અથ યદેતદાદિત્યસ્ય શુક્લં ભાઃ સૈવર્ગથ યન્નીલં પરઃ કૃષ્ણં તત્સામ તદેતદેતસ્યામૃચ્યધ્યૂઢꣳ સામ તસ્માદૃચ્યધ્યૂઢꣳ સામ ગીયતે
હવે, સૂર્યની જે સફેદ કાંતિ છે, એ સામન છે; અને જે વાદળી કે કાળી છે, એ પણ સામન છે. આ સામન ઋચા પર જ ગૂંથાયેલું છે; તેથી સામન ઋચા પર ગવાય છે.
અથ યદેવૈતદાદિત્યસ્ય શુક્લં ભાઃ સૈવ સાથ યન્નીલં પરઃ કૃષ્ણં તદમસ્તત્સામાથ ય એષોઽન્તરાદિત્યે હિરણ્મયઃ પુરુષો દૃશ્યતે હિરણ્યશ્મશ્રુર્હિરણ્યકેશ આપ્રણખાત્સર્વ એવ સુવર્ણઃ
હવે, સૂર્યની જે સફેદ કાંતિ છે, એ સામન છે; અને જે વાદળી કે કાળી છે, એ પણ સામન છે. અને સૂર્યમાં જે સુવર્ણમય પુરુષ દેખાય છે—સુવર્ણ દાઢી, સુવર્ણ વાળ, પગના નખથી શિર્ષ સુધી આખો સુવર્ણ છે.
તસ્ય યથા કપ્યાસં પુણ્ડરીકમેવમક્ષિણી તસ્યોદિતિ નામ સ એષ સર્વેભ્યઃ પાપ્મભ્ય ઉદિત ઉદેતિ હ વૈ સર્વેભ્યઃ પાપ્મભ્યો ય એવં વેદ
એના નેત્રો એવાં છે જેમ તડકાથી ખીલેલા કમળ હોય. તેનું નામ ઉદિતિ છે. જે આ જાણે છે, તે સર્વ દુઃખો ઉપર ઊઠે છે; ખરેખર, એ સર્વ દુઃખો ઉપર ઊઠે છે.
તસ્યર્ક્ચ સામ ચ ગેષ્ણૌ તસ્માદુદ્ગીથસ્તસ્માત્ત્વેવોદ્ગાતૈતસ્ય હિ ગાતા સ એષ યે ચામુષ્માત્પરાઞ્ચો લોકાસ્તેષાં ચેષ્ટે દેવકામાનાં ચેત્યધિદૈવતમ્
એના ગાલોમાં ઋચા અને સામન વસે છે; તેથી ઉદગીથ છે, તેથી ગાયક એના માટે ગાય છે. એ જ છે જે આ દુનિયાઓ અને દેવતાઓની ઈચ્છાઓ માટે કાર્ય કરે છે—આ દેવતાઓ વિષેની સમજાવટ છે.
અથાધ્યાત્મં વાગેવર્ક્પ્રાણઃ સામ તદેતદેતસ્યામૃચ્યધ્યૂઢꣳ સામ તસ્માદૃચ્યધ્યૂઢꣳ સામ ગીયતે વાગેવ સા પ્રાણોઽમસ્તત્સામ
હવે આત્મા વિષે કહીએ તો, વાણી એ ઋચ છે અને શ્વાસ એ સામ છે. આ સામ એ ઋચ પર જ ગૂંથાયેલું છે. એટલે સામ હંમેશા ઋચ પર આધાર રાખીને ગવાય છે. વાણી એ ઋચ છે અને શ્વાસ એ તેનો સાર છે—આજ સામનું સ્વરૂપ છે.
ચક્ષુરેવર્ગાત્મા સામ તદેતદેતસ્યામૃચ્યધ્યૂઢꣳ સામ તસ્માદૃચ્યધ્યૂઢꣳ સામ ગીયતે ચક્ષુરેવ સાત્મામસ્તત્સામ
આંખ એ ઋચનો સાર છે અને સામ એ છે. આ સામ ઋચ પર જ ગૂંથાયેલું છે. એટલે સામ હંમેશા ઋચ પર આધાર રાખીને ગવાય છે. આંખ એ ઋચ છે અને સામ એ તેનો સાર છે.
