પ્રાણ ઇતિ હોવાચ સર્વાણિ હ વા ઇમાનિ ભૂતાનિ પ્રાણમેવાભિસંવિશન્તિ પ્રાણમભ્યુજ્જિહતે સૈષા દેવતા પ્રસ્તાવમન્વાયત્તા તાં ચેદવિદ્વાન્પ્રાસ્તોષ્યો મૂર્ધા તે વ્યપતિષ્યત્તથોક્તસ્ય મયેતિ
તે કહે છે: 'પ્રાણ.' ખરેખર, આ બધાં જીવ prાણમાં પ્રવેશ કરે છે અને પ્રાણમાંથી જ ઊભા થાય છે. આ દેવતા પ્રસ્તાવ પર આધાર રાખે છે. જો કોઈ એ જાણ્યા વિના પ્રસ્તાવ બોલશે, તો તેનું માથું પડી જશે—એવું મેં કહ્યું છે.
અથ હૈનમુદ્ગાતોપસસાદોદ્ગાતર્યા દેવતોદ્ગીથમન્વાયત્તા તાં ચેદવિદ્વાનુદ્ગાસ્યસિ મૂર્ધા તે વિપતિષ્યતીતિ મા ભગવાનવોચત્કતમા સા દેવતેતિ
પછી ઉદગાતા પાસે ગયા. ઉદગાતા માટે દેવતા ઉદગીથ પર આધાર રાખે છે. જો કોઈ એ જાણ્યા વિના ઉદગીથ ગાશે, તો તેનું માથું પડી જશે—એવું કરશો નહીં, મહારાજ. 'કઈ દેવતા છે એ?' એમ પૂછ્યું.
આદિત્ય ઇતિ હોવાચ સર્વાણિ હ વા ઇમાનિ ભૂતાન્યાદિત્યમુચ્ચૈઃ સન્તં ગાયન્તિ સૈષા દેવતોદ્ગીથમન્વાયત્તા તાં ચેદવિદ્વાનુદગાસ્યો મૂર્ધા તે વ્યપતિષ્યત્તથોક્તસ્ય મયેતિ
તે કહે છે: 'સૂર્ય.' ખરેખર, આ બધાં જીવ ઊગતા સૂર્યને ગાયન કરે છે. આ દેવતા ઉદગીથ પર આધાર રાખે છે. જો કોઈ એ જાણ્યા વિના ઉદગીથ ગાશે, તો તેનું માથું પડી જશે—એવું મેં કહ્યું છે.
અથ હૈનં પ્રતિહર્તોપસસાદ પ્રતિહર્તર્યા દેવતા પ્રતિહારમન્વાયત્તા તાં ચેદવિદ્વાન્પ્રતિહરિષ્યસિ મૂર્ધા તે વિપતિષ્યતીતિ મા ભગવાનવોચત્કતમા સા દેવતેતિ
પછી પ્રતિહર્તા પાસે ગયા. પ્રતિહર્તા માટે દેવતા પ્રતિહાર પર આધાર રાખે છે. જો કોઈ એ જાણ્યા વિના પ્રતિહાર બોલશે, તો તેનું માથું પડી જશે—એવું કરશો નહીં, મહારાજ. 'કઈ દેવતા છે એ?' એમ પૂછ્યું.
અન્નમિતિ હોવાચ સર્વાણિ હ વા ઇમાનિ ભૂતાન્યન્નમેવ પ્રતિહરમાણાનિ જીવન્તિ સૈષા દેવતા પ્રતિહારમન્વાયત્તા તાં ચેદવિદ્વાન્પ્રત્યહરિષ્યો મૂર્ધા તે વ્યપતિષ્યત્તથોક્તસ્ય મયેતિ તથોક્તસ્ય મયેતિ
તે કહે છે: 'અન્ન.' ખરેખર, આ બધાં જીવ અન્ન લઈ ને જ જીવતા રહે છે. આ દેવતા પ્રતિહાર પર આધાર રાખે છે. જો કોઈ એ જાણ્યા વિના પ્રતિહાર બોલશે, તો તેનું માથું પડી જશે—એવું મેં કહ્યું છે, એમ ફરીથી કહ્યું છે.
