અથ હોવાચોદ્દાલકમારુણિં ગૌતમ કં ત્વમાત્માનમુપસ્સ ઇતિ પૃથિવીમેવ ભગવો રાજન્નિતિ હોવાચૈષ વૈ પ્રતિષ્ઠાત્મા વૈશ્વાનરો યં ત્વમાત્માનમુપાસ્સે તસ્માત્ત્વં પ્રતિષ્ઠિતોઽસિ પ્રજયા ચ પશુભિશ્ચ
પછી રાજાએ ઉદ્દાલક અરુણપુત્ર, ગૌતમને પૂછ્યું: 'તમે કયા આત્માનું ધ્યાન કરો છો?' તેમણે જવાબ આપ્યો: 'હે રાજા, હું પૃથ્વીને જ આત્મા માની ધ્યાન કરું છું.' રાજાએ કહ્યું: 'આ આધારરૂપ આત્મા, વૈશ્વાનર, જેને તમે આત્મા માની ધ્યાન કરો છો. તેથી તમે સંતાન અને પશુઓથી સ્થિર છો.'
અત્સ્યન્નં પશ્યસિ પ્રિયમત્ત્યન્નં પશ્યતિ પ્રિયં ભવત્યસ્ય બ્રહ્મવર્ચસં કુલે ય એતમેવમાત્માનં વૈશ્વાનરમુપાસ્તે પાદૌ ત્વેતાવાત્મન ઇતિ હોવાચ પાદૌ તે વ્યમ્લાસ્યેતાં યન્માં નાગમિષ્ય ઇતિ
જે વૈશ્વાનર આત્માનું આ રીતે ધ્યાન કરે છે, તે સુખથી ખાય છે અને પ્રિય વસ્તુઓને જુએ છે; તે પોતે પણ પ્રિય બને છે અને તેના કુટુંબમાં બ્રહ્મતેજ પ્રકાશે છે. 'આ પગ છે આત્માના,' એમ રાજાએ કહ્યું. 'જો તમે મારા પાસે આવ્યા ન હોત, તો તમારા પગ સુકાઈ જત.'
તાન્હોવાચૈતે વૈ ખલુ યૂયં પૃથગિવેમમાત્માનં વૈશ્વાનરં વિદ્વાઁસોઽન્નમત્થ યસ્ત્વેતમેવં પ્રાદેશમાત્રમભિવિમાનમાત્માનં વૈશ્વાનરમુપાસ્તે સ સર્વેષુ લોકેષુ સર્વેષુ ભૂતેષુ સર્વેષ્વાત્મસ્વન્નમત્તિ
તેઓને કહ્યું: તમે બધા વૈશ્વાનર આત્માને અલગ જાણીને જમો છો. પણ જે મનુષ્ય આ પ્રાદેશમાત્ર અને સાચા સ્વરૂપ વાળા વૈશ્વાનર આત્માની ઉપાસના કરે છે, એ બધા લોકોમાં, બધા જીવોમાં અને બધા આત્માઓમાં જમતો રહે છે.
તસ્ય હ વા એતસ્યાત્મનો વૈશ્વાનરસ્ય મૂર્ધૈવ સુતેજાશ્ચક્ષુર્વિશ્વરૂપઃ પ્રાણઃ પૃથગ્વર્ત્માત્મા સન્દેહો બહુલો બસ્તિરેવ રયિઃ પૃથિવ્યેવ પાદાવુર એવ વેદિર્લોમાનિ બર્હિર્હૃદયં ગાર્હપત્યો મનોઽન્વાહાર્યપચન આસ્યમાહવનીયઃ
આ વૈશ્વાનર આત્માનો માથું તેજસ્વી અગ્નિ છે, આંખ અનેક રૂપ ધરાવે છે, શ્વાસ અલગ અલગ માર્ગે જાય છે, પેટ ભરપૂર છે, મૂત્રાશય ધન છે, પગ પૃથ્વી છે, બાજુઓ વેદી છે, વાળ કુશ છે, હૃદય ગૃહ્ય અગ્નિ છે, મન અનુહારીપચન અગ્નિ છે અને મોઢું આહવનીય અગ્નિ છે.
