સ હ પ્રાતઃ સઞ્જિહાન ઉવાચ યદ્બતાન્નસ્ય લભેમહિ લભેમહિ ધનમાત્રાꣳ રાજાસૌ યક્ષ્યતે સ મા સર્વૈરાર્ત્વિજ્યૈર્વૃણીતેતિ
સવારે જતાં પહેલાં તેમણે કહ્યું: 'કاش! અમને અન્ન મળે, અથવા થોડું ધન મળે. રાજા યજ્ઞ કરશે, એમાં બધા પુરોહિતો સાથે મને પસંદ કરે.'
તં જાયોવાચ હન્ત પત ઇમ એવ કુલ્માષા ઇતિ તાન્ખાદિત્વામું યજ્ઞં વિતતમેયાય
પત્નીએ કહ્યું: 'આ રહી એ જ દાળ, ખાઈ લો.' તેમણે ખાધા પછી, યજ્ઞના સ્થળે ગયા.
તત્રોદ્ગાતૄનાસ્તાવે સ્તોષ્યમાણાનુપોપવિવેશ સ હ પ્રસ્તોતારમુવાચ
ત્યાં, જ્યારે ઉદ્ગાતા સ્તુતિ કરવા બેઠા, ત્યારે તેઓ પણ તેમના વચ્ચે બેઠા. પછી તેમણે પ્રસ્તોતાને કહ્યું.
પ્રસ્તોતર્યા દેવતા પ્રસ્તાવમન્વાયત્તા તાં ચેદવિદ્વાન્પ્રસ્તોષ્યસિ મૂર્ધા તે વિપતિષ્યતીતિ
તેમણે પ્રસ્તોતાને કહ્યું: 'પ્રસ્તાવની દેવતા પ્રસ્તાવ પર આધાર રાખે છે. જો તમે તેને ઓળખ્યા વિના પ્રસ્તાવ ગાશો તો તમારું માથું પડી જશે.'
એવમેવોદ્ગાતારમુવાચોદ્ગાતર્યા દેવતોદ્ગીથમન્વાયત્તા તાં ચેદવિદ્વાનુદ્ગાસ્યસિ મૂર્ધા તે વિપતિષ્યતીતિ
એ જ રીતે, તેમણે ઉદ્ગાતાને કહ્યું: 'ઉદ્ગીથની દેવતા ઉદ્ગીથ પર આધાર રાખે છે. જો તમે તેને ઓળખ્યા વિના ઉદ્ગીથ ગાશો તો તમારું માથું પડી જશે.'
એવમેવ પ્રતિહર્તારમુવાચ પ્રતિહર્તર્યા દેવતા પ્રતિહારમન્વાયત્તા તાં ચેદવિદ્વાન્પ્રતિહરિષ્યસિ મૂર્ધા તે વિપતિષ્યતીતિ તે હ સમારતાસ્તૂષ્ણીમાસાંચક્રિરે
એ જ રીતે, તેમણે પ્રતિહર્તાને કહ્યું: 'પ્રતિહારની દેવતા પ્રતિહાર પર આધાર રાખે છે. જો તમે તેને ઓળખ્યા વિના પ્રતિહાર બોલશો તો તમારું માથું પડી જશે.' બધાએ ડરીને શાંતિથી બેઠા રહ્યા.
અથ હૈનં યજમાન ઉવાચ ભગવન્તં વા અહં વિવિદિષાણીત્યુષસ્તિરસ્મિ ચાક્રાયણ ઇતિ હોવાચ
પછી યજમાન આવ્યા અને કહ્યું: 'મારે આપને ઓળખવું છે.' તેમણે ઉત્તર આપ્યો: 'હું ઉષસ્તિ, ચક્રાયણનો પુત્ર છું.'
સ હોવાચ ભગવન્તં વા અહમેભિઃ સર્વૈરાર્ત્વિજ્યૈઃ પર્યૈષિષં ભગવતો વા અહમવિત્ત્યાન્યાનવૃષિ
તેમણે કહ્યું: 'ભગવાન, મેં બધા પુરોહિતોમાંથી આપને શોધ્યા. પણ જ્યારે આપ મળ્યા નહીં, ત્યારે બીજાને પસંદ કર્યા.'