શૌવ ઉદ્ગીથસ્તદ્ધ બકો દાલ્ભ્યો ગ્લાવો વા મૈત્રેયઃ સ્વાધ્યાયમુદ્વવ્રાજ
શૌવ ઉદગીથ, પછી બકો દાલભ્ય અને ગ્લાવ, માઇત્રેયીપુત્ર, સ્વાધ્યાય માટે નીકળી પડ્યા.
તસ્મૈ શ્વા શ્વેતઃ પ્રાદુર્બભૂવ તમન્યે શ્વાન ઉપસમેત્યોચુરન્નં નો ભગવાનાગાયત્વશનાયામ વા ઇતિ
એને એક સફેદ કૂતરો મળ્યો. બીજા કૂતરાં ભેગા થઈને બોલ્યા: 'મહારાજ, અમારે માટે ગાવો; અમે ભૂખ્યા છીએ.'
તાન્હોવાચેહૈવ મા પ્રાતરુપસમીયાતેતિ તદ્ધ બકો દાલ્ભ્યો ગ્લાવો વા મૈત્રેયઃ પ્રતિપાલયાઞ્ચકાર
એણે કહ્યું: 'સવારે અહીં આવશો નહીં.' તો બકો દાલભ્ય અને ગ્લાવ, માઇત્રેયીપુત્ર, રાહ જોઈને બેઠા.
તે હ યથૈવેદં બહિષ્પવમાનેન સ્તોષ્યમાણાઃ સꣳરબ્ધાઃ સર્પન્તીત્યેવમાસસૃપુસ્તે હ સમુપવિશ્ય હિં ચક્રુઃ
જેમ બહિષ્પવમાન ગાવા જતાં હોય તેમ, એ કૂતરાં સરકતાં-સરકતાં ચાલ્યા. પછી બધાં બેઠાં અને 'હિં' એવી ધ્વનિ કરી.
ઓ3મદા3મોં3પિબા3મોં3 દેવો વરુણઃ પ્રજાપતિઃ સવિતા3ન્નમિહા2હરદન્નપતે3ઽન્નમિહા2હરા2હરો3મિતિ
'ઑમ, ખાઈએ! ઑમ, પીઈએ! દેવ વરુણ, પ્રજાપતિ, સવિતા અન્ન અહીં લાવ્યા છે. અન્નપતિ, અન્ન અહીં લાવો, લાવો, લાવો!'
અયં વાવ લોકો હાઉકારઃ વાયુર્હાઇકારશ્ચન્દ્રમા કાર આત્મેહકારોઽગ્નિરીકારઃ
આ જગત 'હા' ધ્વનિ છે; વાયુ 'ઇ'કાર છે; ચંદ્ર 'કાર' છે; આત્મા 'હકાર' છે; અગ્નિ 'ઈ'કાર છે.
આદિત્ય ઊકારો નિહવ એકારો વિશ્વે દેવા ઔહોયિકારઃ પ્રજાપતિર્હિઙ્કારઃ પ્રાણઃ સ્વરોઽન્નં યા વાગ્વિરાટ્
સૂર્ય 'ઊ'કાર છે; નિહવ 'એ'કાર છે; બધા દેવતાઓ 'ઔહોઇકાર' છે; પ્રજાપતિ 'હિઙ્કાર' છે; પ્રાણ સ્વર છે; અન્ન 'યા' છે; વાણી વિરાટ છે.
સ્તોભઃ સઞ્ચરો હુઙ્કારઃ
સ્તોભ સંચર છે; હુઙ્કાર.
દુગ્ધેઽસ્મૈ વાગ્દોહં યો વાચો દોહોઽન્નવાનન્નાદો ભવતિ ય એતામેવꣳ સામ્નામુપનિષદં વેદોપનિષદં વેદેતિ
એને વાણી દુધ આપે છે. જે આ સામનો ઉપનિષદ જાણે છે, એ અન્નવંત અને અન્નભક્ષક બને છે.
સમસ્તસ્ય ખલુ સામ્ન ઉપાસનꣳ સાધુ યત્ખલુ સાધુ તત્સામેત્યાચક્ષતે યદસાધુ તદસામેતિ
સામનું પૂરેપૂરું ઉપાસન સારા માટે છે. જે સારું છે, તેને સામ કહે છે; જે સારું નથી, તેને અસામ કહે છે.