તદ્યદ્ભક્તં પ્રથમમાગચ્છેત્તદ્ધોમીયઁ સ યાં પ્રથમામાહુતિં જુહુયાત્તાં જુહુયાત્પ્રાણાય સ્વાહેતિ પ્રાણસ્તૃપ્યતિ
જ્યારે પહેલું ભોજન આવે, ત્યારે એ પ્રથમ આહુતિ રૂપે પ્રાણને સ્વાહા કહી અર્પણ કરવું. પ્રાણ તૃપ્ત થાય છે.
પ્રાણે તૃપ્યતિ ચક્ષુસ્તૃપ્યતિ ચક્ષુષિ તૃપ્યત્યાદિત્યસ્તૃપ્યત્યાદિત્યે તૃપ્યતિ દ્યૌસ્તૃપ્યતિ દિવિ તૃપ્યન્ત્યાં યત્કિઞ્ચ દ્યૌશ્ચાદિત્યશ્ચાધિતિષ્ઠતસ્તત્તૃપ્યતિ તસ્યાનુતૃપ્તિં તૃપ્યતિ પ્રજયા પશુભિરન્નાદ્યેન તેજસા બ્રહ્મવર્ચસેનેતિ
પ્રાણ તૃપ્ત થાય ત્યારે આંખ તૃપ્ત થાય છે; આંખ તૃપ્ત થાય ત્યારે સૂર્ય તૃપ્ત થાય છે; સૂર્ય તૃપ્ત થાય ત્યારે આકાશ તૃપ્ત થાય છે; અને આકાશ તૃપ્ત થાય ત્યારે જે કંઈ આકાશ અને સૂર્યમાં સ્થિત છે તે બધું તૃપ્ત થાય છે. આવી તૃપ્તિથી સંતાન, પશુ, અન્ન, તેજ અને બ્રહ્મવર્ચસથી પરિપૂર્ણતા મળે છે.
અથ યાં દ્વિતીયાં જુહુયાત્તાં જુહુયાદ્વ્યાનાય સ્વાહેતિ વ્યાનસ્તૃપ્યતિ
પછી બીજી આહુતિ વ્યાનને સ્વાહા કહી અર્પણ કરવી. વ્યાન તૃપ્ત થાય છે.
વ્યાને તૃપ્યતિ શ્રોત્રં તૃપ્યતિ શ્રોત્રે તૃપ્યતિ ચન્દ્રમાસ્તૃપ્યતિ ચન્દ્રમસિ તૃપ્યતિ દિશસ્તૃપ્યન્તિ દિક્ષુ તૃપ્યન્તીષુ યત્કિઞ્ચ દિશશ્ચ ચન્દ્રમાશ્ચાધિતિષ્ઠન્તિ તત્તૃપ્યતિ તસ્યાનુતૃપ્તિં તૃપ્યતિ પ્રજયા પશુભિરન્નાદ્યેન તેજસા બ્રહ્મવર્ચસેનેતિ
વ્યાન તૃપ્ત થાય ત્યારે કાન તૃપ્ત થાય છે; કાન તૃપ્ત થાય ત્યારે ચંદ્ર તૃપ્ત થાય છે; ચંદ્ર તૃપ્ત થાય ત્યારે દિશાઓ તૃપ્ત થાય છે; દિશાઓ તૃપ્ત થાય ત્યારે જે કંઈ દિશાઓ અને ચંદ્રમાં સ્થિત છે તે બધું તૃપ્ત થાય છે. આવી તૃપ્તિથી સંતાન, પશુ, અન્ન, તેજ અને બ્રહ્મવર્ચસથી પરિપૂર્ણતા મળે છે.