સામ તદેતદેતસ્યામૃચ્યધ્યૂઢꣳ સામ તસ્માદૃચ્યધ્યૂઢꣳ સામ ગીયતે શ્રોત્રમેવ સા મનોઽમસ્તત્સામ
સામ એ છે, જે ઋચ પર ગૂંથાયેલું છે. એટલે સામ હંમેશા ઋચ પર આધાર રાખીને ગવાય છે. કાન એ ઋચ છે અને મન એ તેનો સાર છે—આજ સામનું સ્વરૂપ છે.
અથ યદેતદક્ષ્ણઃ શુક્લં ભાઃ સૈવર્ગથ યન્નીલં પરઃ કૃષ્ણં તત્સામ તદેતદેતસ્યામૃચ્યધ્યૂઢꣳ સામ તસ્માદૃચ્યધ્યૂઢꣳ સામ ગીયતે અથ યદેવૈતદક્ષ્ણઃ શુક્લં ભાઃ સૈવ સાથ યન્નીલં પરઃ કૃષ્ણં તદમસ્તત્સામ
હવે, આંખમાં જે સફેદ તેજ છે, એ ઋચ છે; અને જે વાદળી કે કાળું દેખાય છે, એ સામ છે. આ સામ ઋચ પર જ ગૂંથાયેલું છે. એટલે સામ હંમેશા ઋચ પર આધાર રાખીને ગવાય છે. આંખમાં જે સફેદ તેજ છે, એ ઋચ છે; અને જે વાદળી કે કાળું છે, એ સામ છે અને એ તેનો સાર છે.
અથ ય એષોઽન્તરક્ષિણિ પુરુષો દૃશ્યતે સૈવર્ક્તત્સામ તદુક્થં તદ્યજુસ્તદ્બ્રહ્મ તસ્યૈતસ્ય તદેવ રૂપં યદમુષ્ય રૂપં યાવમુષ્ય ગેષ્ણૌ તૌ ગેષ્ણૌ યન્નામ તન્નામ
હવે, આંખમાં જે પુરુષ દેખાય છે, એ ઋચ છે, એજ સામ છે, એજ ઉક્ત છે, એજ યજુસ છે, એજ બ્રહ્મ છે. એનું જે સ્વરૂપ છે, એજ તેનું સ્વરૂપ છે; જેટલું એનું છાંયાનું કદ છે, એટલુંજ એનું છાંયાનું સ્વરૂપ છે; જે નામ છે, એજ તેનું નામ છે.
સ એષ યે ચૈતસ્માદર્વાઞ્ચો લોકાસ્તેષાં ચેષ્ટે મનુષ્યકામાનાં ચેતિ તદ્ય ઇમે વીણાયાં ગાયન્ત્યેતં તે ગાયન્તિ તસ્માત્તે ધનસનયઃ
એ પુરુષ અને આથી નીચેનાં બધા લોક, એ બધાને એ જ સંચાલિત કરે છે, અને મનુષ્યોની ઇચ્છાઓને પણ. જે વાંસી પર ગીત ગાય છે, એ પણ એનું જ ગીત ગાય છે; એટલે તેમને ધનના ગાયક કહેવામાં આવે છે.
અથ ય એતદેવં વિદ્વાન્સામ ગાયત્યુભૌ સ ગાયતિ સોઽમુનૈવ સ એષ યે ચામુષ્માત્પરાઞ્ચો લોકાસ્તાꣳ શ્ચાપ્નોતિ દેવકામાસ્તાꣳ શ્ચ
અને જે આ રીતે જાણીને સામ ગાય છે, એ બંને પ્રકારના ગીત ગાય છે; એ આ જ્ઞાનથી પરલોક અને દેવતાઓની ઇચ્છાઓને પણ પ્રાપ્ત કરે છે.
