અથ યત્રૈતત્પુરુષઃ પિપાસતિ નામ તેજ એવ તત્પીતં નયતે તદ્યથા ગોનાયોઽશ્વનાયઃ પુરુષનાય ઇત્યેવં તત્તેજ આચષ્ટ ઉદન્યેતિ તત્રૈતદેવ શુઙ્ગમુત્પતિતઁ સોમ્ય વિજાનીહિ નેદમમૂલં ભવિષ્યતીતિ
અને જ્યારે મનુષ્ય તરસ્યો હોય છે, ત્યારે અગ્નિ પીધેલું યોગ્ય જગ્યાએ લઈ જાય છે. જેમ ગાય, ઘોડો કે માણસને પોતપોતાનું નામ છે, તેમ અગ્નિને 'પાણી' કહેવાય છે. આમાંથી અંકુર ઊગે છે. પુત્ર, સમજ કે આ અંકુર મૂળ વિના ઉગતો નથી.
તસ્ય ક્વ મૂલઁ સ્યાદન્યત્રાદ્ભ્ય્ઽદ્ભિઃ સોમ્ય શુઙ્ગેન તેજો મૂલમન્વિચ્છ તેજસા સોમ્ય શુઙ્ગેન સન્મૂલમન્વિચ્છ સન્મૂલાઃ સોમ્યેમાઃ સર્વાઃ પ્રજાઃ સદાયતનાઃ સત્પ્રતિષ્ઠા યથા નુ ખલુ સોમ્યેમાસ્તિસ્રો દેવતાઃ પુરુષં પ્રાપ્ય ત્રિવૃત્ત્રિવૃદેકૈકા ભવતિ તદુક્તં પુરસ્તાદેવ ભવત્યસ્ય સોમ્ય પુરુષસ્ય પ્રયતો વાઙ્મનસિ સમ્પદ્યતે મનઃ પ્રાણે પ્રાણસ્તેજસિ તેજઃ પરસ્યાં દેવતાયામ્
પુત્ર, એનું મૂળ પાણી સિવાય બીજે ક્યાં હોઈ શકે? પાણીથી અંકુર લઈને અગ્નિમાં મૂળ શોધ, પછી અગ્નિથી અંકુર લઈને સત્યમાં મૂળ શોધ. પુત્ર, આ બધાં જીવસૃષ્ટિનું મૂળ, નિવાસ અને આધાર સત્ય છે. જેમ, પુત્ર, આ ત્રણ તત્ત્વો મનુષ્યમાં પ્રવેશી ત્રણ ભાગે વહેંચાય છે, તેમ પહેલાં પણ કહ્યું હતું: જ્યારે મનુષ્ય દેહ છોડે છે, ત્યારે વાણી મનમાં, મન શ્વાસમાં, શ્વાસ અગ્નિમાં અને અગ્નિ સર્વોચ્ચ દેવતામાં વિલીન થાય છે.
સ ય એષોઽણિમૈતદાત્મ્યમિદઁ સર્વં તત્સત્યઁ સ આત્મા તત્ત્વમસિ શ્વેતકેતો ઇતિ ભૂય એવ મા ભગવાન્વિજ્ઞાપયત્વિતિ તથા સોમ્યેતિ હોવાચ
પુત્ર, આ સૂક્ષ્મ તત્ત્વ છે, એ બધું જ એનું સ્વરૂપ ધરાવે છે. એ જ સત્ય છે, એ જ આત્મા છે. એ તું જ છે, શ્વેતકેતુ.' 'ભગવાન, વધુ સમજાવો.' 'હા પુત્ર,' એમ કહ્યું.
