મનો હોચ્ચક્રામ તત્સંવત્સરં પ્રોષ્ય પર્યેત્યોવાચ કથમશકતર્તે મજ્જીવિતુમિતિ યથા બાલા અમનસઃ પ્રાણન્તઃ પ્રાણેન વદન્તો વાચા પશ્યન્તશ્ચક્ષુષા શૃણ્વન્તઃ શ્રોત્રેણૈવમિતિ પ્રવિવેશ હ મનઃ
મન બહાર ગયું; એક વર્ષ દૂર રહીને પાછું આવ્યું અને પૂછ્યું: 'મારા વગર કેમ જીવ્યા?' જેમ બાળકો મન વગર હોય છે, પણ શ્વાસે શ્વાસ લે છે, બોલે છે, આંખથી જુએ છે, કાનથી સાંભલે છે—એવું થયું. પછી મન પાછું આવ્યું.
અથ હ પ્રાણ ઉચ્ચિક્રમિષન્સ યથા સુહયઃ પડ્વીશશઙ્કૂન્સંખિદેદેવમિતરાન્પ્રાણાન્સમખિદત્તઁહાભિસમેત્યોચુર્ભગવન્નેધિ ત્વં નઃ શ્રેષ્ઠોઽસિ મોત્ક્રમીરિતિ
પછી શ્વાસ બહાર જવાનું થયું. જેમ સારો ઘોડો ખૂંટા ઉખેડી નાખે છે, એમ શ્વાસે બીજા બધા શ્વાસોને ખેંચી લીધા. બધાએ આવીને કહ્યું: 'મહેરબાની કરીને તું રોકાઈ જા! તું અમારો શ્રેષ્ઠ છે, તું જશો નહીં.'
અથ હૈનં વાગુવાચ યદહં વસિષ્ઠોઽસ્મિ ત્વં તદ્વસિષ્ઠોઽસીત્યથ હૈનં ચક્ષુરુવાચ યદહં પ્રતિષ્ઠાસ્મિ ત્વં તત્પ્રતિષ્ઠાસીતિ
પછી બોલીએ કહ્યું: 'મને જે શ્રેષ્ઠ બનાવે છે, એ તું જ છે.' પછી આંખે કહ્યું: 'મને જે આધાર આપે છે, એ તું જ છે.'
અથ હૈનઁશ્રોત્રમુવાચ યદહં સમ્પદસ્મિ ત્વં તત્સમ્પદસીત્યથ હૈનં મન ઉવાચ યદહમાયતનમસ્મિ ત્વં તદાયતનમસીતિ
પછી કાને કહ્યું: 'મને જે સમૃદ્ધિ આપે છે, એ તું જ છે.' પછી મનએ કહ્યું: 'મને જે નિવાસ આપે છે, એ તું જ છે.'
ન વૈ વાચો ન ચક્ષૂઁષિ ન શ્રોત્રાણિ ન મનાઁસીત્યાચક્ષતે પ્રાણા ઇત્યેવાચક્ષતે પ્રાણો હ્યેવૈતાનિ સર્વાણિ ભવતિ
લોકો 'બોલી', 'આંખ', 'કાન', 'મન' એમ નથી કહેતા; તેઓ 'શ્વાસ' જ કહે છે, કારણ કે શ્વાસ જ આ બધું બની જાય છે.
સ હોવાચ કિં મેઽન્નં ભવિષ્યતીતિ યત્કિઞ્ચિદિદમા શ્વભ્ય આ શકુનિભ્ય ઇતિ હોચુસ્તદ્વા એતદનસ્યાન્નમનો હ વૈ નામ પ્રત્યક્ષં ન હ વા એવંવિદિ કિઞ્ચનાનન્નં ભવતીતિ
તેણે પૂછ્યું: 'મારું ખોરાક શું હશે?' તેમને ઉત્તર આપ્યો: 'આજે જે કંઈ છે, કૂતરાથી લઈને પક્ષી સુધી બધું.' એ જ શ્વાસનું ખોરાક છે. 'મન' નામે બધું સ્પષ્ટ દેખાય છે; આવું જ્ઞાન ધરાવનાર માટે કશું પણ ખોરાક વિના નથી.
