અથ પ્રતિસૃપ્યાઞ્જલૌ મન્થમાધાય જપત્યમો નામાસ્યમા હિ તે સર્વમિદઁ સ હિ જ્યેષ્ઠઃ શ્રેષ્ઠો રાજાધિપતિઃ સ મા જ્યૈષ્ઠ્યઁ શ્રૈષ્ઠ્યઁ રાજ્યમાધિપત્યં ગમયત્વહમેવેદઁ સર્વમસાનીતિ
પછી હાથ ધોઈને, એ મથેલું પદાર્થ હાથમાં લઈએ છે અને કહે છે: 'અમુ, તું અમુ નામે ઓળખાય છે, કારણ કે આ બધું તારો જ છે. તું જ્યેષ્ઠ, શ્રેષ્ઠ, રાજા અને શાસક છે. તું મને જ્યેષ્ઠતા, શ્રેષ્ઠતા, રાજપણું અને અધિપત્ય આપ. હું જ આ બધું પ્રાપ્ત કરું.'
અથ ખલ્વેતયર્ચા પચ્છ આચામતિ તત્સવિતુર્વૃણીમ ઇત્યાચામતિ વયં દેવસ્ય ભોજનમિત્યાચામતિ શ્રેષ્ઠઁ સર્વધાતમમિત્યાચામતિ તુરં ભગસ્ય ધીમહીતિ સર્વં પિબતિ
પછી એ મંત્ર બોલી ને આ રીતે ચાટે છે: 'અમે સવિતાનું તેજ પસંદ કરીએ છીએ' એમ કહીને ચાટે છે; 'અમે દેવનું ભોજન ગ્રહણ કરીએ છીએ' એમ કહીને ચાટે છે; 'શ્રેષ્ઠ, સર્વનો સાર' એમ કહીને ચાટે છે; 'ઝલદી, અમને ભાગ્ય મળે' એમ કહીને બધું પી જાય છે.
નિર્ણિજ્ય કઁસં ચમસં વા પશ્ચાદગ્નેઃ સંવિશતિ ચર્મણિ વા સ્થણ્ડિલે વા વાચંયમોઽપ્રસાહઃ સ યદિ સ્ત્રિયં પશ્યેત્સમૃદ્ધં કર્મેતિ વિદ્યાત્
પછી બધું સાફ કરીને, અગ્નિની પાછળ લાકડાની ડિશ, ચામડી કે જમીન પર બેસે છે અને મૌન રહે છે, કંઈ બોલતો નથી. જો એ સ્ત્રીને જુએ, તો સમજવું કે કર્મ સફળ થયું છે.
તદેષ શ્લોકો યદા કર્મસુ કામ્યેષુ સ્ત્રિયઁ સ્વપ્નેષુ પશ્યન્તિ સમૃદ્ધિં તત્ર જાનીયાત્તસ્મિન્સ્વપ્નનિદર્શને તસ્મિન્સ્વપ્નનિદર્શને
આ વિષયમાં એક શ્લોક છે: જ્યારે ઇચ્છાપૂર્વકના કર્મોમાં સ્ત્રીઓ સપનામાં દેખાય અને સમૃદ્ધિ દેખાય, ત્યારે સમજવું જોઈએ કે એ સપનામાં સફળતા મળી છે.
પઞ્ચાલાનાઁ સમિતિમેયાય તઁ હ પ્રવાહણો જૈવલિરુવાચ કુમારાનુ ત્વાશિષત્પિતેત્યનુ હિ ભગવ ઇતિ
પંચાલોની સભામાં પહોંચ્યા ત્યારે પ્રવાહણ જયવલીએ પૂછ્યું: 'તમારા પિતાએ તમને શિષ્ય તરીકે શિક્ષણ આપ્યું હતું?' તેણે કહ્યું: 'હા, ભગવાન.'