યથા સોમ્ય મધુ મધુકૃતો નિસ્તિષ્ઠન્તિ નાનાત્યયાનાં વૃક્ષાણાઁરસાન્સમવહારમેકતાઁરસં ગમયન્તિ
પુત્ર, જેમ મધમાખીઓ વિવિધ વૃક્ષોના રસ એકઠા કરીને એકરૂપ મધ બનાવે છે,
તે યથા તત્ર ન વિવેકં લભન્તેઽમુષ્યાહં વૃક્ષસ્ય રસોઽસ્મ્યમુષ્યાહં વૃક્ષસ્ય રસોઽસ્મીત્યેવમેવ ખલુ સોમ્યેમાઃ સર્વાઃ પ્રજાઃ સતિ સમ્પદ્ય ન વિદુઃ સતિ સમ્પદ્યામહ ઇતિ
અને ત્યાં, પુત્ર, એ મધમાખીઓને એ સમજાતું નથી કે 'હું આ વૃક્ષનો રસ છું' કે 'હું એ વૃક્ષનો રસ છું.' એ જ રીતે, પુત્ર, આ બધાં જીવસૃષ્ટિ સત્યમાં વિલીન થઈ જાય છે, ત્યારે એમ જાણતાં નથી કે 'અમે સત્યમાં વિલીન થયા છીએ.'
ત ઇહ વ્યાઘ્રો વા સિઁહો વા વૃકો વા વરાહો વા કીટો વા પતઙ્ગો વા દઁશો વા મશકો વા યદ્યદ્ભવન્તિ તદાભવન્તિ
અહીં, તેઓ વાઘ, સિંહ, વરુ, વરાહ, જીવાત, પતંગિયું, ડંખિયો કે મચ્છર જે બનવું હોય એ જ બને છે.
સ ય એષોઽણિમૈતદાત્મ્યમિદઁ સર્વં તત્સત્યઁ સ આત્મા તત્ત્વમસિ શ્વેતકેતો ઇતિ ભૂય એવ મા ભગવાન્વિજ્ઞાપયત્વિતિ તથા સોમ્યેતિ હોવાચ
પુત્ર, આ સૂક્ષ્મ તત્ત્વ છે, એ બધું જ એનું સ્વરૂપ ધરાવે છે. એ જ સત્ય છે, એ જ આત્મા છે. એ તું જ છે, શ્વેતકેતુ.' 'ભગવાન, વધુ સમજાવો.' 'હા પુત્ર,' એમ કહ્યું.
સોમ્ય નદ્યઃ પુરસ્તાત્પ્રાચ્યઃ સ્યન્દન્તે પશ્ચાત્પ્રતીચ્યસ્તાઃ સમુદ્રાત્સમુદ્રમેવાપિયન્તિ સ સમુદ્ર એવ ભવતિ તા યથા તત્ર ન વિદુરિયમહમસ્મીયમહમસ્મીતિ
પુત્ર, પૂર્વ તરફની નદીઓ પૂર્વ તરફ વહે છે, પશ્ચિમની પશ્ચિમ તરફ, અને બધી નદીઓ સમુદ્રમાંથી આવીને સમુદ્રમાં જ મળી જાય છે અને સમુદ્ર બની જાય છે. ત્યાં એ જાણતી નથી કે 'હું આ છું' કે 'હું એ છું.'
એવમેવ ખલુ સોમ્યેમાઃ સર્વાઃ પ્રજાઃ સત આગમ્ય ન વિદુઃ સત આગચ્છામહ ઇતિ ત ઇહ વ્યાઘ્રો વા સિઁહો વા વૃકો વા વરાહો વા કીટો વા પતઙ્ગો વા દઁશો વા મશકો વા યદ્યદ્ભવન્તિ તદાભવન્તિ
એ જ રીતે, પુત્ર, આ બધાં જીવસૃષ્ટિ સત્યમાંથી આવીને જાણતાં નથી કે 'અમે સત્યમાંથી આવ્યા છીએ.' અહીં, તેઓ વાઘ, સિંહ, વરુ, વરાહ, જીવાત, પતંગિયું, ડંખિયો કે મચ્છર જે બનવું હોય એ જ બને છે.
સ ય એષોઽણિમૈતદાત્મ્યમિદઁ સર્વં તત્સત્યઁ સ આત્મા તત્ત્વમસિ શ્વેતકેતો ઇતિ ભૂય એવ મા ભગવાન્વિજ્ઞાપયત્વિતિ તથા સોમ્યેતિ હોવાચ
પુત્ર, આ સૂક્ષ્મ તત્ત્વ છે, એ બધું જ એનું સ્વરૂપ ધરાવે છે. એ જ સત્ય છે, એ જ આત્મા છે. એ તું જ છે, શ્વેતકેતુ.' 'ભગવાન, વધુ સમજાવો.' 'હા પુત્ર,' એમ કહ્યું.
