तँ ह चिरं वसेत्याज्ञापयाञ्चकार तँ होवाच यथा मा त्वं गौतमावदो यथेयं न प्राक्त्वत्तः पुरा विद्या ब्राह्मणान्गच्छति तस्मादु सर्वेषु लोकेषु क्षत्रस्यैव प्रशासनमभूदिति तस्मै होवाच
राजा ने आज्ञा दी— 'इन्हें बहुत दिन तक यहीं रहने दो।' फिर बोला— 'गौतम, जैसे तुमने उत्तर नहीं दिया, वैसे ही मैं भी उत्तर नहीं दूँगा। तुमसे पहले यह विद्या ब्राह्मणों के पास नहीं पहुँची थी, इसलिए सभी लोकों में क्षत्रियों का ही शासन रहा।' इसके बाद उसने उसे बताया।
असौ वाव लोको गौतमाग्निस्तस्यादित्य एव समिद्रश्मयो धूमोऽहरर्चिश्चन्द्रमा अङ्गारा नक्षत्राणि विस्फुलिङ्गाः
गौतम, वह लोक वास्तव में अग्नि है। उसका ईंधन सूर्य है, उसकी किरणें धुआँ हैं, दिन उसकी ज्वाला है, चंद्रमा उसके अंगारे हैं और तारे उसकी चिंगारियाँ हैं।
तस्मिन्नेतस्मिन्नग्नौ देवाः श्रद्धां जुह्वति तस्या अहुतेः सोमो राजा सम्भवति
इस अग्नि में देवता श्रद्धा की आहुति देते हैं। उस आहुति से सोमराज उत्पन्न होता है।
पर्जन्यो वाव गौतमाग्निस्तस्य वायुरेव समिदभ्रं धूमो विद्युदर्चिरशनिरङ्गाराह्रादनयो विस्फुलिङ्गाः
गौतम, बादल वास्तव में अग्नि है। उसका ईंधन वायु है, बादल धुआँ है, बिजली उसकी ज्वाला है, गर्जन उसके अंगारे हैं और वर्षा उसकी चिंगारियाँ हैं।
तस्मिन्नेतस्मिन्नग्नौ देवाः सोमँ राजानं जुह्वति तस्या आहुतेर्वर्षँ सम्भवति
इस अग्नि में देवता सोमराज की आहुति देते हैं। उस आहुति से वर्षा उत्पन्न होती है।
पृथिवी वाव गौतमाग्निस्तस्याः संवत्सर एव समिदाकाशो धूमो रात्रिरर्चिर्दिशोऽङ्गारा अवान्तरदिशो विस्फुलिङ्गाः
गौतम, पृथ्वी भी अग्नि है। उसका ईंधन वर्ष है, आकाश धुआँ है, रात उसकी ज्वाला है, दिशाएँ उसके अंगारे हैं और बीच की दिशाएँ उसकी चिंगारियाँ हैं।
तस्मिन्नेतस्मिन्नग्नौ देवा वर्षं जुह्वति तस्या आहुतेरन्नँ सम्भवति
इसी अग्नि में देवता वर्षा की आहुति देते हैं; उस आहुति से अन्न उत्पन्न होता है।
पुरुषो वाव गौतमाग्निस्तस्य वागेव समित्प्राणो धूमो जिह्वार्चिश्चक्षुरङ्गाराः श्रोत्रं विस्फुलिङ्गाः
गौतम, मनुष्य भी एक अग्नि है; उसकी वाणी समिधा है, प्राण धुआँ है, जीभ ज्वाला है, नेत्र अंगारे हैं और कान चिंगारियाँ हैं।
तस्मिन्नेतस्मिन्नग्नौ देवा अन्नं जुह्वति तस्या आहुते रेतः सम्भवति
इसी अग्नि में देवता अन्न की आहुति देते हैं; उस आहुति से वीर्य उत्पन्न होता है।