ભગવાꣳ સ્ત્વેવ મે સર્વૈરાર્ત્વિજ્યૈરિતિ તથેત્યથ તર્હ્યેત એવ સમતિસૃષ્ટાઃ સ્તુવતાં યાવત્ત્વેભ્યો ધનં દદ્યાસ્તાવન્મમ દદ્યા ઇતિ તથેતિ હ યજમાન ઉવાચ
'ભગવાન, મને બધા પુરોહિતોમાં સામેલ કરો.' તેમણે કહ્યું: 'જેમ તું ઇચ્છે તેમ.' 'પછી, જે મને સાથે પસંદ થયા છે એ જ સ્તુતિ કરે. જેટલું ધન તેમને આપો, એટલું મને પણ આપો.' યજમાને કહ્યું: 'જેમ તું ઇચ્છે તેમ.'
અથ હૈનં પ્રસ્તોતોપસસાદ પ્રસ્તોતર્યા દેવતા પ્રસ્તાવમન્વાયત્તા તાં ચેદવિદ્વાન્પ્રસ્તોષ્યસિ મૂર્ધા તે વિપતિષ્યતીતિ મા ભગવાનવોચત્કતમા સા દેવતેતિ
પછી પ્રસ્તોતાએ તેમને પૂછ્યું: 'પ્રસ્તાવની દેવતા પ્રસ્તાવ પર આધાર રાખે છે. જો તમે તેને ઓળખ્યા વિના પ્રસ્તાવ ગાશો તો તમારું માથું પડી જશે.' તેમણે કહ્યું: 'આવું ન કહો, ભગવાન. કઈ છે એ દેવતા?'
પ્રાણ ઇતિ હોવાચ સર્વાણિ હ વા ઇમાનિ ભૂતાનિ પ્રાણમેવાભિસંવિશન્તિ પ્રાણમભ્યુજ્જિહતે સૈષા દેવતા પ્રસ્તાવમન્વાયત્તા તાં ચેદવિદ્વાન્પ્રાસ્તોષ્યો મૂર્ધા તે વ્યપતિષ્યત્તથોક્તસ્ય મયેતિ
તે કહે છે: 'પ્રાણ.' ખરેખર, આ બધાં જીવ prાણમાં પ્રવેશ કરે છે અને પ્રાણમાંથી જ ઊભા થાય છે. આ દેવતા પ્રસ્તાવ પર આધાર રાખે છે. જો કોઈ એ જાણ્યા વિના પ્રસ્તાવ બોલશે, તો તેનું માથું પડી જશે—એવું મેં કહ્યું છે.
અથ હૈનમુદ્ગાતોપસસાદોદ્ગાતર્યા દેવતોદ્ગીથમન્વાયત્તા તાં ચેદવિદ્વાનુદ્ગાસ્યસિ મૂર્ધા તે વિપતિષ્યતીતિ મા ભગવાનવોચત્કતમા સા દેવતેતિ
પછી ઉદગાતા પાસે ગયા. ઉદગાતા માટે દેવતા ઉદગીથ પર આધાર રાખે છે. જો કોઈ એ જાણ્યા વિના ઉદગીથ ગાશે, તો તેનું માથું પડી જશે—એવું કરશો નહીં, મહારાજ. 'કઈ દેવતા છે એ?' એમ પૂછ્યું.
આદિત્ય ઇતિ હોવાચ સર્વાણિ હ વા ઇમાનિ ભૂતાન્યાદિત્યમુચ્ચૈઃ સન્તં ગાયન્તિ સૈષા દેવતોદ્ગીથમન્વાયત્તા તાં ચેદવિદ્વાનુદગાસ્યો મૂર્ધા તે વ્યપતિષ્યત્તથોક્તસ્ય મયેતિ
તે કહે છે: 'સૂર્ય.' ખરેખર, આ બધાં જીવ ઊગતા સૂર્યને ગાયન કરે છે. આ દેવતા ઉદગીથ પર આધાર રાખે છે. જો કોઈ એ જાણ્યા વિના ઉદગીથ ગાશે, તો તેનું માથું પડી જશે—એવું મેં કહ્યું છે.
