾರು ಈ ರೀತಿ ತಿಳಿದು, ಬ್ರಹ್ಮಣನ ಈ ನಾಲ್ಕು ಭಾಗಗಳನ್ನು ಜ್ಯೋತಿಶ್ಮಂತು ಎಂದು ಭಜಿಸುತ್ತಾರೋ, ಅವರು ಈ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಾಶವಾಗುತ್ತಾರೆ; ಜ್ಯೋತಿಶ್ಮಯ ಲೋಕಗಳನ್ನು ಜಯಿಸುತ್ತಾರೆ. ಯಾರು ಈ ರೀತಿ ತಿಳಿದು, ಬ್ರಹ್ಮಣನ ಈ ನಾಲ್ಕು ಭಾಗಗಳನ್ನು ಜ್ಯೋತಿಶ್ಮಂತು ಎಂದು ಭಜಿಸುತ್ತಾರೋ.
ಮದ್ಗುಷ್ಟೇ ಪಾದಂ ವಕ್ತೇತಿ ಸ ಹ ಶ್ವೋಭೂತೇ ಗಾ ಅಭಿಪ್ರಸ್ಥಾಪಯಾಞ್ಚಕಾರ ತಾ ಯತ್ರಾಭಿಸಾಯಂ ಬಭೂವುಸ್ತತ್ರಾಗ್ನಿಮುಪಸಮಾಧಾಯ ಗಾ ಉಪರುಧ್ಯ ಸಮಿಧಮಾಧಾಯ ಪಶ್ಚಾದಗ್ನೇಃ ಪ್ರಾಙುಪೋಪವಿವೇಶ
'ಮದ್ಗುನು ನಿನಗೆ ಒಂದು ಭಾಗವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ' ಎಂದರು. ಮುಂದಿನ ದಿನ ಅವನು ಹಸುಗಳನ್ನು ಮುಂದೆ ಕರೆದೊಯ್ದನು. ಹಸುಗಳು ತಲುಪಿದ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ, ಅವನು ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ಹಚ್ಚಿ, ಹಸುಗಳನ್ನು ಕಟ್ಟಿಹಾಕಿ, ಹತ್ತಿಯನ್ನು ಹಾಕಿ, ಅಗ್ನಿಯ ಹಿಂದಿನಿಂದ ಪೂರ್ವದ ಕಡೆ ಮುಖ ಮಾಡಿ ಕುಳಿತನು.
ತಂ ಮದ್ಗುರುಪನಿಪತ್ಯಾಭ್ಯುವಾದ ಸತ್ಯಕಾಮ3 ಇತಿ ಭಗವ ಇತಿ ಹ ಪ್ರತಿಶುಶ್ರಾವ
ಮದ್ಗುನು ಅವನ ಬಳಿಗೆ ಬಂದು, 'ಸತ್ಯಕಾಮ' ಎಂದು ಕರೆದುದನ್ನು ಅವನು ಕೇಳಿದನು.
ಸೋಮ್ಯ ತೇ ಪಾದಂ ಬ್ರವಾಣೀತಿ ಬ್ರವೀತು ಮೇ ಭಗವಾನಿತಿ ತಸ್ಮೈ ಹೋವಾಚ ಪ್ರಾಣಃ ಕಲಾ ಚಕ್ಷುಃ ಕಲಾ ಶ್ರೋತ್ರಂ ಕಲಾ ಮನಃ ಕಲೈಷ ವೈ ಸೋಮ್ಯ ಚತುಷ್ಕಲಃ ಪಾದೋ ಬ್ರಹ್ಮಣ ಆಯತನವಾನ್ನಾಮ
'ಸೋಮ್ಯ, ನಾನು ನಿನಗೆ ಒಂದು ಭಾಗವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತೇನೆ' ಎಂದನು. ಅವನು, 'ಭಗವಂತನು ನನಗೆ ಹೇಳಲಿ' ಎಂದನು. ಮದ್ಗುನು ಹೇಳಿತು: 'ಉಸಿರು ಒಂದು ಭಾಗ, ದೃಷ್ಟಿ ಒಂದು ಭಾಗ, ಕೇಳುವಿಕೆ ಒಂದು ಭಾಗ, ಮನಸ್ಸು ಒಂದು ಭಾಗ. ಸೋಮ್ಯ, ಈ ನಾಲ್ಕು ಭಾಗಗಳು ಬ್ರಹ್ಮಣನ ಆಯತನವಂತು ಎಂಬರು.'