સ હોવાચ કિં મે વાસો ભવિષ્યતીત્યાપ ઇતિ હોચુસ્તસ્માદ્વા એતદશિષ્યન્તઃ પુરસ્તાચ્ચોપરિષ્ટાચ્ચાદ્ભિઃ પરિદધતિ લમ્ભુકો હ વાસો ભવત્યનગ્નો હ ભવતિ
તેણે પૂછ્યું: 'મારું વસ્ત્ર શું હશે?' તેમને કહ્યું: 'પાણી.' એટલે ભૂખ્યા લોકો આગળ અને ઉપરથી પોતાને પાણીથી ઢાંકે છે; પાણી ખરેખર વસ્ત્ર છે, અને તેના વિના માણસ ઉઘાડો રહે છે.
તદ્ધૈતત્સત્યકામો જાબાલો ગોશ્રુતયે વૈયાઘ્રપદ્યાયોક્ત્વોવાચ યદ્યપ્યેનચ્છુષ્કાય સ્થાણવે બ્રૂયાજ્જાયેરન્નેવાસ્મિઞ્છાખાઃ પ્રરોહેયુઃ પલાશાનીતિ
સત્યકામ જાબાલીએ ગૌશ્રુતિ વૈયાઘ્રપાદ્યને કહ્યું: 'જો કોઈ આ વાત સુકાઈ ગયેલા ઝાડને પણ કહે, તો એમાં નવી ડાળીઓ અને પાંદડા ઊગે.'
અથ યદિ મહજ્જિગમિષેદમાવાસ્યાયાં દીક્ષિત્વા પૌર્ણમાસ્યાઁ રાત્રૌ સર્વૌષધસ્ય મન્થં દધિમધુનોરુપમથ્ય જ્યેષ્ઠા શ્રેષ્ઠાય સ્વાહેત્યગ્નાવાજ્યસ્ય હુત્વા મન્થે સમ્પાતમવનયેત્
હવે, જો કોઈ મહાન સિદ્ધિ ઇચ્છે, તો અમાવાસ્યાના દિવસે વ્રત ધારણ કર્યા પછી, પૂર્ણિમાની રાત્રે બધા ઔષધિઓ દહીં અને મધ સાથે મિક્સ કરીને મથન કરે છે. પછી 'જ્યેષ્ઠ, શ્રેષ્ઠ માટે સ્વાહા' એમ કહીને અગ્નિમાં ઘી અર્પણ કરે છે અને પછી જે મથન બચ્યું હોય તે અગ્નિમાં નાખે છે.
વસિષ્ઠાય સ્વાહેત્યગ્નાવાજ્યસ્ય હુત્વા મન્થે સમ્પાતમવનયેત્પ્રતિષ્ઠાયૈ સ્વાહેત્યગ્નાવાજ્યસ્ય હુત્વા મન્થે સમ્પાતમવનયેત્સમ્પદે સ્વાહેત્યગ્નાવાજ્યસ્ય હુત્વા મન્થે સમ્પાતમવનયેદાયતનાય સ્વાહેત્યગ્નાવાજ્યસ્ય હુત્વા મન્થે સમ્પાતમવનયેત્
પછી 'વસિષ્ઠ માટે સ્વાહા' કહીને અગ્નિમાં ઘી અર્પણ કરે છે અને મથનનું બચેલું ભાગ અગ્નિમાં નાખે છે. 'પ્રતિષ્ઠા માટે સ્વાહા' કહીને પણ એ જ રીતે કરે છે. 'સંપત્તિ માટે સ્વાહા' કહીને પણ એ જ રીતે કરે છે. 'આયતન માટે સ્વાહા' કહીને પણ એ જ રીતે કરે છે.
અથ પ્રતિસૃપ્યાઞ્જલૌ મન્થમાધાય જપત્યમો નામાસ્યમા હિ તે સર્વમિદઁ સ હિ જ્યેષ્ઠઃ શ્રેષ્ઠો રાજાધિપતિઃ સ મા જ્યૈષ્ઠ્યઁ શ્રૈષ્ઠ્યઁ રાજ્યમાધિપત્યં ગમયત્વહમેવેદઁ સર્વમસાનીતિ
પછી હાથ ધોઈને, એ મથેલું પદાર્થ હાથમાં લઈએ છે અને કહે છે: 'અમુ, તું અમુ નામે ઓળખાય છે, કારણ કે આ બધું તારો જ છે. તું જ્યેષ્ઠ, શ્રેષ્ઠ, રાજા અને શાસક છે. તું મને જ્યેષ્ઠતા, શ્રેષ્ઠતા, રાજપણું અને અધિપત્ય આપ. હું જ આ બધું પ્રાપ્ત કરું.'