અસ્ય સોમ્ય મહતો વૃક્ષસ્ય યો મૂલેઽભ્યાહન્યાજ્જીવન્સ્રવેદ્યો મધ્યેઽભ્યાહન્યાજ્જીવન્સ્રવેદ્યોઽગ્રેઽભ્યાહન્યાજ્જીવન્સ્રવેત્સ એષ જીવેનાત્મનાનુપ્રભૂતઃ પેપીયમાનો મોદમાનસ્તિષ્ઠતિ
પુત્ર, જો આ મોટા વૃક્ષના મૂળને કોઈ ફટકારશે તો, જીવંત હોય ત્યારે એમાંથી રસ નીકળશે; મધ્યભાગને ફટકારશે તો પણ, અને ટોચને ફટકારશે તો પણ, જીવંત હોય ત્યારે રસ નીકળશે. જીવાત્મા વ્યાપ્યો છે એટલે વૃક્ષ આનંદથી ઊભું રહે છે અને પોષણ પીએ છે.
અસ્ય યદેકાઁ શાખાં જીવો જહાત્યથ સા શુષ્યતિ દ્વિતીયાં જહાત્યથ સા શુષ્યતિ તૃતીયાં જહાત્યથ સા શુષ્યતિ સર્વં જહાતિ સર્વઃ શુષ્યત્યેવમેવ ખલુ સોમ્ય વિદ્ધીતિ હોવાચ
પુત્ર, જો જીવ એક ડાળ છોડે તો એ ડાળ સુકાઈ જાય, બીજી છોડે તો બીજી સુકાઈ જાય, ત્રીજી છોડે તો ત્રીજી સુકાઈ જાય, અને બધું જ છોડે તો આખું વૃક્ષ સુકાઈ જાય. પુત્ર, એ જ રીતે સમજ.
જીવાપેતં વાવ કિલેદં મ્રિયતે ન જીવો મ્રિયતે ઇતિ સ ય એષોઽણિમૈતદાત્મ્યમિદઁ સર્વં તત્સત્યઁ સ આત્મા તત્ત્વમસિ શ્વેતકેતો ઇતિ ભૂય એવ મા ભગવાન્વિજ્ઞાપયત્વિતિ તથા સોમ્યેતિ હોવાચ
પુત્ર, જ્યારે જીવ છોડે છે ત્યારે એ મરી જાય છે, પણ જીવતો પોતે મરતો નથી. આ સૂક્ષ્મ તત્ત્વ છે, એ બધું જ એનું સ્વરૂપ ધરાવે છે. એ જ સત્ય છે, એ જ આત્મા છે. એ તું જ છે, શ્વેતકેતુ.' 'ભગવાન, વધુ સમજાવો.' 'હા પુત્ર,' એમ કહ્યું.
ન્યગ્રોધફલમત આહરેતીદં ભગવ ઇતિ ભિન્દ્ધીતિ ભિન્નં ભગવ ઇતિ કિમત્ર પશ્યસીત્યણ્વ્ય ઇવેમા ધાના ભગવ ઇત્યાસામઙ્ગૈકાં ભિન્દ્ધીતિ ભિન્ના ભગવ ઇતિ કિમત્ર પશ્યસીતિ ન કિઞ્ચન ભગવ ઇતિ
'પુત્ર, આ વટવૃક્ષનું ફળ લાવ.' 'હા, ભગવન.' 'એ ફળ ફોડ.' 'ફોડી દીધું, ભગવન.' 'એમાં શું દેખાય છે?' 'નાનાં બીજ દેખાય છે, ભગવન.' 'એમાંથી એક બીજ ફોડ.' 'ફોડી દીધું, ભગવન.' 'એમાં શું દેખાય છે?' 'કશું પણ દેખાતું નથી, ભગવન.'
તઁ હોવાચ યં વૈ સોમ્યૈતમણિમાનં ન નિભાલયસ એતસ્ય વૈ સોમ્યૈષોઽણિમ્ન એવં મહાન્યગ્રોધસ્તિષ્ઠતિ શ્રદ્ધત્સ્વ સોમ્યેતિ
પિતા બોલ્યા: 'સોમ્ય, તું આ સૂક્ષ્મ તત્વને જોઈ શકતો નથી; પણ ખરેખર, આ જ તત્વમાંથી આ મહાન વટવૃક્ષ ઊભો છે. આ વાત પર વિશ્વાસ રાખ, સોમ્ય.'