ಸ ಯೈ ಏತಮೇವಂ ವಿದ್ವಾꣳಶ್ಚತುಷ್ಕಲಂ ಪಾದಂ ಬ್ರಹ್ಮಣ ಆಯತನವಾನಿತ್ಯುಪಾಸ್ತ ಆಯತನವಾನಸ್ಮಿꣳಲ್ಲೋಕೇ ಭವತ್ಯಾಯತನವತೋ ಹ ಲೋಕಾಞ್ಜಯತಿ ಯ ಏತಮೇವಂ ವಿದ್ವಾꣳಶ್ಚತುಷ್ಕಲಂ ಪಾದಂ ಬ್ರಹ್ಮಣ ಆಯತನವಾನಿತ್ಯುಪಾಸ್ತೇ
ಯಾರು ಈ ರೀತಿ ತಿಳಿದು, ಬ್ರಹ್ಮಣನ ಈ ನಾಲ್ಕು ಭಾಗಗಳನ್ನು ಆಯತನವಂತು ಎಂದು ಭಜಿಸುತ್ತಾರೋ, ಅವರು ಈ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಆಯತನವಾಗುತ್ತಾರೆ; ಆಯತನವಾದ ಲೋಕಗಳನ್ನು ಜಯಿಸುತ್ತಾರೆ. ಯಾರು ಈ ರೀತಿ ತಿಳಿದು, ಬ್ರಹ್ಮಣನ ಈ ನಾಲ್ಕು ಭಾಗಗಳನ್ನು ಆಯತನವಂತು ಎಂದು ಭಜಿಸುತ್ತಾರೋ.
ಪ್ರಾಪ ಹಾಚಾರ್ಯಕುಲಂ ತಮಾಚಾರ್ಯೋಽಭ್ಯುವಾದ ಸತ್ಯಕಾಮ3 ಇತಿ ಭಗವ ಇತಿ ಹ ಪ್ರತಿಶುಶ್ರಾವ
ಅವನು ಗುರುಗೃಹವನ್ನು ತಲುಪಿದನು. ಆಚಾರ್ಯನು ಅವನ ಬಳಿಗೆ ಬಂದು, 'ಸತ್ಯಕಾಮ' ಎಂದು ಕರೆದುದನ್ನು ಅವನು ಕೇಳಿದನು.
ಬ್ರಹ್ಮವಿದಿವ ವೈ ಸೋಮ್ಯ ಭಾಸಿ ಕೋ ನು ತ್ವಾನುಶಶಾಸೇತ್ಯನ್ಯೇ ಮನುಷ್ಯೇಭ್ಯ ಇತಿ ಹ ಪ್ರತಿಜಜ್ಞೇ ಭಗವಾꣳಸ್ತ್ವೇವ ಮೇ ಕಾಮೇ ಬ್ರೂಯಾತ್
'ಸೋಮ್ಯ, ನೀನು ಬ್ರಹ್ಮಜ್ಞಾನಿಯಾಗಿರುವಂತೆ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತಿದ್ದೀಯೆ. ಮಾನವರಲ್ಲಿ ಯಾರು ನಿನಗೆ ಉಪದೇಶ ಮಾಡಿದ್ದಾರೆ?' ಎಂದು ಆಚಾರ್ಯನು ಕೇಳಿದನು. ಅವನು ಉತ್ತರಿಸಿದನು: 'ಭಗವಂತನೇ ನನಗೆ ಬೇಕಾದುದನ್ನು ಹೇಳಲಿ.'