અથ ખલ્વેતયર્ચા પચ્છ આચામતિ તત્સવિતુર્વૃણીમ ઇત્યાચામતિ વયં દેવસ્ય ભોજનમિત્યાચામતિ શ્રેષ્ઠઁ સર્વધાતમમિત્યાચામતિ તુરં ભગસ્ય ધીમહીતિ સર્વં પિબતિ
પછી એ મંત્ર બોલી ને આ રીતે ચાટે છે: 'અમે સવિતાનું તેજ પસંદ કરીએ છીએ' એમ કહીને ચાટે છે; 'અમે દેવનું ભોજન ગ્રહણ કરીએ છીએ' એમ કહીને ચાટે છે; 'શ્રેષ્ઠ, સર્વનો સાર' એમ કહીને ચાટે છે; 'ઝલદી, અમને ભાગ્ય મળે' એમ કહીને બધું પી જાય છે.
નિર્ણિજ્ય કઁસં ચમસં વા પશ્ચાદગ્નેઃ સંવિશતિ ચર્મણિ વા સ્થણ્ડિલે વા વાચંયમોઽપ્રસાહઃ સ યદિ સ્ત્રિયં પશ્યેત્સમૃદ્ધં કર્મેતિ વિદ્યાત્
પછી બધું સાફ કરીને, અગ્નિની પાછળ લાકડાની ડિશ, ચામડી કે જમીન પર બેસે છે અને મૌન રહે છે, કંઈ બોલતો નથી. જો એ સ્ત્રીને જુએ, તો સમજવું કે કર્મ સફળ થયું છે.
તદેષ શ્લોકો યદા કર્મસુ કામ્યેષુ સ્ત્રિયઁ સ્વપ્નેષુ પશ્યન્તિ સમૃદ્ધિં તત્ર જાનીયાત્તસ્મિન્સ્વપ્નનિદર્શને તસ્મિન્સ્વપ્નનિદર્શને
આ વિષયમાં એક શ્લોક છે: જ્યારે ઇચ્છાપૂર્વકના કર્મોમાં સ્ત્રીઓ સપનામાં દેખાય અને સમૃદ્ધિ દેખાય, ત્યારે સમજવું જોઈએ કે એ સપનામાં સફળતા મળી છે.
પઞ્ચાલાનાઁ સમિતિમેયાય તઁ હ પ્રવાહણો જૈવલિરુવાચ કુમારાનુ ત્વાશિષત્પિતેત્યનુ હિ ભગવ ઇતિ
પંચાલોની સભામાં પહોંચ્યા ત્યારે પ્રવાહણ જયવલીએ પૂછ્યું: 'તમારા પિતાએ તમને શિષ્ય તરીકે શિક્ષણ આપ્યું હતું?' તેણે કહ્યું: 'હા, ભગવાન.'
વેત્થ યદિતોઽધિ પ્રજાઃ પ્રયન્તીતિ ન ભગવ ઇતિ વેત્થ યથા પુનરાવર્તન્ત3 ઇતિ ન ભગવ ઇતિ વેત્થ પથોર્દેવયાનસ્ય પિતૃયાણસ્ય ચ વ્યાવર્તના3 ઇતિ ન ભગવ ઇતિ
'તને ખબર છે કે જીવ અહીંથી ક્યાં જાય છે?' તેણે કહ્યું: 'ના, ભગવાન.' 'તને ખબર છે કે તેઓ ફરી પાછા કેમ આવે છે?' તેણે કહ્યું: 'ના, ભગવાન.' 'તને દેવયાન અને પિતૃયાન માર્ગની વિભાજના ખબર છે?' તેણે કહ્યું: 'ના, ભગવાન.'
વેત્થ યથાસૌ લોકો ન સમ્પૂર્યત3 ઇતિ ન ભગવ ઇતિ વેત્થ યથા પઞ્ચમ્યામાહુતાવાપઃ પુરુષવચસો ભવન્તીતિ નૈવ ભગવ ઇતિ
'તને ખબર છે કે એ લોક કેમ ભરાતો નથી?' તેણે કહ્યું: 'ના, ભગવાન.' 'તને ખબર છે કે પાંચમી આહુતિએ પાણી મનુષ્યરૂપ કેમ લે છે?' તેણે કહ્યું: 'ના, ભગવાન.'