योषा वाव गौतमाग्निस्तस्या उपस्थ एव समिद्यदुपमन्त्रयते स धूमो योनिरर्चिर्यदन्तः करोति तेऽङ्गारा अभिनन्दा विस्फुलिङ्गाः
गौतम, स्त्री भी एक अग्नि है; उसका गर्भाशय समिधा है, उससे कही गई बात धुआँ है, योनि ज्वाला है, भीतर जो वह करती है वह अंगारे हैं और आनंद चिंगारियाँ हैं।
तस्मिन्नेतस्मिन्नग्नौ देवा रेतो जुह्वति तस्या आहुतेर्गर्भः सम्भवति
इसी अग्नि में देवता वीर्य की आहुति देते हैं; उस आहुति से गर्भ उत्पन्न होता है।
इति तु पञ्चम्यामाहुतावापः पुरुषवचसो भवन्तीति स उल्बावृतो गर्भो दश वा नव वा मासानन्तः शयित्वा यावद्वाथ जायते
पाँचवीं आहुति पर वाणी मनुष्य बन जाती है; वह गर्भ झिल्ली में लिपटा हुआ दस या नौ महीने, या जितना समय हो, गर्भ में रहता है और फिर जन्म लेता है।
स जातो यावदायुषं जीवति तं प्रेतं दिष्टमितोऽग्नय एव हरन्ति यत एवेतो यतः सम्भूतो भवति
जन्म लेने के बाद वह जितनी आयु है उतना जीता है; जब मर जाता है, तो अग्नियाँ उसे यहाँ से वहाँ ले जाती हैं, जहाँ से वह उत्पन्न हुआ था।
तद्य इत्थं विदुः । ये चेमेऽरण्ये श्रद्धा तप इत्युपासते तेऽर्चिषमभिसम्भवन्त्यर्चिषोऽहरह्न आपूर्यमाणपक्षमापूर्यमाणपक्षाद्यान्षडुदङ्ङेति मासाँस्तान्
जो ऐसे जानते हैं और जो वन में श्रद्धा और तप करते हैं, वे ज्वाला को प्राप्त होते हैं; ज्वाला से दिन, दिन से शुक्ल पक्ष, शुक्ल पक्ष से उत्तरायण मासों को प्राप्त होते हैं।
संवत्सरँ संवत्सरादादित्यमादित्याच्चन्द्रमसं चन्द्रमसो विद्युतं तत्पुरुषोऽमानवः स एनान्ब्रह्म गमयत्येष देवयानः पन्था इति
फिर वर्ष, वर्ष से सूर्य, सूर्य से चन्द्रमा, चन्द्रमा से विद्युत्; वहाँ एक अमानुष पुरुष उन्हें ब्रह्म तक पहुँचाता है। यही देवयान मार्ग है।
अथ य इमे ग्राम इष्टापूर्ते दत्तमित्युपासते ते धूममभिसम्भवन्ति धूमाद्रात्रिँ रात्रेरपरपक्षमपरपक्षाद्यान्षड्दक्षिणैति मासाँस्तान्नैते संवत्सरमभिप्राप्नुवन्ति
जो गाँव में यज्ञ, दान आदि करते हैं, वे धुएँ को प्राप्त होते हैं; धुएँ से रात्रि, रात्रि से कृष्ण पक्ष, कृष्ण पक्ष से दक्षिणायण मासों को प्राप्त होते हैं; वे वर्ष तक नहीं पहुँचते।
पितृलोकं पितृलोकादाकाशमाकाशाच्चन्द्रमसमेष सोमो राजा तद्देवानामन्नं तं देवा भक्षयन्ति
फिर पितृलोक, पितृलोक से आकाश, आकाश से चन्द्रमा; वही सोमराज है, देवताओं का अन्न; देवता उसे खाते हैं।
तस्मिन्यवात्संपातमुषित्वाथैतमेवाध्वानं पुनर्निवर्तन्ते यथेतमाकाशमाकाशाद्वायुं वायुर्भूत्वा धूमो भवति धूमो भूत्वाभ्रं भवति