વેત્થ યદિતોઽધિ પ્રજાઃ પ્રયન્તીતિ ન ભગવ ઇતિ વેત્થ યથા પુનરાવર્તન્ત3 ઇતિ ન ભગવ ઇતિ વેત્થ પથોર્દેવયાનસ્ય પિતૃયાણસ્ય ચ વ્યાવર્તના3 ઇતિ ન ભગવ ઇતિ
'તને ખબર છે કે જીવ અહીંથી ક્યાં જાય છે?' તેણે કહ્યું: 'ના, ભગવાન.' 'તને ખબર છે કે તેઓ ફરી પાછા કેમ આવે છે?' તેણે કહ્યું: 'ના, ભગવાન.' 'તને દેવયાન અને પિતૃયાન માર્ગની વિભાજના ખબર છે?' તેણે કહ્યું: 'ના, ભગવાન.'
વેત્થ યથાસૌ લોકો ન સમ્પૂર્યત3 ઇતિ ન ભગવ ઇતિ વેત્થ યથા પઞ્ચમ્યામાહુતાવાપઃ પુરુષવચસો ભવન્તીતિ નૈવ ભગવ ઇતિ
'તને ખબર છે કે એ લોક કેમ ભરાતો નથી?' તેણે કહ્યું: 'ના, ભગવાન.' 'તને ખબર છે કે પાંચમી આહુતિએ પાણી મનુષ્યરૂપ કેમ લે છે?' તેણે કહ્યું: 'ના, ભગવાન.'
અથાનુ કિમનુશિષ્ઠોઽવોચથા યો હીમાનિ ન વિદ્યાત્કથઁ સોઽનુશિષ્ટો બ્રુવીતેતિ સ હાયસ્તઃ પિતુરર્ધમેયાય તઁ હોવાચાનનુશિષ્ય વાવ કિલ મા ભગવાનબ્રવીદનુ ત્વાશિષમિતિ
'પછી શિક્ષણ લીધા પછી તું શું બોલ્યો?' તેણે કહ્યું: 'જેને આ બધું ખબર ન હોય, એ શિક્ષિત થયા પછી પણ શું બોલી શકે?' પછી એ પિતાજી પાસે ગયો અને કહ્યું: 'ભગવાન, તમે મને સાચું શિક્ષણ આપ્યું નહીં, છતાં કહ્યું હતું કે શિક્ષણ આપ્યું છે.'
પઞ્ચ મા રાજન્યબન્ધુઃ પ્રશ્નાનપ્રાક્ષીત્તેષાં નૈકઞ્ચનાશકં વિવક્તુમિતિ સ હોવાચ યથા મા ત્વં તદૈતાનવદો યથાહમેષાં નૈકઞ્ચન વેદ યદ્યહમિમાનવેદિષ્યં કથં તે નાવક્ષ્યમિતિ
'મને એક રાજકુલના સબંધીએ પાંચ પ્રશ્નો પૂછ્યા, પણ હું એકનો પણ જવાબ આપી શક્યો નહીં.' પિતાએ કહ્યું: 'જેમ તું જવાબ આપી શક્યો નહીં, એમ હું પણ એકનો પણ જવાબ જાણતો નથી. જો મને ખબર હોત, તો હું તને કેમ ન કહેત?'
સ હ ગૌતમો રાજ્ઞોઽર્ધમેયાય તસ્મૈ હ પ્રાપ્તાયાર્હાઞ્ચકાર સ હ પ્રાતઃ સભાગ ઉદેયાય તઁ હોવાચ માનુષસ્ય ભગવન્ગૌતમ વિત્તસ્ય વરં વૃણીથા ઇતિ સ હોવાચ તવૈવ રાજન્માનુષં વિત્તં યામેવ કુમારસ્યાન્તે વાચમભાષથાસ્તામેવ મે બ્રૂહીતિ સ હ કૃચ્છ્રી બભૂવ
ગૌતમ રાજા પાસે ગયો અને પહોંચ્યા પછી રાજાએ તેની યોગ્ય રીતે આવકાર કર્યો. સવારે ભોજન કર્યા પછી ઉદયએ કહ્યું: 'ગૌતમ, માનવ સંપત્તિમાંથી તું ઈચ્છા પસંદ કર.' ગૌતમએ કહ્યું: 'રાજા, માનવ સંપત્તિ તમારી જ રહે, પણ જે વાત તમે કુમારને અંતે કહી હતી, એ જ મને કહો.' રાજા મુશ્કેલીમાં પડ્યો.