અથાનુ કિમનુશિષ્ઠોઽવોચથા યો હીમાનિ ન વિદ્યાત્કથઁ સોઽનુશિષ્ટો બ્રુવીતેતિ સ હાયસ્તઃ પિતુરર્ધમેયાય તઁ હોવાચાનનુશિષ્ય વાવ કિલ મા ભગવાનબ્રવીદનુ ત્વાશિષમિતિ
'પછી શિક્ષણ લીધા પછી તું શું બોલ્યો?' તેણે કહ્યું: 'જેને આ બધું ખબર ન હોય, એ શિક્ષિત થયા પછી પણ શું બોલી શકે?' પછી એ પિતાજી પાસે ગયો અને કહ્યું: 'ભગવાન, તમે મને સાચું શિક્ષણ આપ્યું નહીં, છતાં કહ્યું હતું કે શિક્ષણ આપ્યું છે.'
પઞ્ચ મા રાજન્યબન્ધુઃ પ્રશ્નાનપ્રાક્ષીત્તેષાં નૈકઞ્ચનાશકં વિવક્તુમિતિ સ હોવાચ યથા મા ત્વં તદૈતાનવદો યથાહમેષાં નૈકઞ્ચન વેદ યદ્યહમિમાનવેદિષ્યં કથં તે નાવક્ષ્યમિતિ
'મને એક રાજકુલના સબંધીએ પાંચ પ્રશ્નો પૂછ્યા, પણ હું એકનો પણ જવાબ આપી શક્યો નહીં.' પિતાએ કહ્યું: 'જેમ તું જવાબ આપી શક્યો નહીં, એમ હું પણ એકનો પણ જવાબ જાણતો નથી. જો મને ખબર હોત, તો હું તને કેમ ન કહેત?'
સ હ ગૌતમો રાજ્ઞોઽર્ધમેયાય તસ્મૈ હ પ્રાપ્તાયાર્હાઞ્ચકાર સ હ પ્રાતઃ સભાગ ઉદેયાય તઁ હોવાચ માનુષસ્ય ભગવન્ગૌતમ વિત્તસ્ય વરં વૃણીથા ઇતિ સ હોવાચ તવૈવ રાજન્માનુષં વિત્તં યામેવ કુમારસ્યાન્તે વાચમભાષથાસ્તામેવ મે બ્રૂહીતિ સ હ કૃચ્છ્રી બભૂવ
ગૌતમ રાજા પાસે ગયો અને પહોંચ્યા પછી રાજાએ તેની યોગ્ય રીતે આવકાર કર્યો. સવારે ભોજન કર્યા પછી ઉદયએ કહ્યું: 'ગૌતમ, માનવ સંપત્તિમાંથી તું ઈચ્છા પસંદ કર.' ગૌતમએ કહ્યું: 'રાજા, માનવ સંપત્તિ તમારી જ રહે, પણ જે વાત તમે કુમારને અંતે કહી હતી, એ જ મને કહો.' રાજા મુશ્કેલીમાં પડ્યો.
તઁ હ ચિરં વસેત્યાજ્ઞાપયાઞ્ચકાર તઁ હોવાચ યથા મા ત્વં ગૌતમાવદો યથેયં ન પ્રાક્ત્વત્તઃ પુરા વિદ્યા બ્રાહ્મણાન્ગચ્છતિ તસ્માદુ સર્વેષુ લોકેષુ ક્ષત્રસ્યૈવ પ્રશાસનમભૂદિતિ તસ્મૈ હોવાચ
પછી રાજાએ કહ્યું: 'એને લાંબા સમય સુધી અહીં રહેવા દો.' પછી કહ્યું: 'ગૌતમ, જેમ તું જવાબ ન આપી શક્યો, એમ હું પણ જવાબ નહીં આપું. તારા પહેલાં આ વિદ્યા બ્રાહ્મણો સુધી પહોંચી નહોતી; એટલે બધા લોકમાં ક્ષત્રિયનું શાસન હતું.' પછી એણે તેને કહ્યુ.