वहाँ जब तक शेष पुण्य रहता है, तब तक रहते हैं; फिर उसी मार्ग से लौटते हैं—जैसे आकाश से वायु, वायु बनकर धुआँ, धुआँ बनकर बादल बनते हैं।
अभ्रं भूत्वा मेघो भवति मेघो भूत्वा प्रवर्षति त इह व्रीहियवा ओषधिवनस्पतयस्तिलमाषा इति जायन्तेऽतो वै खलु दुर्निष्प्रपतरं यो यो ह्यन्नमत्ति यो रेतः सिञ्चति तद्भूय एव भवति
बादल बनकर वर्षा होती है; वर्षा बनकर वे यहाँ धान, जौ, औषधि, वृक्ष, तिल, माष आदि के रूप में जन्म लेते हैं। इसलिए यहाँ से निकलना कठिन है; जो अन्न खाता है, जो वीर्य का संचार करता है, वही फिर वही बन जाता है।
तद्य इह रमणीयचरणा अभ्याशो ह यत्ते रमणीयां योनिमापद्येरन्ब्राह्मणयोनिं वा क्षत्रिययोनिं वा वैश्ययोनिं वाथ य इह कपूयचरणा अभ्याशो ह यत्ते कपूयां योनिमापद्येरन् श्वयोनिं वा सूकरयोनिं वा चण्डालयोनिं वा
जो यहाँ सुंदर आचरण करते हैं, वे सुंदर योनि—ब्राह्मण, क्षत्रिय या वैश्य—पाते हैं; और जो नीच आचरण करते हैं, वे नीच योनि—कुत्ता, सूअर या चाण्डाल—पाते हैं।
पथोर्न कतरेण च न तानीमानि क्षुद्राण्यसकृदावर्तीनि भूतानि भवन्ति जायस्व म्रियस्वेत्येतत्तृतीयँस्थानं तेनासौ लोको न सम्पूर्यते तस्माज्जुगुप्सेत तदेष श्लोकः
इन दोनों के लिए कोई मार्ग नहीं है; ये छोटे जीव बार-बार जन्मते और मरते हैं—यही तीसरा स्थान है। इसलिए वह लोक कभी नहीं भरता; अतः उससे बचना चाहिए। यही श्लोक है।
स्तेनो हिरण्यस्य सुरां पिबँश्च गुरोस्तल्पमावसन्ब्रह्महा चैते पतन्ति चत्वारः पञ्चमश्चाचरँस्तैरिति
सोने का चोर, मदिरा पीने वाला, गुरु की पत्नी के साथ सोने वाला, ब्राह्मण का हत्यारा—ये चार गिरते हैं; पाँचवाँ है जो इनके साथ रहता है।
अथ ह य एतानेवं पञ्चाग्नीन्वेद न सह तैरप्याचरन्पाप्मना लिप्यते शुद्धः पूतः पुण्यलोको भवति य एवं वेद य एवं वेद
पर जो इन पाँच अग्नियों को इस प्रकार जानता है, वह उनके साथ रहते हुए भी पाप से नहीं लिप्त होता; वह शुद्ध, पवित्र होकर पुण्य लोक को प्राप्त होता है—जो ऐसे जानता है, वही जानता है।
प्राचीनशाल औपमन्यवः सत्ययज्ञः पौलुषिरिन्द्रद्युम्नो भाल्लवेयो जनः शार्कराक्ष्यो बुडिल आश्वतराश्विस्ते हैते महाशाला महाश्रोत्रियाः समेत्य मीमाँसां चक्रुः को नु आत्मा किं ब्रह्मेति
प्राचीनशाल औपमन्यव, सत्ययज्ञ पौलुषि, इन्द्रद्युम्न भाल्लवेय, जन शार्कराक्ष्य और बुड़िल आश्वतराश्वि—ये सभी महाशाली, महाश्रुत लोग एकत्र होकर विचार करने लगे: 'आत्मा कौन है? ब्रह्म क्या है?'