અથ યાં તૃતીયાં જુહુયાત્તાં જુહુયાદપાનાય સ્વાહેત્યપાનસ્તૃપ્યતિ
પછી ત્રીજી આહુતિ અપાનને સ્વાહા કહી અર્પણ કરવી. અપાન તૃપ્ત થાય છે.
અપાને તૃપ્યતિ વાક્તૃપ્યતિ વાચિ તૃપ્યન્ત્યામગ્નિસ્તૃપ્યત્યગ્નૌ તૃપ્યતિ પૃથિવી તૃપ્યતિ પૃથિવ્યાં તૃપ્યન્ત્યાં યત્કિઞ્ચ પૃથિવી ચાગ્નિશ્ચાધિતિષ્ઠતસ્તત્તૃપ્યતિ તસ્યાનુ તૃપ્તિં તૃપ્યતિ પ્રજયા પશુભિરન્નાદ્યેન તેજસા બ્રહ્મવર્ચસેનેતિ
અપાન તૃપ્ત થાય ત્યારે વાણી તૃપ્ત થાય છે; વાણી તૃપ્ત થાય ત્યારે અગ્નિ તૃપ્ત થાય છે; અગ્નિ તૃપ્ત થાય ત્યારે પૃથ્વી તૃપ્ત થાય છે; પૃથ્વી તૃપ્ત થાય ત્યારે જે કંઈ પૃથ્વી અને અગ્નિમાં સ્થિત છે તે બધું તૃપ્ત થાય છે. આવી તૃપ્તિથી સંતાન, પશુ, અન્ન, તેજ અને બ્રહ્મવર્ચસથી પરિપૂર્ણતા મળે છે.
અથ યાં ચતુર્થીં જુહુયાત્તાં જુહુયાત્સમાનાય સ્વાહેતિ સમાનસ્તૃપ્યતિ
પછી ચોથી આહુતિ સમાનને સ્વાહા કહી અર્પણ કરવી. સમાન તૃપ્ત થાય છે.
સમાને તૃપ્યતિ મનસ્તૃપ્યતિ મનસિ તૃપ્યતિ પર્જન્યસ્તૃપ્યતિ પર્જન્યે તૃપ્યતિ વિદ્યુત્તૃપ્યતિ વિદ્યુતિ તૃપ્યન્ત્યાં યત્કિઞ્ વિદ્યુચ્ચ પર્જન્યશ્ચાધિતિષ્ઠતસ્તત્તૃપ્યતિ તસ્યાનુ તૃપ્તિં તૃપ્યતિ પ્રજયા પશુભિરન્નાદ્યેન તેજસા બ્રહ્મવર્ચસેનેતિ
સમાન તૃપ્ત થાય ત્યારે મન તૃપ્ત થાય છે; મન તૃપ્ત થાય ત્યારે મેઘ તૃપ્ત થાય છે; મેઘ તૃપ્ત થાય ત્યારે વીજળી તૃપ્ત થાય છે; વીજળી તૃપ્ત થાય ત્યારે જે કંઈ વીજળી અને મેઘમાં સ્થિત છે તે બધું તૃપ્ત થાય છે. આવી તૃપ્તિથી સંતાન, પશુ, અન્ન, તેજ અને બ્રહ્મવર્ચસથી પરિપૂર્ણતા મળે છે.
અથ યાં પઞ્ચમીં જુહુયાત્તાં જુહુયાદુદાનાય સ્વાહેત્યુદાનસ્તૃપ્યતિ
પછી પાંચમી આહુતિ ઉદાનને સ્વાહા કહી અર્પણ કરવી. ઉદાન તૃપ્ત થાય છે.