અથ હૈનં પ્રતિહર્તોપસસાદ પ્રતિહર્તર્યા દેવતા પ્રતિહારમન્વાયત્તા તાં ચેદવિદ્વાન્પ્રતિહરિષ્યસિ મૂર્ધા તે વિપતિષ્યતીતિ મા ભગવાનવોચત્કતમા સા દેવતેતિ
પછી પ્રતિહર્તા પાસે ગયા. પ્રતિહર્તા માટે દેવતા પ્રતિહાર પર આધાર રાખે છે. જો કોઈ એ જાણ્યા વિના પ્રતિહાર બોલશે, તો તેનું માથું પડી જશે—એવું કરશો નહીં, મહારાજ. 'કઈ દેવતા છે એ?' એમ પૂછ્યું.
અન્નમિતિ હોવાચ સર્વાણિ હ વા ઇમાનિ ભૂતાન્યન્નમેવ પ્રતિહરમાણાનિ જીવન્તિ સૈષા દેવતા પ્રતિહારમન્વાયત્તા તાં ચેદવિદ્વાન્પ્રત્યહરિષ્યો મૂર્ધા તે વ્યપતિષ્યત્તથોક્તસ્ય મયેતિ તથોક્તસ્ય મયેતિ
તે કહે છે: 'અન્ન.' ખરેખર, આ બધાં જીવ અન્ન લઈ ને જ જીવતા રહે છે. આ દેવતા પ્રતિહાર પર આધાર રાખે છે. જો કોઈ એ જાણ્યા વિના પ્રતિહાર બોલશે, તો તેનું માથું પડી જશે—એવું મેં કહ્યું છે, એમ ફરીથી કહ્યું છે.
શૌવ ઉદ્ગીથસ્તદ્ધ બકો દાલ્ભ્યો ગ્લાવો વા મૈત્રેયઃ સ્વાધ્યાયમુદ્વવ્રાજ
શૌવ ઉદગીથ, પછી બકો દાલભ્ય અને ગ્લાવ, માઇત્રેયીપુત્ર, સ્વાધ્યાય માટે નીકળી પડ્યા.
તસ્મૈ શ્વા શ્વેતઃ પ્રાદુર્બભૂવ તમન્યે શ્વાન ઉપસમેત્યોચુરન્નં નો ભગવાનાગાયત્વશનાયામ વા ઇતિ
એને એક સફેદ કૂતરો મળ્યો. બીજા કૂતરાં ભેગા થઈને બોલ્યા: 'મહારાજ, અમારે માટે ગાવો; અમે ભૂખ્યા છીએ.'
તાન્હોવાચેહૈવ મા પ્રાતરુપસમીયાતેતિ તદ્ધ બકો દાલ્ભ્યો ગ્લાવો વા મૈત્રેયઃ પ્રતિપાલયાઞ્ચકાર
એણે કહ્યું: 'સવારે અહીં આવશો નહીં.' તો બકો દાલભ્ય અને ગ્લાવ, માઇત્રેયીપુત્ર, રાહ જોઈને બેઠા.
તે હ યથૈવેદં બહિષ્પવમાનેન સ્તોષ્યમાણાઃ સꣳરબ્ધાઃ સર્પન્તીત્યેવમાસસૃપુસ્તે હ સમુપવિશ્ય હિં ચક્રુઃ
જેમ બહિષ્પવમાન ગાવા જતાં હોય તેમ, એ કૂતરાં સરકતાં-સરકતાં ચાલ્યા. પછી બધાં બેઠાં અને 'હિં' એવી ધ્વનિ કરી.
ઓ3મદા3મોં3પિબા3મોં3 દેવો વરુણઃ પ્રજાપતિઃ સવિતા3ન્નમિહા2હરદન્નપતે3ઽન્નમિહા2હરા2હરો3મિતિ
'ઑમ, ખાઈએ! ઑમ, પીઈએ! દેવ વરુણ, પ્રજાપતિ, સવિતા અન્ન અહીં લાવ્યા છે. અન્નપતિ, અન્ન અહીં લાવો, લાવો, લાવો!'
અયં વાવ લોકો હાઉકારઃ વાયુર્હાઇકારશ્ચન્દ્રમા કાર આત્મેહકારોઽગ્નિરીકારઃ
આ જગત 'હા' ધ્વનિ છે; વાયુ 'ઇ'કાર છે; ચંદ્ર 'કાર' છે; આત્મા 'હકાર' છે; અગ્નિ 'ઈ'કાર છે.
