અગ્નિષ્ટે પાદં વક્તેતિ સ હ શ્વોભૂતે ગા આભિપ્રસ્થાપયાઞ્ચકાર તા યત્રાભિસાયં બભૂવુસ્તત્રાગ્નિમુપસમાધાય ગા ઉપરુધ્ય સમિધમાધાય પશ્ચાદગ્નેઃ પ્રાઙુપોપવિવેશ
'હવે અગ્નિ તને એક ભાગ કહેશે.' પછી બીજા દિવસે તેણે ગાયો આગળ હાંકી. જ્યાં પહોંચ્યા, ત્યાં અગ્નિ પ્રગટાવી, ગાયો બાંધી, લાકડાં મૂકી અને અગ્નિની પાછળ પૂર્વ તરફ મોઢું કરીને બેઠો.
તમગ્નિરભ્યુવાદ સત્યકામ3 ઇતિ ભગવ ઇતિ હ પ્રતિશુશ્રાવ
ત્યારે અગ્નિ આવીને કહ્યું: 'સત્યકામ.' તેણે જવાબ આપ્યો: 'હા, ભગવાન.'
સોમ્ય તે પાદં બ્રવાણીતિ બ્રવીતુ મે ભગવાનિતિ તસ્મૈ હોવાચ પૃથિવી કલાન્તરિક્ષં કલા દ્યૌઃ કલા સમુદ્રઃ કલૈષ વૈ સોમ્ય ચતુષ્કલઃ પાદો બ્રહ્મણોઽનન્તવાન્નામ
'સોમ્ય, હું તને એક ભાગ કહું.' તેણે કહ્યું: 'ભગવાન, કૃપા કરીને મને કહો.' અગ્નિએ કહ્યું: 'પૃથ્વી એક ભાગ છે, આકાશ એક ભાગ છે, સ્વર્ગ એક ભાગ છે અને સમુદ્ર એક ભાગ છે. સોમ્ય, આ ચાર ભાગ બ્રહ્મનું એક પગ છે, જેને અનંત કહેવાય છે.'
સ ય એતમેવં વિદ્વાꣳશ્ચતુષ્કલં પાદં બ્રહ્મણોઽનન્તવાનિત્યુપાસ્તેઽનન્તવાનસ્મિꣳલ્લોકે ભવત્યનન્તવતો હ લોકાઞ્જયતિ ય એતમેવં વિદ્વાꣳશ્ચતુષ્કલં પાદં બ્રહ્મણોઽનન્તવાનિત્યુપાસ્તે
જે આ રીતે જાણીને બ્રહ્મના આ ચાર ભાગને 'અનંત' માને છે અને ભજે છે, તે આ દુનિયામાં અનંત બને છે અને અનંત લોકોએ જીતે છે. જે આ રીતે જાણીને બ્રહ્મના આ ચાર ભાગને 'અનંત' માને છે અને ભજે છે.
હꣳસસ્તે પાદં વક્તેતિ સ હ શ્વોભૂતે ગા અભિપ્રસ્થાપયાઞ્ચકાર તા યત્રાભિસાયં બભૂવુસ્તત્રાગ્નિમુપસમાધાય ગા ઉપરુધ્ય સમિધમાધાય પશ્ચાદગ્નેઃ પ્રાઙુપોપવિવેશ
'હવે હંસ તને એક ભાગ કહેશે.' પછી બીજા દિવસે તેણે ગાયો આગળ હાંકી. જ્યાં પહોંચ્યા, ત્યાં અગ્નિ પ્રગટાવી, ગાયો બાંધી, લાકડાં મૂકી અને અગ્નિની પાછળ પૂર્વ તરફ મોઢું કરીને બેઠો.
તꣳ હꣳસ ઉપનિપત્યાભ્યુવાદ સત્યકામ3 ઇતિ ભગવ ઇતિ હ પ્રતિશુશ્રાવ
પછી હંસ આવીને કહ્યું: 'સત્યકામ.' તેણે જવાબ આપ્યો: 'હા, ભગવાન.'
સોમ્ય તે પાદં બ્રવાણીતિ બ્રવીતુ મે ભગવાનિતિ તસ્મૈ હોવાચાગ્નિઃ કલા સૂર્યઃ કલા ચન્દ્રઃ કલા વિદ્યુત્કલૈષ વૈ સોમ્ય ચતુષ્કલઃ પાદો બ્રહ્મણો જ્યોતિષ્માન્નામ
'સોમ્ય, હું તને એક ભાગ કહું.' તેણે કહ્યું: 'ભગવાન, કૃપા કરીને મને કહો.' હંસે કહ્યું: 'અગ્નિ એક ભાગ છે, સૂર્ય એક ભાગ છે, ચંદ્ર એક ભાગ છે અને વીજળી એક ભાગ છે. સોમ્ય, આ ચાર ભાગ બ્રહ્મનું એક પગ છે, જેને તેજસ્વી કહેવાય છે.'