સામ્નૈનમુપાગાદિતિ સાધુનૈનમુપાગાદિત્યેવ તદાહુરસામ્નૈનમુપાગાદિત્યસાધુનૈનમુપગાદિત્યેવ તદાહુઃ
એણે સામથી નજીક ગયો; 'એણે સારું સામથી નજીક ગયો,' એમ કહે છે. એણે અસામથી ગયો; 'એણે સારું નહીં કર્યું,' એમ કહે છે.
સામ નો બતેતિ યત્સાધુ ભવતિ સાધુ બતેત્યેવ તદાહુરસામ નો બતેતિ યદસાધુ ભવત્યસાધુ બતેત્યેવ તદાહુઃ
'સામ આપણું થાય!'—જ્યારે સારું થાય ત્યારે કહે છે, 'હા, સારું આપણું થાય!' 'અસામ આપણું થાય!'—જ્યારે સારું ન હોય ત્યારે કહે છે, 'હા, સારું નહીં આપણું થાય!'
સ ય એતદેવં વિદ્વાનસાધુ સામેત્યુપાસ્તેઽભ્યાશો હ યદેનꣳસાધવો ધર્મા આ ચ ગચ્છેયુરુપ ચ નમેયુઃ
જે આ રીતે જાણીને 'અસામ પણ સામ છે' એમ ઉપાસના કરે છે, તો અયોગ્ય માણસો પણ પાસે આવે કે નમે, તો પણ તેઓ નજીક આવી નમશે.
લોકેષુ પઞ્ચવિધꣳ સામોપાસીત પૃથિવી હિઙ્કારોઽગ્નિઃ પ્રસ્તાવોઽન્તરિક્ષમુદ્ગીથ આદિત્યઃ પ્રતિહારો દ્યૌર્નિધનમિત્યૂર્ધ્વેષુ
લોકોમાં પાંચ પ્રકારના સામનનું ધ્યાન કરવું જોઈએ: પૃથ્વી હિંકાર છે, અગ્નિ પ્રસ્તાવ છે, અંતરિક્ષ ઉદ્ગીથ છે, આદિત્ય પ્રતિહાર છે અને દ્યૌલોક નિધન છે—આ રીતે ઉપરના લોકોમાં.
અથાવૃત્તેષુ દ્યૌર્હિઙ્કાર આદિત્યઃ પ્રસ્તાવોઽન્તરિક્ષમુદ્ગીથોઽગ્નિઃ પ્રતિહારઃ પૃથિવી નિધનમ્
હવે નીચેના ક્રમમાં: દ્યૌલોક હિંકાર છે, આદિત્ય પ્રસ્તાવ છે, અંતરિક્ષ ઉદ્ગીથ છે, અગ્નિ પ્રતિહાર છે અને પૃથ્વી નિધન છે.
કલ્પન્તે હાસ્મૈ લોકા ઊર્ધ્વાશ્ચાવૃત્તાશ્ચ ય એતદેવં વિદ્વાꣳલ્લોકેષુ પઞ્ચવિધં સામોપાસ્તે
જે વ્યક્તિ આ રીતે જાણીને લોકોમાં પાંચ પ્રકારના સામનનું ધ્યાન કરે છે, તેને ઉપરના અને નીચેના બંને લોક પ્રાપ્ત થાય છે.
વૃષ્ટૌ પઞ્ચવિધꣳ સામોપાસીત પુરોવાતો હિઙ્કારો મેઘો જાયતે સ પ્રસ્તાવો વર્ષતિ સ ઉદ્ગીથો વિદ્યોતતે સ્તનયતિ સ પ્રતિહાર
વરસાદમાં પાંચ પ્રકારના સામનનું ધ્યાન કરવું જોઈએ: પૂર્વ પવન હિંકાર છે, મેઘ જે ઊભો થાય તે પ્રસ્તાવ છે, જ્યારે વરસાદ પડે તે ઉદ્ગીથ છે, વીજળી ચમકે અને ગર્જના થાય તે પ્રતિહાર છે.
ઉદ્ગૃહ્ણાતિ તન્નિધનં વર્ષતિ હાસ્મૈ વર્ષયતિ હ ય એતદેવં વિદ્વાન્વૃષ્ટૌ પઞ્ચવિધꣳસામોપાસ્તે
જે એકઠું થાય તે નિધન છે; જ્યારે વરસાદ પડે છે, ત્યારે એ માટે વરસાદ થાય છે—જે આ રીતે જાણીને વરસાદમાં પાંચ પ્રકારના સામનનું ધ્યાન કરે છે.