ते ह सम्पादयाञ्चक्रुरुद्दालको वै भगवन्तोऽयमारुणिः सम्प्रतीममात्मानं वैश्वानरमध्येति तँ हन्ताभ्यागच्छामेति तँ हाभ्याजग्मुः
उन्होंने आपस में कहा, 'भगवन उद्दालक अरुणपुत्र यहाँ हैं; इन्होंने वैश्वानर आत्मा का साक्षात्कार किया है। चलिए, हम इनके पास चलें।' इस तरह वे सभी उनके पास गए।
स ह सम्पादयाञ्चकार प्रक्ष्यन्ति मामिमे महाशाला महाश्रोत्रियास्तेभ्यो न सर्वमिव प्रतिपत्स्ये हन्ताहमन्यमभ्यनुशासानीति
उन्होंने मन ही मन सोचा, 'ये बड़े-बड़े गृहस्थ और विद्वान मुझसे प्रश्न करेंगे, और शायद मैं सबका उत्तर न दे सकूं। इसलिए मैं किसी और से इन्हें उपदेश दिलवाऊंगा।'
तान्होवाचाश्वपतिर्वै भगवन्तोऽयं कैकेयः सम्प्रतीममात्मानं वैश्वानरमध्येति तँहन्ताभ्यागच्छामेति तँहाभ्याजग्मुः
उन्होंने सबसे कहा, 'भगवन्, यह अश्वपति कैकेय नरेश वैश्वानर आत्मा का साक्षात्कार कर चुके हैं। चलिए, हम इनके पास चलें।' इस प्रकार वे सभी उनके पास गए।
ते होचुर्येन हैवार्थेन पुरुषश्चरेत्तँहैव वदेदात्मानमेवेमं वैश्वानरँ सम्प्रत्यध्येषि तमेव नो ब्रूहीति
उन्होंने कहा, 'जिस उद्देश्य से मनुष्य जीवन यापन करता है, उसी प्रकार से वह बोले। आपने वैश्वानर आत्मा का साक्षात्कार किया है; कृपया हमें उसी के विषय में बताइए।'
तान्होवाच प्रातर्वः प्रतिवक्तास्मीति ते ह समित्पाणयः पूर्वाह्णे प्रतिचक्रमिरे तान्हानुपनीयै वैतदुवाच
उन्होंने कहा, 'प्रातः मैं आप सबके प्रश्नों का उत्तर दूँगा।' वे सभी समिधा लेकर पूर्वाह्न में उनके पास पहुँचे। बिना किसी औपचारिकता के, उन्होंने उनसे यह कहा।
तेभ्यो ह प्राप्तेभ्यः पृथगर्हाणि कारयाञ्चकार स ह प्रातः सञ्जिहान उवाच न मे स्तेनो जनपदे न कर्दर्यो न मद्यपो नानाहिताग्निर्नाविद्वान्न स्वैरी स्वैरिणी कुतो यक्ष्यमाणो वै भगवन्तोऽहमस्मि यावदेकैकस्मा ऋत्विजे धनं दास्यामि तावद्भगवद्भ्यो दास्यामि वसन्तु भगवन्त इति
उनके पहुँचने पर, राजा ने सबके लिए अलग-अलग निवास की व्यवस्था करवाई। प्रातः जब वे विदा होने लगे, तो बोले, 'मेरे राज्य में न कोई चोर है, न कंजूस, न मद्यपान करने वाला, न अग्निहोत्र छोड़ने वाला, न अज्ञानी, न व्यभिचारी पुरुष या स्त्री—तो फिर कोई अनुचित यज्ञ करने वाला कैसे हो सकता है? भगवन्, जब तक मैं प्रत्येक ऋत्विज को धन देता हूँ, तब तक आप सबको भी दूँगा। कृपया आप सब यहाँ रहें।'