ઉદાને તૃપ્યતિ ત્વક્તૃપ્યતિ ત્વચિ તૃપ્યન્ત્યાં વાયુસ્તૃપ્યતિ વાયૌ તૃપ્યત્યાકાશસ્તૃપ્યત્યાકાશે તૃપ્યતિ યત્કિઞ્ચ વાયુશ્ચાકાશશ્ચાધિતિષ્ઠતસ્તત્તૃપ્યતિ તસ્યાનુ તૃપ્તિં તૃપ્યતિ પ્રજયા પશુભિરન્નાદ્યેન તેજસા બ્રહ્મવર્ચસેન
ઉદાન તૃપ્ત થાય ત્યારે ત્વચા તૃપ્ત થાય છે; ત્વચા તૃપ્ત થાય ત્યારે વાયુ તૃપ્ત થાય છે; વાયુ તૃપ્ત થાય ત્યારે આકાશ તૃપ્ત થાય છે; આકાશ તૃપ્ત થાય ત્યારે જે કંઈ વાયુ અને આકાશમાં સ્થિત છે તે બધું તૃપ્ત થાય છે. આવી તૃપ્તિથી સંતાન, પશુ, અન્ન, તેજ અને બ્રહ્મવર્ચસથી પરિપૂર્ણતા મળે છે.
સ ય ઇદમવિદ્વાગ્નિહોત્રં જુહોતિ યથાઙ્ગારાનપોહ્ય ભસ્મનિ જુહુયાત્તાદૃક્તત્સ્યાત્
જે આ જ્ઞાન વિના અગ્નિહોત્ર કરે છે, એ જાણે કે અંગારો દૂર કરીને રાખીને રાખેલી રાખમાં આહુતિ આપે છે; એવો જ પરિણામ થાય છે.
અથ ય એતદેવં વિદ્વાનગ્નિહોત્રં જુહોતિ તસ્ય સર્વેષુ લોકેષુ સર્વેષુ ભૂતેષુ સર્વેષ્વાત્મસુ હુતં ભવતિ
પણ જે આ રીતે જાણીને અગ્નિહોત્ર કરે છે, તેની આહુતિ બધા લોકોમાં, બધા જીવોમાં અને બધા આત્માઓમાં અર્પણ થયેલી ગણાય છે.
તદ્યથેષીકાતૂલમગ્નૌ પ્રોતં પ્રદૂયેતૈવઁહાસ્ય સર્વે પાપ્માનઃ પ્રદૂયન્તે ય એતદેવં વિદ્વાનગ્નિહોત્રં જુહોતિ
જેમ અગ્નિમાં કપાસ નાખીએ તો એ આખું બળી જાય છે, તેમ જ જે આ રીતે જાણીને અગ્નિહોત્ર કરે છે, તેના બધા પાપો બળી જાય છે.
તસ્માદુ હૈવંવિદ્યદ્યપિ ચણ્ડાલાયોચ્છિષ્ટં પ્રયચ્છેદાત્મનિ હૈવાસ્ય તદ્વૈશ્વાનરે હુતઁ સ્યાદિતિ તદેષ શ્લોકઃ
આ રીતે જાણનારો મનુષ્ય જો ચંડાળાને પણ ઉચ્છિષ્ટ આપે, તો પણ એ જાણે પોતાના વૈશ્વાનર આત્મામાં જ અર્પણ કરેલું ગણાય છે.
યથેહ ક્ષુધિતા બાલા માતરં પર્યુપાસત એવઁ સર્વાણિ ભૂતાન્યગ્નિહોત્રમુપાસત ઇત્યગ્નિહોત્રમુપાસત ઇતિ
જેમ ભૂખ્યા બાળકો પોતાની માતા પાસે ભેગા થાય છે, તેમ બધા જીવો અગ્નિહોત્ર પાસે ભેગા થાય છે; એટલે અગ્નિહોત્રની ઉપાસના કરવી જોઈએ.