અથાનેનૈવ યે ચૈતસ્માદર્વાઞ્ચો લોકાસ્તાꣳ શ્ચાપ્નોતિ મનુષ્યકામાꣳશ્ચ તસ્માદુ હૈવંવિદુદ્ગાતા બ્રૂયાત્
આ જ રીતે, એ આથી નીચેનાં લોક અને મનુષ્યોની ઇચ્છાઓને પણ પ્રાપ્ત કરે છે. એટલે, જે આ રીતે જાણે છે, તેને જ સામ ગાવા માટે કહેવું જોઈએ.
કં તે કામમાગાયાનીત્યેષ હ્યેવ કામાગાનસ્યેષ્ટે ય એવં વિદ્વાન્સામ ગાયતિ સામ ગાયતિ
કઈ ઇચ્છા માટે હું તારા માટે ગીત ગાઉં? કારણ કે, જે માટે આ રીતે જાણનારો સામ ગાય છે, એજ સાચે ઇચ્છા પૂર્ણ કરે છે.
ત્રયો હોદ્ગીથે કુશલા બભૂવુઃ શિલકઃ શાલાવત્યશ્ચૈકિતાયનો દાલ્ભ્યઃ પ્રવાહણો જૈવલિરિતિ તે હોચુરુદ્ગીથે વૈ કુશલાઃ સ્મો હન્તોદ્ગીથે કથાં વદામ ઇતિ
ત્રણ ઉદ્ગીથમાં કુશળ બ્રાહ્મણો હતા: શિલક શાલાવત્ય, ચૈકિતાયન દાલ્ભ્ય અને પ્રવાહણ જયવાલિ. તેઓએ કહ્યું: 'અમે ઉદ્ગીથમાં કુશળ છીએ; આવો, ઉદ્ગીથ વિષે ચર્ચા કરીએ.'
તથેતિ હ સમુપવિવિશુઃ સ હ પ્રવાહણો જૈવલિરુવાચ ભગવન્તાવગ્રે વદતાં બ્રાહ્મણયોર્વદતોર્વાચꣳ શ્રોષ્યામીતિ
'બરાબર,' એમ કહીને તેઓ બેઠા. પછી પ્રવાહણ જયવાલિએ કહ્યું: 'તમામાંથી બે મહાન બ્રાહ્મણ પહેલા બોલો; હું બંનેની વાત સાંભળીશ.'
સ હ શિલકઃ શાલાવત્યશ્ચૈકિતાયનં દાલ્ભ્યમુવાચ હન્ત ત્વા પૃચ્છાનીતિ પૃચ્છેતિ હોવાચ
પછી શિલક શાલાવત્યએ ચૈકિતાયન દાલ્ભ્યને કહ્યું: 'ચાલ, હું તને પ્રશ્ન પૂછું.' એણે કહ્યું: 'પૂછ.'
કા સામ્નો ગતિરિતિ સ્વર ઇતિ હોવાચ સ્વરસ્ય કા ગતિરિતિ પ્રાણ ઇતિ હોવાચ પ્રાણસ્ય કા ગતિરિત્યન્નમિતિ હોવાચાન્નસ્ય કા ગતિરિત્યાપ ઇતિ હોવાચ
'સામનું લક્ષ્ય શું છે?' એણે કહ્યું: 'સ્વર.' 'સ્વરનું લક્ષ્ય શું છે?' 'શ્વાસ,' એમ જવાબ આપ્યો. 'શ્વાસનું લક્ષ્ય શું છે?' 'અન્ન,' એમ કહ્યું. 'અન્નનું લક્ષ્ય શું છે?' 'પાણી,' એમ જવાબ આપ્યો.
અપાં કા ગતિરિત્યસૌ લોક ઇતિ હોવાચામુષ્ય લોકસ્ય કા ગતિરિતિ ન સ્વર્ગં લોકમતિ નયેદિતિ હોવાચ સ્વર્ગં વયં લોકꣳ સામાભિસંસ્થાપયામઃ સ્વર્ગસꣳસ્તાવꣳ હિ સામેતિ
'પાણીનું લક્ષ્ય શું છે?' 'એ લોક,' એમ કહ્યું. 'એ લોકનું લક્ષ્ય શું છે?' 'એને સ્વર્ગલોક તરફ ન લઈ જવું જોઈએ,' એમ કહ્યું. 'અમે સામ દ્વારા સ્વર્ગલોકની સ્થાપના કરીએ છીએ, કેમ કે એ સ્વર્ગનું સ્તવન છે.'