તઁ હ ચિરં વસેત્યાજ્ઞાપયાઞ્ચકાર તઁ હોવાચ યથા મા ત્વં ગૌતમાવદો યથેયં ન પ્રાક્ત્વત્તઃ પુરા વિદ્યા બ્રાહ્મણાન્ગચ્છતિ તસ્માદુ સર્વેષુ લોકેષુ ક્ષત્રસ્યૈવ પ્રશાસનમભૂદિતિ તસ્મૈ હોવાચ
પછી રાજાએ કહ્યું: 'એને લાંબા સમય સુધી અહીં રહેવા દો.' પછી કહ્યું: 'ગૌતમ, જેમ તું જવાબ ન આપી શક્યો, એમ હું પણ જવાબ નહીં આપું. તારા પહેલાં આ વિદ્યા બ્રાહ્મણો સુધી પહોંચી નહોતી; એટલે બધા લોકમાં ક્ષત્રિયનું શાસન હતું.' પછી એણે તેને કહ્યુ.
અસૌ વાવ લોકો ગૌતમાગ્નિસ્તસ્યાદિત્ય એવ સમિદ્રશ્મયો ધૂમોઽહરર્ચિશ્ચન્દ્રમા અઙ્ગારા નક્ષત્રાણિ વિસ્ફુલિઙ્ગાઃ
એ લોક, ગૌતમ, ખરેખર અગ્નિ છે; એનું ઇંધણ સૂર્ય છે, કિરણો ધૂમ્રપાન છે, દિવસ એ જ્વાળા છે, ચંદ્ર એ અંગારા છે અને તારાઓ એ ચિંક છે.
તસ્મિન્નેતસ્મિન્નગ્નૌ દેવાઃ શ્રદ્ધાં જુહ્વતિ તસ્યા અહુતેઃ સોમો રાજા સમ્ભવતિ
આ અગ્નિમાં દેવતાઓ શ્રદ્ધા અર્પે છે; એ આહુતિમાંથી સોમરાજા ઉત્પન્ન થાય છે.
પર્જન્યો વાવ ગૌતમાગ્નિસ્તસ્ય વાયુરેવ સમિદભ્રં ધૂમો વિદ્યુદર્ચિરશનિરઙ્ગારાહ્રાદનયો વિસ્ફુલિઙ્ગાઃ
વરસાદનું વાદળ, ગૌતમ, ખરેખર અગ્નિ છે; એનું ઇંધણ પવન છે, વાદળ ધૂમ્રપાન છે, વીજળી જ્વાળા છે, ગર્જના એ અંગારા છે અને વરસાદ એ ચિંક છે.
તસ્મિન્નેતસ્મિન્નગ્નૌ દેવાઃ સોમઁ રાજાનં જુહ્વતિ તસ્યા આહુતેર્વર્ષઁ સમ્ભવતિ
આ અગ્નિમાં દેવતાઓ સોમરાજાને અર્પે છે; એ આહુતિમાંથી વરસાદ થાય છે.
પૃથિવી વાવ ગૌતમાગ્નિસ્તસ્યાઃ સંવત્સર એવ સમિદાકાશો ધૂમો રાત્રિરર્ચિર્દિશોઽઙ્ગારા અવાન્તરદિશો વિસ્ફુલિઙ્ગાઃ
પૃથ્વી, ગૌતમ, ખરેખર અગ્નિ છે; એનું ઇંધણ વર્ષ છે, આકાશ ધૂમ્રપાન છે, રાત્રિ જ્વાળા છે, દિશાઓ એ અંગારા છે અને અંતરદિશાઓ એ ચિંક છે.
તસ્મિન્નેતસ્મિન્નગ્નૌ દેવા વર્ષં જુહ્વતિ તસ્યા આહુતેરન્નઁ સમ્ભવતિ
આ અગ્નિમાં દેવતાઓ વરસાદ અર્પણ કરે છે; એ હવનમાંથી અન્ન ઉત્પન્ન થાય છે.
