स ह प्रातः सञ्जिहान उवाच यद्बतान्नस्य लभेमहि लभेमहि धनमात्राꣳ राजासौ यक्ष्यते स मा सर्वैरार्त्विज्यैर्वृणीतेति
सुबह जब वह जाने की तैयारी कर रहा था, तो बोला, 'काश हमें अन्न मिल जाए, या कम से कम थोड़ा धन ही मिल जाए। राजा यज्ञ करने जा रहा है, वह मुझे और सभी ऋत्विजों के साथ चुने।'
तं जायोवाच हन्त पत इम एव कुल्माषा इति तान्खादित्वामुं यज्ञं विततमेयाय
उसकी पत्नी ने कहा, 'लो, यही कुलमाष खा लो।' उसने उन्हें खाकर यज्ञ के स्थान की ओर प्रस्थान किया।
तत्रोद्गातॄनास्तावे स्तोष्यमाणानुपोपविवेश स ह प्रस्तोतारमुवाच
वहां जब उद्गाता लोग स्तुति करने वाले थे, वह उनके बीच जाकर बैठ गया। फिर उसने प्रस्तोता से कहा।
प्रस्तोतर्या देवता प्रस्तावमन्वायत्ता तां चेदविद्वान्प्रस्तोष्यसि मूर्धा ते विपतिष्यतीति
उसने प्रस्तोता से कहा, 'प्रस्ताव की देवता प्रस्ताव पर ही निर्भर है। यदि तुम उसे जाने बिना प्रस्ताव गाओगे तो तुम्हारा सिर गिर जाएगा।'
एवमेवोद्गातारमुवाचोद्गातर्या देवतोद्गीथमन्वायत्ता तां चेदविद्वानुद्गास्यसि मूर्धा ते विपतिष्यतीति
इसी प्रकार उसने उद्गाता से कहा, 'उद्गीथ की देवता उद्गीथ पर निर्भर है। यदि तुम उसे जाने बिना उद्गीथ गाओगे तो तुम्हारा सिर गिर जाएगा।'
एवमेव प्रतिहर्तारमुवाच प्रतिहर्तर्या देवता प्रतिहारमन्वायत्ता तां चेदविद्वान्प्रतिहरिष्यसि मूर्धा ते विपतिष्यतीति ते ह समारतास्तूष्णीमासांचक्रिरे
इसी तरह उसने प्रतिहार से कहा, 'प्रतिहार की देवता प्रतिहार पर निर्भर है। यदि तुम उसे जाने बिना प्रतिहार बोलोगे तो तुम्हारा सिर गिर जाएगा।' डर के कारण वे सब चुपचाप बैठ गए।
अथ हैनं यजमान उवाच भगवन्तं वा अहं विविदिषाणीत्युषस्तिरस्मि चाक्रायण इति होवाच
तब यजमान ने उसके पास जाकर कहा, 'मैं आपको जानना चाहता हूँ, भगवन।' उसने उत्तर दिया, 'मैं उषस्ति चक्रायण का पुत्र हूँ।'
स होवाच भगवन्तं वा अहमेभिः सर्वैरार्त्विज्यैः पर्यैषिषं भगवतो वा अहमवित्त्यान्यानवृषि
उसने कहा, 'भगवन, मैंने सभी ऋत्विजों में आपको ही ढूंढा था। जब आप नहीं मिले तो मैंने औरों को चुन लिया।'
भगवाꣳ स्त्वेव मे सर्वैरार्त्विज्यैरिति तथेत्यथ तर्ह्येत एव समतिसृष्टाः स्तुवतां यावत्त्वेभ्यो धनं दद्यास्तावन्मम दद्या इति तथेति ह यजमान उवाच
'भगवन, मुझे सभी ऋत्विजों के साथ रखिए।' उसने कहा, 'ऐसा ही हो।' 'फिर, मेरे साथ जो चुने गए हैं, वही स्तुति करें। जितना धन आप उन्हें देंगे, उतना ही मुझे भी दें।' यजमान ने कहा, 'ऐसा ही हो।'
अथ हैनं प्रस्तोतोपससाद प्रस्तोतर्या देवता प्रस्तावमन्वायत्ता तां चेदविद्वान्प्रस्तोष्यसि मूर्धा ते विपतिष्यतीति मा भगवानवोचत्कतमा सा देवतेति
फिर प्रस्तोता उसके पास आया और बोला, 'प्रस्ताव की देवता प्रस्ताव पर निर्भर है। अगर तुम उसे जाने बिना प्रस्ताव गाओगे तो तुम्हारा सिर गिर जाएगा।' उसने कहा, 'ऐसा मत कहिए भगवन, वह देवता कौन है?'