ಶ್ರುತꣳ ಹ್ಯೇವ ಮೇ ಭಗವದ್ದೃಶೇಭ್ಯ ಆಚಾರ್ಯಾದ್ಧೈವ ವಿದ್ಯಾ ವಿದಿತಾ ಸಾಧಿಷ್ಠಂ ಪ್ರಾಪತೀತಿ ತಸ್ಮೈ ಹೈತದೇವೋವಾಚಾತ್ರ ಹ ನ ಕಿಞ್ಚನ ವೀಯಾಯೇತಿ ವೀಯಾಯೇತಿ
ನಾನು ಮಹಾನುಭಾವರಾದ ಋಷಿಗಳಿಂದ ಕೇಳಿದ್ದೇನೆ, ಗುರುವರ್ಯರಿಂದಲೇ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ತಿಳಿಯಬಹುದು ಎಂದು. ಆ ಜ್ಞಾನವು ಸದುಪಯೋಗವಾಗುತ್ತದೆ. ಇದನ್ನು ಕೇಳಿದ ದೇವತೆ ಹೇಳಿದನು: 'ಇದಕ್ಕಿಂತ ಮೇಲು ಯಾವುದೂ ಇಲ್ಲ, ಇದಕ್ಕಿಂತ ಮೇಲು ಯಾವುದೂ ಇಲ್ಲ.'
ಉಪಕೋಸಲೋ ಹ ವೈ ಕಾಮಲಾಯನಃ ಸತ್ಯಕಾಮೇ ಜಾಬಾಲೇ ಬ್ರಹ್ಮಚಾರ್ಯಮುವಾಸ ತಸ್ಯ ಹ ದ್ವಾದಶವಾರ್ಷಾಣ್ಯಗ್ನೀನ್ಪರಿಚಚಾರ ಸ ಹ ಸ್ಮಾನ್ಯಾನನ್ತೇವಾಸಿನಃ ಸಮಾವರ್ತಯꣳಸ್ತಂ ಹ ಸ್ಮೈವ ನ ಸಮಾವರ್ತಯತಿ
ಕಾಮಲಾಯನನ ಮಗ ಉಪಕೋಸಲನು ಸತ್ಯಕಾಮ ಜಾಬಾಲನ ಬಳಿ ಶಿಷ್ಯನಾಗಿ ವಾಸವಿದ್ದನು. ಅವನು ಹನ್ನೆರಡು ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ಅಗ್ನಿಗಳನ್ನು ಸೇವೆಮಾಡಿದನು. ಗುರುವು ಬೇರೆ ಶಿಷ್ಯರನ್ನು ಮನೆಗೆ ಕಳುಹಿಸಿದರೂ, ಉಪಕೋಸಲನನ್ನು ಮಾತ್ರ ಕಳುಹಿಸಲಿಲ್ಲ.
ತಂ ಜಾಯೋವಾಚ ತಪ್ತೋ ಬ್ರಹ್ಮಚಾರೀ ಕುಶಲಮಗ್ನೀನ್ಪರಿಚಚಾರೀನ್ಮಾ ತ್ವಾಗ್ನಯಃ ಪರಿಪ್ರವೋಚನ್ಪ್ರಬ್ರೂಹ್ಯಸ್ಮಾ ಇತಿ ತಸ್ಮೈ ಹಾಪ್ರೋಚ್ಯೈವ ಪ್ರವಾಸಾಞ್ಚಕ್ರೇ
ಆಗ ಆ ಗುರುದೇವಿಯು ತನ್ನ ಗಂಡನಿಗೆ ಹೇಳಿದಳು: 'ಈ ಶಿಷ್ಯನು ತಪಸ್ಸುಮಾಡಿದ್ದಾನೆ, ಅಗ್ನಿಗಳನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಸೇವೆಮಾಡಿದ್ದಾನೆ. ನೀನು ಹೇಳುವ ಮೊದಲು ಅಗ್ನಿಗಳು ಅವನಿಗೆ ಬೋಧಿಸಬಾರದು, ನೀನೇ ಅವನಿಗೆ ಉಪದೇಶ ಮಾಡು.' ಆದರೆ ಅವನು ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿಯೂ ಪ್ರಯಾಣಕ್ಕೆ ಹೊರಟನು.