પુરુષો વાવ ગૌતમાગ્નિસ્તસ્ય વાગેવ સમિત્પ્રાણો ધૂમો જિહ્વાર્ચિશ્ચક્ષુરઙ્ગારાઃ શ્રોત્રં વિસ્ફુલિઙ્ગાઃ
ગૌતમ, માનવ પણ અગ્નિ છે; તેની વાણી એ લાકડું છે, શ્વાસ ધૂમ્ર છે, જીભ જ્યોત છે, આંખો અંગાર છે અને કાન ચિંગારી છે.
તસ્મિન્નેતસ્મિન્નગ્નૌ દેવા અન્નં જુહ્વતિ તસ્યા આહુતે રેતઃ સમ્ભવતિ
આ અગ્નિમાં દેવતાઓ અન્ન અર્પે છે; એ હવનમાંથી વીર્ય ઉત્પન્ન થાય છે.
યોષા વાવ ગૌતમાગ્નિસ્તસ્યા ઉપસ્થ એવ સમિદ્યદુપમન્ત્રયતે સ ધૂમો યોનિરર્ચિર્યદન્તઃ કરોતિ તેઽઙ્ગારા અભિનન્દા વિસ્ફુલિઙ્ગાઃ
ગૌતમ, સ્ત્રી પણ અગ્નિ છે; તેનો ગર્ભાશય લાકડું છે, જે કહે છે તે ધૂમ્ર છે, યોનિ જ્યોત છે, અંદર જે કરે છે તે અંગાર છે અને આનંદ ચિંગારી છે.
તસ્મિન્નેતસ્મિન્નગ્નૌ દેવા રેતો જુહ્વતિ તસ્યા આહુતેર્ગર્ભઃ સમ્ભવતિ
આ અગ્નિમાં દેવતાઓ વીર્ય અર્પે છે; એ હવનમાંથી ગર્ભ ઉત્પન્ન થાય છે.
ઇતિ તુ પઞ્ચમ્યામાહુતાવાપઃ પુરુષવચસો ભવન્તીતિ સ ઉલ્બાવૃતો ગર્ભો દશ વા નવ વા માસાનન્તઃ શયિત્વા યાવદ્વાથ જાયતે
પાંચમી હવન પછી વાણી મનુષ્ય બને છે; એ ગર્ભ કવચમાં ઢંકાયેલો, દસ કે નવ મહિના સુધી, કે જેટલો સમય થાય તેટલો, રહે છે અને પછી જન્મે છે.
સ જાતો યાવદાયુષં જીવતિ તં પ્રેતં દિષ્ટમિતોઽગ્નય એવ હરન્તિ યત એવેતો યતઃ સમ્ભૂતો ભવતિ
જન્મ્યા પછી, તે જેટલું આયુષ્ય હોય તેટલું જીવે છે; મૃત્યુ પછી, દેવતાઓ તેને અહીંથી એ જ સ્થાને લઈ જાય છે જ્યાંથી તે આવ્યો હતો.
તદ્ય ઇત્થં વિદુઃ । યે ચેમેઽરણ્યે શ્રદ્ધા તપ ઇત્યુપાસતે તેઽર્ચિષમભિસમ્ભવન્ત્યર્ચિષોઽહરહ્ન આપૂર્યમાણપક્ષમાપૂર્યમાણપક્ષાદ્યાન્ષડુદઙ્ઙેતિ માસાઁસ્તાન્
જે આ રીતે જાણે છે અને જેઓ અરણ્યમાં શ્રદ્ધા અને તપસ્યા કરે છે, તેઓ જ્યોતિ સુધી પહોંચે છે; જ્યોતિથી દિવસ, દિવસથી શુક્લપક્ષ, શુક્લપક્ષથી ઉત્તરાયણ માસ સુધી જાય છે.