તꣳ હ શિલકઃ શાલાવત્યશ્ચૈકિતાયનં દાલ્ભ્યમુવાચાપ્રતિષ્ઠિતં વૈ કિલ તે દાલ્ભ્ય સામ યસ્ત્વેતર્હિ બ્રૂયાન્મૂર્ધા તે વિપતિષ્યતીતિ મૂર્ધા તે વિપતેદિતિ
ત્યારે શિલક શાલાવત્યએ ચૈકિતાયન દાલ્ભ્યને કહ્યું: 'તારું સામ તો આધારવિહિન છે; જો તું હવે આવું બોલે તો તારો માથું પડી જશે.' એણે કહ્યું: 'મારું માથું પડી જાય.'
હન્તાહમેતદ્ભગવતો વેદાનીતિ વિદ્ધીતિ હોવાચામુષ્ય લોકસ્ય કા ગતિરિત્યયં લોક ઇતિ હોવાચાસ્ય લોકસ્ય કા ગતિરિતિ ન પ્રતિષ્ઠાં લોકમિતિ નયેદિતિ હોવાચ પ્રતિષ્ઠાં વયં લોકꣳ સામાભિસꣳસ્થાપયામઃ પ્રતિષ્ઠાસꣳ સ્તાવꣳ હિ સામેતિ
'હું આ મહાન બ્રાહ્મણનું જાણું છું,' એમ કહ્યું. 'જાણ,' એમ જવાબ આપ્યો. 'એ લોકનું લક્ષ્ય શું છે?' 'આ લોક,' એમ કહ્યું. 'આ લોકનું લક્ષ્ય શું છે?' 'એને પ્રતિષ્ઠા લોક તરફ ન લઈ જવું જોઈએ,' એમ કહ્યું. 'અમે સામ દ્વારા પ્રતિષ્ઠા લોકની સ્થાપના કરીએ છીએ, કેમ કે એ પ્રતિષ્ઠાનું સ્તવન છે.'
તꣳ હ પ્રવાહણો જૈવલિરુવાચાન્તવદ્વૈ કિલ તે શાલાવત્ય સામ યસ્ત્વેતર્હિ બ્રૂયાન્મૂર્ધા તે વિપતિષ્યતીતિ મૂર્ધા તે વિપતેદિતિ હન્તાહમેતદ્ભગવતો વેદાનીતિ વિદ્ધીતિ હોવાચ
પછી પ્રવાહણ જયવાલિએ શાલાવત્યને કહ્યું: 'તું જે સામ જાણે છે એ તો સીમિત છે; જો તું હવે આવું બોલે તો તારો માથું પડી જશે.' એણે કહ્યું: 'મારું માથું પડી જાય.' 'હું આ મહાન બ્રાહ્મણનું જાણું છું,' એમ કહ્યું. 'જાણ,' એમ જવાબ આપ્યો.
અસ્ય લોકસ્ય કા ગતિરિત્યાકાશ ઇતિ હોવાચ સર્વાણિ હ વા ઇમાનિ ભૂતાન્યાકાશાદેવ સમુત્પદ્યન્ત આકાશં પ્રત્યસ્તં યન્ત્યાકાશો હ્યેવૈભ્યો જ્યાયાનકાશઃ પરાયણમ્
'આ લોકનું લક્ષ્ય શું છે?' 'આકાશ,' એમ કહ્યું. 'બધા જીવો આકાશમાંથી જન્મે છે અને આકાશમાં જ વિલીન થાય છે; આકાશ બધાથી મોટું છે અને બધાનું અંતિમ આશ્રય છે.'