ಸ ಹ ವ್ಯಾಧಿನಾನಶಿತುಂ ದಧ್ರೇ ತಮಾಚಾರ್ಯಜಾಯೋವಾಚ ಬ್ರಹ್ಮಚಾರಿನ್ನಶಾನ ಕಿಂ ನು ನಾಶ್ನಾಸೀತಿ ಸ ಹೋವಾಚ ಬಹವ ಇಮೇಽಸ್ಮಿನ್ಪುರುಷೇ ಕಾಮಾ ನಾನಾತ್ಯಯಾ ವ್ಯಾಧಿಭಿಃ ಪ್ರತಿಪೂರ್ಣೋಽಸ್ಮಿ ನಾಶಿಷ್ಯಾಮೀತಿ
ಆಗ ಉಪಕೋಸಲನು ಉಪವಾಸಮಾಡಲು ನಿರ್ಧರಿಸಿದನು. ಗುರುದೇವಿಯು ಅವನಿಗೆ ಕೇಳಿದಳು: 'ಶಿಷ್ಯನೇ, ನೀನು ಊಟ ಮಾಡುತ್ತಿಲ್ಲವೇಕೆ?' ಉಪಕೋಸಲನು ಉತ್ತರಿಸಿದನು: 'ಈ ದೇಹದಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಆಸೆಗಳು ವಿವಿಧ ಮಾರ್ಗಗಳಿಂದ ಬರುತ್ತವೆ, ಅವುಗಳಿಂದ ತುಂಬಿ ಹೋಗಿದ್ದೇನೆ. ನಾನು ಊಟ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ.'
ಅಥ ಹಾಗ್ನಯಃ ಸಮೂದಿರೇ ತಪ್ತೋ ಬ್ರಹ್ಮಚಾರೀ ಕುಶಲಂ ನಃ ಪರ್ಯಚಾರೀದ್ಧನ್ತಾಸ್ಮೈ ಪ್ರಬ್ರವಾಮೇತಿ ತಸ್ಮೈ ಹೋಚುಃ
ಆಗ ಅಗ್ನಿಗಳು ಪರಸ್ಪರ ಮಾತನಾಡಿಕೊಂಡವು: 'ಈ ಶಿಷ್ಯನು ತಪಸ್ಸುಮಾಡಿದ್ದಾನೆ, ನಮಗೆ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಸೇವೆಮಾಡಿದ್ದಾನೆ. ಬನ್ನಿ, ನಾವು ಅವನಿಗೆ ಬೋಧಿಸೋಣ' ಎಂದು ಹೇಳಿ ಅವನಿಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದರು:
ಪ್ರಾಣೋ ಬ್ರಹ್ಮ ಕಂ ಬ್ರಹ್ಮ ಖಂ ಬ್ರಹ್ಮೇತಿ ಸ ಹೋವಾಚ ವಿಜಾನಾಮ್ಯಹಂ ಯತ್ಪ್ರಾಣೋ ಬ್ರಹ್ಮ ಕಂ ಚ ತು ಖಂ ಚ ನ ವಿಜಾನಾಮೀತಿ ತೇ ಹೋಚುರ್ಯದ್ವಾವ ಕಂ ತದೇವ ಖಂ ಯದೇವ ಖಂ ತದೇವ ಕಮಿತಿ ಪ್ರಾಣಂ ಚ ಹಾಸ್ಮೈ ತದಾಕಾಶಂ ಚೋಚುಃ