प्राण इति होवाच सर्वाणि ह वा इमानि भूतानि प्राणमेवाभिसंविशन्ति प्राणमभ्युज्जिहते सैषा देवता प्रस्तावमन्वायत्ता तां चेदविद्वान्प्रास्तोष्यो मूर्धा ते व्यपतिष्यत्तथोक्तस्य मयेति
उन्होंने कहा— 'प्राण।' वास्तव में, ये सभी प्राणी प्राण में ही प्रवेश करते हैं और प्राण से ही उठते हैं। यह देवता प्रस्ताव पर निर्भर है। यदि तुम इसे न जानकर प्रस्ताव का उच्चारण करोगे, तो तुम्हारा सिर गिर जाएगा— मैंने ऐसा ही कहा है।
अथ हैनमुद्गातोपससादोद्गातर्या देवतोद्गीथमन्वायत्ता तां चेदविद्वानुद्गास्यसि मूर्धा ते विपतिष्यतीति मा भगवानवोचत्कतमा सा देवतेति
फिर उद्गाता उनके पास आया। उद्गाता के लिए देवता उद्गीथ पर निर्भर है। यदि तुम इसे न जानकर उद्गीथ गाओगे, तो तुम्हारा सिर गिर जाएगा— इसलिए ऐसा मत करो, भगवन। 'वह देवता कौन है?' उसने पूछा।
आदित्य इति होवाच सर्वाणि ह वा इमानि भूतान्यादित्यमुच्चैः सन्तं गायन्ति सैषा देवतोद्गीथमन्वायत्ता तां चेदविद्वानुदगास्यो मूर्धा ते व्यपतिष्यत्तथोक्तस्य मयेति
उन्होंने कहा— 'सूर्य।' सचमुच, ये सभी प्राणी जब सूर्य ऊँचा होता है, उसकी स्तुति करते हैं। यह देवता उद्गीथ पर निर्भर है। यदि तुम इसे न जानकर उद्गीथ गाओगे, तो तुम्हारा सिर गिर जाएगा— मैंने ऐसा ही कहा है।
अथ हैनं प्रतिहर्तोपससाद प्रतिहर्तर्या देवता प्रतिहारमन्वायत्ता तां चेदविद्वान्प्रतिहरिष्यसि मूर्धा ते विपतिष्यतीति मा भगवानवोचत्कतमा सा देवतेति
फिर प्रतिहार उनके पास आया। प्रतिहार के लिए देवता प्रतिहार पर निर्भर है। यदि तुम इसे न जानकर प्रतिहार का उच्चारण करोगे, तो तुम्हारा सिर गिर जाएगा— इसलिए ऐसा मत करो, भगवन। 'वह देवता कौन है?' उसने पूछा।
अन्नमिति होवाच सर्वाणि ह वा इमानि भूतान्यन्नमेव प्रतिहरमाणानि जीवन्ति सैषा देवता प्रतिहारमन्वायत्ता तां चेदविद्वान्प्रत्यहरिष्यो मूर्धा ते व्यपतिष्यत्तथोक्तस्य मयेति तथोक्तस्य मयेति
उन्होंने कहा— 'अन्न।' सचमुच, ये सभी प्राणी अन्न को ग्रहण करके ही जीवित रहते हैं। यह देवता प्रतिहार पर निर्भर है। यदि तुम इसे न जानकर प्रतिहार का उच्चारण करोगे, तो तुम्हारा सिर गिर जाएगा— मैंने ऐसा ही कहा है, मैंने ऐसा ही कहा है।
शौव उद्गीथस्तद्ध बको दाल्भ्यो ग्लावो वा मैत्रेयः स्वाध्यायमुद्वव्राज
शौव उद्गीथ, फिर बाक दाल्भ्य और मैत्रेयी के पुत्र ग्लाव ने स्वाध्याय के लिए प्रस्थान किया।
तस्मै श्वा श्वेतः प्रादुर्बभूव तमन्ये श्वान उपसमेत्योचुरन्नं नो भगवानागायत्वशनायाम वा इति
उनके सामने एक सफेद कुत्ता आया। अन्य कुत्ते भी पास आकर बोले— 'भगवन, हमारे लिए गाओ, हम भूखे हैं।'
तान्होवाचेहैव मा प्रातरुपसमीयातेति तद्ध बको दाल्भ्यो ग्लावो वा मैत्रेयः प्रतिपालयाञ्चकार
उसने उनसे कहा— 'यहाँ सुबह मत आना।' तब बाक दाल्भ्य और मैत्रेयी के पुत्र ग्लाव ने प्रतीक्षा की और देखा।
ते ह यथैवेदं बहिष्पवमानेन स्तोष्यमाणाः सꣳरब्धाः सर्पन्तीत्येवमाससृपुस्ते ह समुपविश्य हिं चक्रुः
जैसे बहिष्पवमान गाने वाले आरंभ करते हैं, वैसे ही वे सब रेंगते हुए चलने लगे। वे सब पास बैठ गए और 'हिं' की ध्वनि निकाली।
ओ3मदा3मों3पिबा3मों3 देवो वरुणः प्रजापतिः सविता3न्नमिहा2हरदन्नपते3ऽन्नमिहा2हरा2हरो3मिति
'ॐ, हम खाएँ! ॐ, हम पिएँ! वरुण, प्रजापति, सविता देवता यहाँ अन्न लाए हैं। अन्न के स्वामी, यहाँ अन्न लाओ, लाओ, लाओ!'