સ ય એષોઽણિમૈતદાત્મ્યમિદદ્ઁ સર્વં તત્સત્યઁ સ આત્મા તત્ત્વમસિ શ્વેતકેતો ઇતિ ભૂય એવ મા ભગવાન્વિજ્ઞાપયત્વિતિ તથા સોમ્યેતિ હોવાચ
જે આ સૂક્ષ્મ તત્વ છે, એ જ આ બધાનો આત્મા છે. એ જ સાચું છે, એ જ આત્મા છે. તું એ જ છે, શ્વેતકેતુ.' શ્વેતકેતુ બોલ્યો: 'મહેરબાની કરીને વધુ સમજાવો.' પિતા બોલ્યા: 'જેમ તું કહ્યો, સોમ્ય.'
લવણમેતદુદકેઽવધાયાથ મા પ્રાતરુપસીદથા ઇતિ સ હ તથા ચકાર તઁ હોવાચ યદ્દોષા લવણમુદકેઽવાધા અઙ્ગ તદાહરેતિ તદ્ધાવમૃશ્ય ન વિવેદ
આ મીઠું પાણીમાં નાખ અને સવારે મારી પાસે આવ. તેણે એમ કર્યું. પિતા બોલ્યા: 'ગઈ રાતે પાણીમાં જે મીઠું નાખ્યું હતું, એ લાવ.' તેણે શોધ્યું, પણ મીઠું મળ્યું નહીં.
યથા વિલીનમેવાઙ્ગાસ્યાન્તાદાચામેતિ કથમિતિ લવણમિતિ મધ્યાદાચામેતિ કથમિતિ લવણમિત્યન્તાદાચામેતિ કથમિતિ લવણમિત્યભિપ્રાસ્યૈતદથ મોપસીદથા ઇતિ તદ્ધ તથા ચકાર તચ્છશ્વત્સંવર્તતે તઁ હોવાચાત્ર વાવ કિલ તત્સોમ્ય ન નિભાલયસેઽત્રૈવ કિલેતિ
પાણીના કિનારે ચાખ—કેવું છે?' 'મીઠું.' 'મધ્યમાં ચાખ—કેવું છે?' 'મીઠું.' 'બીજા કિનારે ચાખ—કેવું છે?' 'મીઠું.' 'હવે પાછા આવ.' તેણે એમ કર્યું. મીઠું પાણીમાં ઓગળી ગયું હતું. પિતા બોલ્યા: 'સોમ્ય, તું એને જોઈ શકતો નથી, પણ એ અહીં છે.'
સ ય એષોઽણિમૈતદાત્મ્યમિદઁ સર્વં તત્સત્યઁ સ આત્મા તત્ત્વમસિ શ્વેતકેતો ઇતિ ભૂય એવ મા ભગવાન્વિજ્ઞાપયત્વિતિ તથા સોમ્યેતિ હોવાચ
જે આ સૂક્ષ્મ તત્વ છે, એ જ આ બધાનો આત્મા છે. એ જ સાચું છે, એ જ આત્મા છે. તું એ જ છે, શ્વેતકેતુ.' શ્વેતકેતુ બોલ્યો: 'મહેરબાની કરીને વધુ સમજાવો.' પિતા બોલ્યા: 'જેમ તું કહ્યો, સોમ્ય.'
યથા સોમ્ય પુરુષં ગન્ધારેભ્યોઽભિનદ્ધાક્ષમાનીય તં તતોઽતિજને વિસૃજેત્સ યથા તત્ર પ્રાઙ્વોદઙ્વાધરાઙ્વા પ્રત્યઙ્વા પ્રધ્માયીતાભિનદ્ધાક્ષ આનીતોઽભિનદ્ધાક્ષો વિસૃષ્ટઃ
સોમ્ય, માન કે કોઈ માણસને આંખ પર પટ્ટી બાંધીને ગંધારથી લાવીને લોકો વચ્ચે છોડવામાં આવે. એ પૂર્વ, પશ્ચિમ, દક્ષિણ, ઉત્તર—બધી દિશામાં ફૂંક મારતો જાય, કેમ કે એની આંખ બાંધેલી છે, લાવવામાં આવ્યો છે, અને છોડવામાં આવ્યો છે.