'ಉಸಿರು ಬ್ರಹ್ಮ, ಆಕಾಶ ಬ್ರಹ್ಮ, ಆಕಾಶವೇ ಬ್ರಹ್ಮ' ಎಂದು ಹೇಳಿದರು. ಉಪಕೋಸಲನು ಹೇಳಿದನು: 'ನಾನು ಉಸಿರು ಬ್ರಹ್ಮ ಎಂದು ತಿಳಿದಿದ್ದೇನೆ, ಆದರೆ ಆಕಾಶ ಮತ್ತು ಆಕಾಶದ ಬಗ್ಗೆ ನನಗೆ ಗೊತ್ತಿಲ್ಲ.' ಆಗ ಅವು ಹೇಳಿದವು: 'ಯಾವುದು ಆಕಾಶವೋ ಅದೇ ಆಕಾಶ, ಯಾವುದು ಆಕಾಶವೋ ಅದೇ ಆಕಾಶ.' ಹೀಗೆ ಅವನಿಗೆ ಉಸಿರು ಮತ್ತು ಆಕಾಶದ ಬಗ್ಗೆ ಬೋಧಿಸಿದರು.
ತꣳ ಹೋವಾಚ ನೈತದಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ ವಿವಕ್ತುಮರ್ಹತಿ ಸಮಿಧꣳ ಸೋಮ್ಯಾಹರೋಪ ತ್ವಾ ನೇಷ್ಯೇ ನ ಸತ್ಯಾದಗಾ ಇತಿ ತಮುಪನೀಯ ಕೃಶಾನಾಮಬಲಾನಾಂ ಚತುಃಶತಾ ಗಾ ನಿರಾಕೃತ್ಯೋವಾಚೇಮಾಃ ಸೋಮ್ಯಾನುಸಂವ್ರಜೇತಿ ತಾ ಅಭಿಪ್ರಸ್ಥಾಪಯನ್ನುವಾಚ ನಾಸಹಸ್ರೇಣಾವರ್ತೇಯೇತಿ ಸ ಹ ವರ್ಷಗಣಂ ಪ್ರೋವಾಸ ತಾ ಯದಾ ಸಹಸ್ರꣳ ಸಂಪೇದುಃ
ಆಚಾರ್ಯನು ಅವನಿಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದರು: 'ಇದು ಬ್ರಾಹ್ಮಣನಲ್ಲದವನು ಹೇಳಬಾರದು. ಸೋಮ್ಯ, ನೀನು ಹತ್ತಿಯನ್ನು ತಂದುಕೊಡು, ನಾನು ನಿನ್ನನ್ನು ನೇಯ್ದುಕೊಂಡು ಹೋಗುತ್ತೇನೆ. ನೀನು ಸತ್ಯವನ್ನಲ್ಲ ಹೇಳಿದ್ದೀಯೆ.' ಎಂದು ಅವನನ್ನು ಕರೆದುಕೊಂಡು ಹೋಗಿ, ನಾಲ್ಕು ನೂರು ದುರ್ಬಲವಾದ ಹಸುಗಳನ್ನು ಬೇರ್ಪಡಿಸಿ, 'ಸೋಮ್ಯ, ಈ ಹಸುಗಳನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸು' ಎಂದರು. ಅವನು ಹಸುಗಳನ್ನು ಹೊರಡಿಸಿದಾಗ, 'ನೂರು ಹಸುಗಳಾಗುವವರೆಗೆ ಹಿಂತಿರುಗಬೇಡ' ಎಂದು ಹೇಳಿದರು. ಅವನು ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ಅಲ್ಲೇ ಉಳಿದುಕೊಂಡನು. ಹಸುಗಳು ಸಾವಿರಕ್ಕೆ ಸೇರಿಕೊಂಡಾಗ—