સ એષ પરોવરીયાનુદ્ગીથઃ સ એષોઽનન્તઃ પરોવરીયો હાસ્ય ભવતિ પરોવરીયસો હ લોકાઞ્જયતિ ય એતદેવં વિદ્વાન્પરોવરીયાꣳસમુદ્ગીથમુપાસ્તે
આ ઉત્તમ ઉદ્ગીથ છે, એ અનંત છે. જે વ્યક્તિ આ રીતે જાણીને આ ઉત્તમ ઉદ્ગીથનું ધ્યાન કરે છે, તે પોતે પણ સર્વોથી શ્રેષ્ઠ બને છે અને સર્વોત્તમ લોકોએ વિજય મેળવે છે.
તꣳ હૈતમતિધન્વા શૌનક ઉદરશાણ્ડિલ્યાયોક્ત્વોવાચ યાવત્ત એનં પ્રજાયામુદ્ગીથં વેદિષ્યન્તે પરોવરીયો હૈભ્યસ્તાવદસ્મિꣳલ્લોકે જીવનં ભવિષ્યતિ
અતિધન્વા શૌનકએ ઉદરસાંડિલ્યને કહ્યું: 'જ્યાં સુધી તમારી વંશમાં લોકો આ ઉદ્ગીથને જાણતા રહેશે, ત્યાં સુધી આ લોકમાં તેમને જીવન મળશે.'
તથામુષ્મિꣳ લ્લોકે લોક ઇતિ સ ય એતમેવં વિદ્વાનુપાસ્તે પરોવરીય એવ હાસ્યાસ્મિꣳલ્લોકે જીવનં ભવતિ તથામુષ્મિꣳલ્લોકે લોક ઇતિ લોકે લોક ઇતિ
એ જ રીતે, પરલોકમાં પણ લોક છે. જે આ રીતે જાણીને ધ્યાન કરે છે, તેને આ લોકમાં શ્રેષ્ઠ જીવન મળે છે અને પરલોકમાં પણ અનેક લોક મળે છે.
મટચીહતેષુ કુરુષ્વાટિક્યા સહ જાયયોષસ્તિર્હ ચાક્રાયણ ઇભ્યગ્રામે પ્રદ્રાણક ઉવાસ
કુરુદેશના વાટિકા ગામમાં ઇભ્ય કુળના ચક્રાયણ પોતાની પત્ની સાથે રહેતા હતા.
સ હેભ્યં કુલ્માષાન્ખાદન્તં બિભિક્ષે તꣳ હોવાચ । નેતોઽન્યે વિદ્યન્તે યચ્ચ યે મ ઇમ ઉપનિહિતા ઇતિ
તેમણે તેમને દાળ માંગ્યા, ત્યારે એક જણએ કહ્યું: 'અહીં અમારે માટે રાખેલી દાળ સિવાય બીજું કંઈ નથી.'
એતેષાં મે દેહીતિ હોવાચ તાનસ્મૈ પ્રદદૌ હન્તાનુપાનમિત્યુચ્છિષ્ટં વૈ મે પીતꣳ સ્યાદિતિ હોવાચ
તેમણે કહ્યું: 'મને એમાંથી થોડું આપો.' તો તેમણે તેમને આપ્યું. પછી તેમણે કહ્યું: 'મને બચેલું પણ આપો, કેમ કે કદાચ હું પહેલેથી મુખ્ય ભાગ ખાઈ ચૂક્યો હોઉં.'
ન સ્વિદેતેઽપ્યુચ્છિષ્ટા ઇતિ ન વા અજીવિષ્યમિમા ન ખાદન્નિતિ હોવાચ કામો મ ઉદપાનમિતિ
તેમણે કહ્યું: 'આ પણ બચેલું નથી.' તેમણે જવાબ આપ્યો: 'હું આ ન ખાધ હોત તો જીવતો જ ન હોત.' પછી મનમાં વિચાર્યું: 'મને પાણી મળે.'
સ હ ખાદિત્વાતિશેષાઞ્જાયાયા આજહાર સાગ્ર એવ સુભિક્ષા બભૂવ તાન્પ્રતિગૃહ્ય નિદધૌ
ખાઈ લીધા પછી, તેમણે બચેલું પોતાની પત્નીને આપ્યું. તેને સાચે જ પૂરતું મળ્યું અને તેણે તે સ્વીકારીને રાખી દીધું.