શ્વેતકેતુર્હારુણેય આસ તઁ હ પિતોવાચ શ્વેતકેતો વસ બ્રહ્મચર્યં ન વૈ સોમ્યાસ્મત્કુલીનોઽનનૂચ્ય બ્રહ્મબન્ધુરિવ ભવતીતિ
અરુણપુત્ર શ્વેતકેતુ હતો. તેના પિતાએ કહ્યું: 'શ્વેતકેતુ, તું બ્રહ્મચર્ય વ્રત ધારણ કર અને શિક્ષા લે; કેમ કે, બેટા, અમારા કુટુંબમાં જે વેદ ન શીખે, એ માત્ર જન્મથી બ્રાહ્મણ કહેવાય એવો નથી.'
સ હ દ્વાદશવર્ષ ઉપેત્ય ચતુર્વિઁશતિવર્ષઃ સર્વાન્વેદાનધીત્ય મહામના અનૂચાનમાની સ્તબ્ધ એયાય તઁહ પિતોવાચ
તે બાર વર્ષનો થયો ત્યારે ગુરુકુળમાં ગયો અને ચોવીસ વર્ષનો થાય ત્યાં સુધી બધા વેદો ભણ્યા. પછી ઘેર પાછો ફર્યો, પોતે ઘણું જાણે છે એમ ગર્વથી અને આત્મવિશ્વાસથી ભરેલો હતો. ત્યારે તેના પિતાએ તેને કહ્યું.
શ્વેતકેતો યન્નુ સોમ્યેદં મહામના અનૂચાનમાની સ્તબ્ધોઽસ્યુત તમાદેશમપ્રાક્ષ્યઃ યેનાશ્રુતઁ શ્રુતં ભવત્યમતં મતમવિજ્ઞાતં વિજ્ઞાતમિતિ કથં નુ ભગવઃ સ આદેશો ભવતીતિ
શ્વેતકેતુ, વ્હાલા, હવે તું પોતાને બહુ જાણે છે એમ માને છે અને ગર્વથી રહે છે. પણ, તું એ શિક્ષા વિશે પૂછ્યું હતું કે જેના દ્વારા અજાણ્યું જાણીતું થાય, વિચર્યું વિચરાય અને અજ્ઞાત જાણાય? 'ભગવાન, એવી શિક્ષા કેવી રીતે મળે?' એમ તેણે પૂછ્યું.
યથા સોમ્યૈકેન મૃત્પિણ્ડેન સર્વં મૃન્મયં વિજ્ઞાતઁ સ્યાદ્વાચારમ્ભણં વિકારો નામધેયં મૃત્તિકેત્યેવ સત્યમ્
જેમ, વ્હાલા, એક માટીની ગાંઠ જાણવાથી માટીથી બનેલી બધી વસ્તુઓ જાણી શકાય છે—બદલાવ તો માત્ર નામ છે, બોલવામાં આવે છે, સાચું તો માટી જ છે.
યથા સોમ્યૈકેન લોહમણિના સર્વં લોહમયં વિજ્ઞાતઁ સ્યાદ્વાચારમ્ભણં વિકારો નામધેયં લોહમિત્યેવ સત્યમ્
જેમ, વ્હાલા, એક સોનાની ડળી જાણવાથી સોનાથી બનેલી બધી વસ્તુઓ જાણી શકાય છે—બદલાવ તો માત્ર નામ છે, બોલવામાં આવે છે, સાચું તો સોનું જ છે.
યથા સોમ્યિકેન નખનિકૃન્તનેન સર્વં કાર્ષ્ણાયસં વિજ્ઞાતઁ સ્યાદ્વાચારમ્ભણં વિકારો નામધેયં કૃષ્ણાયસમિત્યેવ સત્યમેવઁસોમ્ય સ આદેશો ભવતીતિ
જેમ, વ્હાલા, એક લોખંડના ટુકડા જાણવાથી લોખંડથી બનેલી બધી વસ્તુઓ જાણી શકાય છે—બદલાવ તો માત્ર નામ છે, બોલવામાં આવે છે, સાચું તો લોખંડ જ છે. વ્હાલા, એ જ એ શિક્ષા છે.