अयं वाव लोको हाउकारः वायुर्हाइकारश्चन्द्रमा कार आत्मेहकारोऽग्निरीकारः
यह संसार 'हा' स्वर है; वायु 'इकार' है; चन्द्रमा 'कार' है; आत्मा 'हकार' है; अग्नि 'ईकार' है।
आदित्य ऊकारो निहव एकारो विश्वे देवा औहोयिकारः प्रजापतिर्हिङ्कारः प्राणः स्वरोऽन्नं या वाग्विराट्
सूर्य 'ऊकार' है; आह्वान 'एकार' है; सभी देवता 'औहोइकार' हैं; प्रजापति 'हिङ्कार' है; प्राण स्वर है; अन्न 'या' है; वाणी विराट है।
स्तोभः सञ्चरो हुङ्कारः
स्तोभ संचर है; हुङ्कार।
दुग्धेऽस्मै वाग्दोहं यो वाचो दोहोऽन्नवानन्नादो भवति य एतामेवꣳ साम्नामुपनिषदं वेदोपनिषदं वेदेति
जिसे यह साम का उपनिषद् इस प्रकार ज्ञात है, उसके लिए वाणी दूध देती है। जो वाणी का दोहन जानता है, वह अन्नवान और अन्न खाने वाला बनता है।
समस्तस्य खलु साम्न उपासनꣳ साधु यत्खलु साधु तत्सामेत्याचक्षते यदसाधु तदसामेति
साम का संपूर्ण रूप से उपासना करना उत्तम है। जो उत्तम है, उसे ही साम कहते हैं; जो अच्छा नहीं है, उसे असाम कहते हैं।
साम्नैनमुपागादिति साधुनैनमुपागादित्येव तदाहुरसाम्नैनमुपागादित्यसाधुनैनमुपगादित्येव तदाहुः
उसने साम के साथ उसके पास गया; 'उसने साम के साथ भली प्रकार गया,' ऐसा वे कहते हैं। उसने असाम के साथ गया; 'उसने भली प्रकार नहीं गया,' ऐसा वे कहते हैं।
साम नो बतेति यत्साधु भवति साधु बतेत्येव तदाहुरसाम नो बतेति यदसाधु भवत्यसाधु बतेत्येव तदाहुः
'हमारे लिए साम ही हो!'— जब वह अच्छा होता है, तो कहते हैं, 'हमारे लिए अच्छा ही हो!' 'हमारे लिए असाम हो!'— जब वह अच्छा नहीं होता, तो कहते हैं, 'हमारे लिए अच्छा नहीं हो!'
स य एतदेवं विद्वानसाधु सामेत्युपास्तेऽभ्याशो ह यदेनꣳसाधवो धर्मा आ च गच्छेयुरुप च नमेयुः
जो इस प्रकार जानकर 'असाधु साम' की उपासना करता है, उसके पास यदि अधर्मी लोग भी आएँ या प्रणाम करें, तो वे पास आकर झुक जाते हैं।
लोकेषु पञ्चविधꣳ सामोपासीत पृथिवी हिङ्कारोऽग्निः प्रस्तावोऽन्तरिक्षमुद्गीथ आदित्यः प्रतिहारो द्यौर्निधनमित्यूर्ध्वेषु
लोकों में पाँच प्रकार के साम का ध्यान करना चाहिए। पृथ्वी हिङ्कार है, अग्नि प्रस्ताव है, आकाश उद्गीथ है, सूर्य प्रतिहार है और स्वर्ग निधान है—यह ऊँचे लोकों में है।
अथावृत्तेषु द्यौर्हिङ्कार आदित्यः प्रस्तावोऽन्तरिक्षमुद्गीथोऽग्निः प्रतिहारः पृथिवी निधनम्
अब, उल्टे क्रम में—स्वर्ग हिङ्कार है, सूर्य प्रस्ताव है, आकाश उद्गीथ है, अग्नि प्रतिहार है और पृथ्वी निधान है।