સર્વાસ્વપ્સુ પઞ્ચવિધꣳ સામોપાસીત મેઘો યત્સંપ્લવતે સ હિઙ્કારો યદ્વર્ષતિ સ પ્રસ્તાવો યાઃ પ્રાચ્યઃ સ્યન્દન્તે સ ઉદ્ગીથો યાઃ પ્રતીચ્યઃ સ પ્રતિહારઃ નિધનમ્
બધી જળોમાં પાંચ પ્રકારના સામનનું ધ્યાન કરવું જોઈએ: મેઘ જે ભેગો થાય તે હિંકાર છે, જ્યારે વરસાદ પડે તે પ્રસ્તાવ છે, પૂર્વ તરફ વહેતી નદીઓ ઉદ્ગીથ છે, પશ્ચિમ તરફ વહેતી નદીઓ પ્રતિહાર છે અને પછી નિધન છે.
ન હાપ્સુ પ્રૈત્યપ્સુમાન્ભવતિ ય એતદેવં વિદ્વાન્સર્વાસ્વપ્સુ પઞ્ચવિધꣳસામોપાસ્તે
જે આ રીતે જાણીને બધી જળોમાં પાંચ પ્રકારના સામનનું ધ્યાન કરે છે, તે ક્યારેય જળથી વિમુખ થતો નથી; એ જળવંત બને છે.
ઋતુષુ પઞ્ચવિધꣳસામોપાસીત વસન્તો હિઙ્કારઃ ગ્રીષ્મઃ પ્રસ્તાવો વર્ષા ઉદ્ગીથઃ શરત્પ્રતિહારો હેમન્તો નિધનમ્
ઋતુઓમાં પાંચ પ્રકારના સામનનું ધ્યાન કરવું જોઈએ: વસંત હિંકાર છે, ગ્રીષ્મ પ્રસ્તાવ છે, વરસાદી ઋતુ ઉદ્ગીથ છે, શરદ પ્રતિહાર છે અને હેમંત નિધન છે.
કલ્પન્તે હાસ્મા ઋતવ ઋતુમાન્ભવતિ ય એતદેવં વિદ્વાનૃતુષુ પઞ્ચવિધꣳ સામોપાસ્તે
તેને ઋતુઓ પ્રાપ્ત થાય છે; જે આ રીતે જાણીને ઋતુઓમાં પાંચ પ્રકારના સામનનું ધ્યાન કરે છે, તે ઋતુવંત બને છે.
પશુષુ પઞ્ચવિધꣳ સામોપાસીતાજા હિઙ્કારોઽવયઃ પ્રસ્તાવો ગાવ ઉદ્ગીથોઽશ્વાઃ પ્રતિહારઃ પુરુષો નિધનમ્
પશુઓમાં પાંચ પ્રકારના સામનનું ધ્યાન કરવું જોઈએ: બકરાં હિંકાર છે, ધોધકાં પ્રસ્તાવ છે, ગાયો ઉદ્ગીથ છે, ઘોડા પ્રતિહાર છે અને મનુષ્ય નિધન છે.
ભવન્તિ હાસ્ય પશવઃ પશુમાન્ભવતિ ય એતદેવં વિદ્વાન્પશુષુ પઞ્ચવિધꣳસામોપાસ્તે
તેને પશુઓ મળે છે; જે આ રીતે જાણીને પશુઓમાં પાંચ પ્રકારના સામનનું ધ્યાન કરે છે, તે પશુવંત બને છે.
પ્રાણેષુ પઞ્ચવિધં પરોવરીયઃ સામોપાસીત પ્રાણો હિઙ્કારો વાક્પ્રસ્તાવશ્ચક્ષુરુદ્ગીથઃ શ્રોત્રં પ્રતિહારો મનો નિધનં પરોવરીયાꣳસિ વા એતાનિ
પ્રાણોમાં સર્વોચ્ચ પાંચ પ્રકારના સામનનું ધ્યાન કરવું જોઈએ: પ્રાણ હિંકાર છે, વાણી પ્રસ્તાવ છે, આંખ ઉદ્ગીથ છે, કાન પ્રતિહાર છે અને મન નિધન છે—આ સર્વોચ્ચ છે.