ન વૈ નૂનં ભગવન્તસ્ત એતદવેદિષુર્યદ્ધ્યેતદવેદિષ્યન્કથં મે નાવક્ષ્યન્નિતિ ભગવાઁસ્ત્વેવ મે તદ્બ્રવીત્વિતિ તથા સોમ્યેતિ હોવાચ
ભગવાન, મારા ગુરૂઓને આ વાત ખબર હોત તો તેઓ મને કેમ ન કહેત? એમને ખબર ન હતી, એટલે મને પણ શીખવાડી ન શક્યા. ભગવાન, તમે મને એ શીખવો. 'હા, વ્હાલા,' એમ પિતાએ કહ્યું.
સદેવ સોમ્યેદમગ્ર આસીદેકમેવાદ્વિતીયમ્ । તદ્ધૈક આહુરસદેવેદમગ્ર આસીદેકમેવાદ્વિતીયં તસ્માદસતઃ સજ્જાયત
આ જગતની શરૂઆતમાં, વ્હાલા, માત્ર સત્તા જ હતી—એકમાત્ર, બીજું કંઈ નહોતું. કેટલાક કહે છે કે શરૂઆતમાં માત્ર અસત્તા હતી—એકમાત્ર, બીજું કંઈ નહોતું; અને અસત્તામાંથી સત્તા ઉત્પન્ન થઈ.
કુતસ્તુ ખલુ સોમ્યૈવઁસ્યાદિતિ હોવાચ કથમસતઃ સજ્જાયેતેતિ। સત્ત્વેવ સોમ્યેદમગ્ર આસીદેકમેવાદ્વિતીયમ્
પણ, વ્હાલા, એ કેવી રીતે શક્ય છે? અસત્તામાંથી સત્તા કેવી રીતે જન્મે? ખરેખર, વ્હાલા, શરૂઆતમાં આ જગત માત્ર સત્તા જ હતું—એકમાત્ર, બીજું કંઈ નહોતું.
તદૈક્ષત બહુ સ્યાં પ્રજાયેયેતિ તત્તેજોઽસૃજત । તત્તેજ ઐક્ષત બહુ સ્યાં પ્રજાયેયેતિ તદપોઽસૃજત । તસ્માદ્યત્ર ક્વચ શોચતિ સ્વેદતે વા પુરુષસ્તેજસ એવ તદધ્યાપો જાયન્તે
પછી એ સત્તાએ વિચાર્યું: 'હું અનેક રૂપે થઈ જાઉં, જન્મ લઉં.' એણે અગ્નિ ઉત્પન્ન કરી. પછી એ અગ્નિએ વિચાર્યું: 'હું અનેક રૂપે થઈ જાઉં, જન્મ લઉં.' એણે પાણી ઉત્પન્ન કર્યું. તેથી, જ્યારે માણસને દુઃખ થાય છે કે પસીનો આવે છે, ત્યારે એ પાણી અગ્નિમાંથી જ ઉત્પન્ન થાય છે.
તા આપ ઐક્ષન્ત બહ્વ્યઃ સ્યામ પ્રજાયેમહીતિ તા અન્નમસૃજન્ત । તસ્માદ્યત્ર ક્વ ચ વર્ષતિ તદેવ ભૂયિષ્ઠમન્નં ભવત્યદ્ભ્ય એવ તદધ્યન્નાદ્યં જાયતે
પછી એ પાણીએ વિચાર્યું: 'હું અનેક રૂપે થઈ જાઉં, જન્મ લઉં.' એણે અન્ન ઉત્પન્ન કર્યું. એટલે જ્યાં વરસાદ પડે છે ત્યાં અન્ન વધારે થાય છે; કારણ કે અન્ન માત્ર પાણીમાંથી જ ઉત્પન્ન થાય છે.