સંવત્સરઁ સંવત્સરાદાદિત્યમાદિત્યાચ્ચન્દ્રમસં ચન્દ્રમસો વિદ્યુતં તત્પુરુષોઽમાનવઃ સ એનાન્બ્રહ્મ ગમયત્યેષ દેવયાનઃ પન્થા ઇતિ
પછી વર્ષ, વર્ષથી સૂર્ય, સૂર્યથી ચંદ્ર, ચંદ્રથી વીજળી; ત્યાં એક માનવ ન હોય એવો પુરુષ તેમને બ્રહ્મ સુધી પહોંચાડે છે. આ દેવયાન માર્ગ છે.
અથ ય ઇમે ગ્રામ ઇષ્ટાપૂર્તે દત્તમિત્યુપાસતે તે ધૂમમભિસમ્ભવન્તિ ધૂમાદ્રાત્રિઁ રાત્રેરપરપક્ષમપરપક્ષાદ્યાન્ષડ્દક્ષિણૈતિ માસાઁસ્તાન્નૈતે સંવત્સરમભિપ્રાપ્નુવન્તિ
પણ જે લોકો ગામમાં યજ્ઞ, દાન વગેરે કરે છે, તેઓ ધૂમ્ર સુધી પહોંચે છે; ધૂમ્રથી રાત્રિ, રાત્રિથી કૃષ્ણપક્ષ, કૃષ્ણપક્ષથી દક્ષિણાયન માસ સુધી જાય છે; તેઓ વર્ષ સુધી પહોંચતા નથી.
પિતૃલોકં પિતૃલોકાદાકાશમાકાશાચ્ચન્દ્રમસમેષ સોમો રાજા તદ્દેવાનામન્નં તં દેવા ભક્ષયન્તિ
પછી પિતૃલોક, પિતૃલોકથી આકાશ, આકાશથી ચંદ્ર; એ સોમરાજ દેવતાઓનું અન્ન છે; દેવતાઓ તેને ભોજન કરે છે.
તસ્મિન્યવાત્સંપાતમુષિત્વાથૈતમેવાધ્વાનં પુનર્નિવર્તન્તે યથેતમાકાશમાકાશાદ્વાયું વાયુર્ભૂત્વા ધૂમો ભવતિ ધૂમો ભૂત્વાભ્રં ભવતિ
ત્યાં બાકી રહેલું ફળ ભોગવીને, તેઓ એ જ માર્ગે પાછા ફરે છે; જેમ આકાશમાંથી વાયુ, વાયુ બની ધૂમ્ર, ધૂમ્ર બની મેઘ થાય છે.
અભ્રં ભૂત્વા મેઘો ભવતિ મેઘો ભૂત્વા પ્રવર્ષતિ ત ઇહ વ્રીહિયવા ઓષધિવનસ્પતયસ્તિલમાષા ઇતિ જાયન્તેઽતો વૈ ખલુ દુર્નિષ્પ્રપતરં યો યો હ્યન્નમત્તિ યો રેતઃ સિઞ્ચતિ તદ્ભૂય એવ ભવતિ
મેઘ બની વરસાદ થાય છે; વરસાદ બની તેઓ અહીં ધાન, જૌ, ઔષધિ, વૃક્ષો, તલ, મગ વગેરે રૂપે જન્મે છે. તેથી, આમાંથી છૂટવું અઘરું છે; જે અન્ન ખાય છે, જે વીર્ય છોડે છે, તે ફરી એ જ બને છે.
તદ્ય ઇહ રમણીયચરણા અભ્યાશો હ યત્તે રમણીયાં યોનિમાપદ્યેરન્બ્રાહ્મણયોનિં વા ક્ષત્રિયયોનિં વા વૈશ્યયોનિં વાથ ય ઇહ કપૂયચરણા અભ્યાશો હ યત્તે કપૂયાં યોનિમાપદ્યેરન્ શ્વયોનિં વા સૂકરયોનિં વા ચણ્ડાલયોનિં વા
જે અહીં સારા કર્મ કરે છે, તેઓ સારું યોનિ મેળવે છે—બ્રાહ્મણ, ક્ષત્રિય કે વૈશ્ય; અને જે ખરાબ કર્મ કરે છે, તેઓ ખરાબ યોનિ મેળવે છે—કૂતરો, ડુક્કર કે ચંડાળ.