તસ્ય યથાભિનહનં પ્રમુચ્ય પ્રબ્રૂયાદેતાં દિશં ગન્ધારા એતાં દિશં વ્રજેતિ સ ગ્રામાદ્ગ્રામં પૃચ્છન્પણ્ડિતો મેધાવી ગન્ધારાનેવોપસમ્પદ્યેતૈવમેવેહાચાર્યવાન્પુરુષો વેદ તસ્ય તાવદેવ ચિરં યાવન્ન વિમોક્ષ્યેઽથ સમ્પત્સ્ય ઇતિ
જો કોઈ એની આંખની પટ્ટી ખોલે અને કહે, 'ગંધાર આ દિશામાં છે, એ દિશામાં જા,' તો એ ગામથી ગામ પૂછતો, બુદ્ધિશાળી અને સમજદાર માણસ ગંધાર પહોંચે. એ જ રીતે, જે માણસને ગુરુ મળે છે, એ જાણે છે, પણ મુક્તિ ન મળે ત્યાં સુધી; પછી એ પ્રાપ્ત કરે છે.
સ ય એષોઽણિમૈતદાત્મ્યમિદઁ સર્વં તત્સત્યઁ સ આત્મા તત્ત્વમસિ શ્વેતકેતો ઇતિ ભૂય એવ મા ભગવાન્વિજ્ઞાપયત્વિતિ તથા સોમ્યેતિ હોવાચ
જે આ સૂક્ષ્મ તત્વ છે, એ જ આ બધાનો આત્મા છે. એ જ સાચું છે, એ જ આત્મા છે. તું એ જ છે, શ્વેતકેતુ.' શ્વેતકેતુ બોલ્યો: 'મહેરબાની કરીને વધુ સમજાવો.' પિતા બોલ્યા: 'જેમ તું કહ્યો, સોમ્ય.'
પુરુષઁ સોમ્યોતોપતાપિનં જ્ઞાતયઃ પર્યુપાસતે જાનાસિ માં જાનાસિ મામિતિ । તસ્ય યાવન્ન વાઙ્મનસિ સમ્પદ્યતે મનઃ પ્રાણે પ્રાણસ્તેજસિ તેજઃ પરસ્યાં દેવતાયાં તાવજ્જાનાતિ
સોમ્ય, જ્યારે કોઈ માણસ બીમાર પડે છે, ત્યારે તેના સગા-સંબંધીઓ તેની આસપાસ ભેગા થાય છે અને પૂછે છે: 'મને ઓળખે છે? મને ઓળખે છે?' જ્યાં સુધી તેની વાણી મનમાં, મન શ્વાસમાં, શ્વાસ અગ્નિમાં, અને અગ્નિ પરમ દેવમાં ભળી નથી, ત્યાં સુધી એ તેમને ઓળખે છે.
અથ યદાસ્ય વાઙ્મનસિ સમ્પદ્યતે મનઃ પ્રાણે પ્રાણસ્તેજસિ તેજઃ પરસ્યાં દેવતાયામથ ન જાનાતિ
પણ જ્યારે તેની વાણી મનમાં, મન શ્વાસમાં, શ્વાસ અગ્નિમાં, અને અગ્નિ પરમ દેવમાં ભળી જાય, ત્યારે એ તેમને ઓળખતો નથી.
સ ય એષોઽણિમૈતદાત્મ્યમિદઁ સર્વં તત્ સત્યઁ સ આત્મા તત્ત્વમસિ શ્વેતકેતો ઇતિ ભૂય એવ મા ભગવાન્વિજ્ઞાપયત્વિતિ તથા સોમ્યેતિ હોવાચ
જે આ સૂક્ષ્મ તત્વ છે, એ જ આ બધાનો આત્મા છે. એ જ સાચું છે, એ જ આત્મા છે. તું એ જ છે, શ્વેતકેતુ.' શ્વેતકેતુ બોલ્યો: 'મહેરબાની કરીને વધુ સમજાવો.' પિતા બોલ્યા: 'જેમ તું કહ્યો, સોમ્ય.'