અસૌ વાવ લોકો ગૌતમાગ્નિસ્તસ્યાદિત્ય એવ સમિદ્રશ્મયો ધૂમોઽહરર્ચિશ્ચન્દ્રમા અઙ્ગારા નક્ષત્રાણિ વિસ્ફુલિઙ્ગાઃ
એ લોક, ગૌતમ, ખરેખર અગ્નિ છે; એનું ઇંધણ સૂર્ય છે, કિરણો ધૂમ્રપાન છે, દિવસ એ જ્વાળા છે, ચંદ્ર એ અંગારા છે અને તારાઓ એ ચિંક છે.
તસ્મિન્નેતસ્મિન્નગ્નૌ દેવાઃ શ્રદ્ધાં જુહ્વતિ તસ્યા અહુતેઃ સોમો રાજા સમ્ભવતિ
આ અગ્નિમાં દેવતાઓ શ્રદ્ધા અર્પે છે; એ આહુતિમાંથી સોમરાજા ઉત્પન્ન થાય છે.
પર્જન્યો વાવ ગૌતમાગ્નિસ્તસ્ય વાયુરેવ સમિદભ્રં ધૂમો વિદ્યુદર્ચિરશનિરઙ્ગારાહ્રાદનયો વિસ્ફુલિઙ્ગાઃ
વરસાદનું વાદળ, ગૌતમ, ખરેખર અગ્નિ છે; એનું ઇંધણ પવન છે, વાદળ ધૂમ્રપાન છે, વીજળી જ્વાળા છે, ગર્જના એ અંગારા છે અને વરસાદ એ ચિંક છે.
તસ્મિન્નેતસ્મિન્નગ્નૌ દેવાઃ સોમઁ રાજાનં જુહ્વતિ તસ્યા આહુતેર્વર્ષઁ સમ્ભવતિ
આ અગ્નિમાં દેવતાઓ સોમરાજાને અર્પે છે; એ આહુતિમાંથી વરસાદ થાય છે.
પૃથિવી વાવ ગૌતમાગ્નિસ્તસ્યાઃ સંવત્સર એવ સમિદાકાશો ધૂમો રાત્રિરર્ચિર્દિશોઽઙ્ગારા અવાન્તરદિશો વિસ્ફુલિઙ્ગાઃ
પૃથ્વી, ગૌતમ, ખરેખર અગ્નિ છે; એનું ઇંધણ વર્ષ છે, આકાશ ધૂમ્રપાન છે, રાત્રિ જ્વાળા છે, દિશાઓ એ અંગારા છે અને અંતરદિશાઓ એ ચિંક છે.
તસ્મિન્નેતસ્મિન્નગ્નૌ દેવા વર્ષં જુહ્વતિ તસ્યા આહુતેરન્નઁ સમ્ભવતિ
આ અગ્નિમાં દેવતાઓ વરસાદ અર્પણ કરે છે; એ હવનમાંથી અન્ન ઉત્પન્ન થાય છે.
પુરુષો વાવ ગૌતમાગ્નિસ્તસ્ય વાગેવ સમિત્પ્રાણો ધૂમો જિહ્વાર્ચિશ્ચક્ષુરઙ્ગારાઃ શ્રોત્રં વિસ્ફુલિઙ્ગાઃ
ગૌતમ, માનવ પણ અગ્નિ છે; તેની વાણી એ લાકડું છે, શ્વાસ ધૂમ્ર છે, જીભ જ્યોત છે, આંખો અંગાર છે અને કાન ચિંગારી છે.
તસ્મિન્નેતસ્મિન્નગ્નૌ દેવા અન્નં જુહ્વતિ તસ્યા આહુતે રેતઃ સમ્ભવતિ
આ અગ્નિમાં દેવતાઓ અન્ન અર્પે છે; એ હવનમાંથી વીર્ય ઉત્પન્ન થાય છે.
યોષા વાવ ગૌતમાગ્નિસ્તસ્યા ઉપસ્થ એવ સમિદ્યદુપમન્ત્રયતે સ ધૂમો યોનિરર્ચિર્યદન્તઃ કરોતિ તેઽઙ્ગારા અભિનન્દા વિસ્ફુલિઙ્ગાઃ
ગૌતમ, સ્ત્રી પણ અગ્નિ છે; તેનો ગર્ભાશય લાકડું છે, જે કહે છે તે ધૂમ્ર છે, યોનિ જ્યોત છે, અંદર જે કરે છે તે અંગાર છે અને આનંદ ચિંગારી છે.