આદિત્ય ઊકારો નિહવ એકારો વિશ્વે દેવા ઔહોયિકારઃ પ્રજાપતિર્હિઙ્કારઃ પ્રાણઃ સ્વરોઽન્નં યા વાગ્વિરાટ્
સૂર્ય 'ઊ'કાર છે; નિહવ 'એ'કાર છે; બધા દેવતાઓ 'ઔહોઇકાર' છે; પ્રજાપતિ 'હિઙ્કાર' છે; પ્રાણ સ્વર છે; અન્ન 'યા' છે; વાણી વિરાટ છે.
સ્તોભઃ સઞ્ચરો હુઙ્કારઃ
સ્તોભ સંચર છે; હુઙ્કાર.
દુગ્ધેઽસ્મૈ વાગ્દોહં યો વાચો દોહોઽન્નવાનન્નાદો ભવતિ ય એતામેવꣳ સામ્નામુપનિષદં વેદોપનિષદં વેદેતિ
એને વાણી દુધ આપે છે. જે આ સામનો ઉપનિષદ જાણે છે, એ અન્નવંત અને અન્નભક્ષક બને છે.
સમસ્તસ્ય ખલુ સામ્ન ઉપાસનꣳ સાધુ યત્ખલુ સાધુ તત્સામેત્યાચક્ષતે યદસાધુ તદસામેતિ
સામનું પૂરેપૂરું ઉપાસન સારા માટે છે. જે સારું છે, તેને સામ કહે છે; જે સારું નથી, તેને અસામ કહે છે.
સામ્નૈનમુપાગાદિતિ સાધુનૈનમુપાગાદિત્યેવ તદાહુરસામ્નૈનમુપાગાદિત્યસાધુનૈનમુપગાદિત્યેવ તદાહુઃ
એણે સામથી નજીક ગયો; 'એણે સારું સામથી નજીક ગયો,' એમ કહે છે. એણે અસામથી ગયો; 'એણે સારું નહીં કર્યું,' એમ કહે છે.
સામ નો બતેતિ યત્સાધુ ભવતિ સાધુ બતેત્યેવ તદાહુરસામ નો બતેતિ યદસાધુ ભવત્યસાધુ બતેત્યેવ તદાહુઃ
'સામ આપણું થાય!'—જ્યારે સારું થાય ત્યારે કહે છે, 'હા, સારું આપણું થાય!' 'અસામ આપણું થાય!'—જ્યારે સારું ન હોય ત્યારે કહે છે, 'હા, સારું નહીં આપણું થાય!'
સ ય એતદેવં વિદ્વાનસાધુ સામેત્યુપાસ્તેઽભ્યાશો હ યદેનꣳસાધવો ધર્મા આ ચ ગચ્છેયુરુપ ચ નમેયુઃ
જે આ રીતે જાણીને 'અસામ પણ સામ છે' એમ ઉપાસના કરે છે, તો અયોગ્ય માણસો પણ પાસે આવે કે નમે, તો પણ તેઓ નજીક આવી નમશે.
લોકેષુ પઞ્ચવિધꣳ સામોપાસીત પૃથિવી હિઙ્કારોઽગ્નિઃ પ્રસ્તાવોઽન્તરિક્ષમુદ્ગીથ આદિત્યઃ પ્રતિહારો દ્યૌર્નિધનમિત્યૂર્ધ્વેષુ
લોકોમાં પાંચ પ્રકારના સામનનું ધ્યાન કરવું જોઈએ: પૃથ્વી હિંકાર છે, અગ્નિ પ્રસ્તાવ છે, અંતરિક્ષ ઉદ્ગીથ છે, આદિત્ય પ્રતિહાર છે અને દ્યૌલોક નિધન છે—આ રીતે ઉપરના લોકોમાં.
અથાવૃત્તેષુ દ્યૌર્હિઙ્કાર આદિત્યઃ પ્રસ્તાવોઽન્તરિક્ષમુદ્ગીથોઽગ્નિઃ પ્રતિહારઃ પૃથિવી નિધનમ્
હવે નીચેના ક્રમમાં: દ્યૌલોક હિંકાર છે, આદિત્ય પ્રસ્તાવ છે, અંતરિક્ષ ઉદ્ગીથ છે, અગ્નિ પ્રતિહાર છે અને પૃથ્વી નિધન છે.