પુરુષઁ સોમ્યોત હસ્તગૃહીતમાનયન્ત્યપહાર્ષીત્સ્તેયમકાર્ષીત્પરશુમસ્મૈ તપતેતિ સ યદિ તસ્ય કર્તા ભવતિ તત એવાનૃતમાત્માનં કુરુતે સોઽનૃતાભિસન્ધોઽનૃતેનાત્માનમન્તર્ધાય પરશું તપ્તં પ્રતિગૃહ્ણાતિ સ દહ્યતેઽથ હન્યતે
સોમ્ય, જ્યારે કોઈ માણસને ચોરી કરેલી વસ્તુ સાથે પકડીને લાવવામાં આવે છે, લોકો કહે: 'એણે ચોરી કરી, એ ચોર છે, કટારી એને દહાવે છે.' જો એ ખરેખર કર્તા હોય, તો પોતાને અસત્યમાં મૂકે છે. અસત્યની ઇચ્છા રાખીને, અસત્યથી પોતાને છુપાવે છે અને ગરમ કટારી સ્વીકારે છે; એ દહાય છે, પછી મરે છે.
અથ યદિ તસ્યાકર્તા ભવતિ તતેવ સત્યમાત્માનં કુરુતે સ સત્યાભિસન્ધઃ સત્યેનાત્માનમન્તર્ધાય પરશું તપ્તં પ્રતિગૃહ્ણાતિ સન દહ્યતેઽથ મુચ્યતે
પણ જો એ કર્તા નથી, તો પોતાને સત્યમાં મૂકે છે. સત્યની ઇચ્છા રાખીને, સત્યથી પોતાને છુપાવે છે અને ગરમ કટારી સ્વીકારે છે; એ દહાતો નથી, પછી મુક્ત થાય છે.
સ યથા તત્ર નાદાહ્યેતૈતદાત્મ્યમિદઁ સર્વં તત્સત્યઁ સ આત્મા તત્ત્વમસિ શ્વેતકેતો ઇતિ તદ્ધાસ્ય વિજજ્ઞાવિતિ વિજજ્ઞાવિતિ
જેમ એ ત્યાં દહાતો નથી, એ જ રીતે આ બધામાં એ જ આત્મા છે. એ જ સાચું છે, એ જ આત્મા છે. તું એ જ છે, શ્વેતકેતુ.' એ રીતે એ સમજ્યો, એ સમજ્યો.
અધીહિ ભગવ ઇતિ હોપસસાદ સનત્કુમારં નારદસ્તઁ હોવાચ યદ્વેત્થ તેન મોપસીદ તતસ્ત ઊર્ધ્વં વક્ષ્યામીતિ સ હોવાચ
નારદે સંતકુમાર પાસે જઈને કહ્યું: 'મહેરબાની કરીને મને શીખવો.' સંતકુમાર બોલ્યા: 'તારે જે જાણવું છે, એ લઈને મારી પાસે આવ; પછી આગળ કહું.' એમ કહ્યું.
ઋગ્વેદં ભગવોઽધ્યેમિ યજુર્વેદઁ સામવેદમાથર્વણં ચતુર્થમિતિહાસપુરાણં પઞ્ચમં વેદાનાં વેદં પિત્ર્યઁ રાશિં દૈવં નિધિં વાકોવાક્યમેકાયનં દેવવિદ્યાં બ્રહ્મવિદ્યાં ભૂતવિદ્યાં ક્ષત્રવિદ્યાં નક્ષત્રવિદ્યાઁ સર્પદેવજનવિદ્યામેતદ્ભગવોઽધ્યેમિ
'મહેરબાની કરીને, હું ઋગ્વેદ, યજુરવેદ, સામવેદ, ચોથો અથર્વવેદ, ઇતિહાસ અને પુરાણ પાંચમો વેદ, વેદનો વેદ, પિતૃઓની વિદ્યા, ગણતરી, ભવિષ્ય જાણવાની વિદ્યા, ખજાનાની વિદ્યા, વાણી, એકમાત્ર ગ્રંથ, દેવોની વિદ્યા, બ્રહ્મની વિદ્યા, ભૂતોની વિદ્યા, ક્ષત્રિયોની વિદ્યા, તારાઓની વિદ્યા, સાપ અને ભૂતોની વિદ્યા—આ બધું હું શીખું છું.'