સ ય એતમેવં વિદ્વાꣳશ્ચતુષ્કલં પાદં બ્રહ્મણો જ્યોતિષ્માનિત્યુપાસ્તે જ્યોતિષ્માનસ્મિꣳલ્લોકે ભવતિ જ્યોતિષ્મતો હ લોકાઞ્જયતિ ય એતમેવં વિદ્વાꣳશ્ચતુષ્કલં પાદં બ્રહ્મણો જ્યોતિષ્માનિત્યુપાસ્તે
જે આ રીતે જાણીને બ્રહ્મના આ ચાર ભાગને 'તેજસ્વી' માને છે અને ભજે છે, તે આ દુનિયામાં તેજસ્વી બને છે અને તેજસ્વી લોકોએ જીતે છે. જે આ રીતે જાણીને બ્રહ્મના આ ચાર ભાગને 'તેજસ્વી' માને છે અને ભજે છે.
મદ્ગુષ્ટે પાદં વક્તેતિ સ હ શ્વોભૂતે ગા અભિપ્રસ્થાપયાઞ્ચકાર તા યત્રાભિસાયં બભૂવુસ્તત્રાગ્નિમુપસમાધાય ગા ઉપરુધ્ય સમિધમાધાય પશ્ચાદગ્નેઃ પ્રાઙુપોપવિવેશ
'હવે મદગુ તને એક ભાગ કહેશે.' પછી બીજા દિવસે તેણે ગાયો આગળ હાંકી. જ્યાં પહોંચ્યા, ત્યાં અગ્નિ પ્રગટાવી, ગાયો બાંધી, લાકડાં મૂકી અને અગ્નિની પાછળ પૂર્વ તરફ મોઢું કરીને બેઠો.
તં મદ્ગુરુપનિપત્યાભ્યુવાદ સત્યકામ3 ઇતિ ભગવ ઇતિ હ પ્રતિશુશ્રાવ
પછી મદગુ આવીને કહ્યું: 'સત્યકામ.' તેણે જવાબ આપ્યો: 'હા, ભગવાન.'
સોમ્ય તે પાદં બ્રવાણીતિ બ્રવીતુ મે ભગવાનિતિ તસ્મૈ હોવાચ પ્રાણઃ કલા ચક્ષુઃ કલા શ્રોત્રં કલા મનઃ કલૈષ વૈ સોમ્ય ચતુષ્કલઃ પાદો બ્રહ્મણ આયતનવાન્નામ
'સોમ્ય, હું તને એક ભાગ કહું.' તેણે કહ્યું: 'ભગવાન, કૃપા કરીને મને કહો.' મદગુએ કહ્યું: 'શ્વાસ એક ભાગ છે, દ્રષ્ટિ એક ભાગ છે, શ્રવણ એક ભાગ છે અને મન એક ભાગ છે. સોમ્ય, આ ચાર ભાગ બ્રહ્મનું એક પગ છે, જેને આશ્રય કહેવાય છે.'
સ યૈ એતમેવં વિદ્વાꣳશ્ચતુષ્કલં પાદં બ્રહ્મણ આયતનવાનિત્યુપાસ્ત આયતનવાનસ્મિꣳલ્લોકે ભવત્યાયતનવતો હ લોકાઞ્જયતિ ય એતમેવં વિદ્વાꣳશ્ચતુષ્કલં પાદં બ્રહ્મણ આયતનવાનિત્યુપાસ્તે
જે આ રીતે જાણીને બ્રહ્મના આ ચાર ભાગને 'આશ્રય' માને છે અને ભજે છે, તે આ દુનિયામાં આશ્રયરૂપ બને છે અને આશ્રયવાળા લોકોએ જીતે છે. જે આ રીતે જાણીને બ્રહ્મના આ ચાર ભાગને 'આશ્રય' માને છે અને ભજે છે.
પ્રાપ હાચાર્યકુલં તમાચાર્યોઽભ્યુવાદ સત્યકામ3 ઇતિ ભગવ ઇતિ હ પ્રતિશુશ્રાવ
પછી તે ગુરુજીના ઘરે પહોંચ્યો. ગુરુજી આવ્યા અને કહ્યું: 'સત્યકામ.' તેણે જવાબ આપ્યો: 'હા, ભગવાન.'
બ્રહ્મવિદિવ વૈ સોમ્ય ભાસિ કો નુ ત્વાનુશશાસેત્યન્યે મનુષ્યેભ્ય ઇતિ હ પ્રતિજજ્ઞે ભગવાꣳસ્ત્વેવ મે કામે બ્રૂયાત્
'સોમ્ય, તું તો જાણે બ્રહ્મજ્ઞાની જેવો દેખાય છે. તને માણસોમાંથી કોણે શીખવ્યું?' તેણે જવાબ આપ્યો: 'ભગવાન, જે હું જાણવું ઇચ્છું છું એ તમે જ કહો.'
શ્રુતꣳ હ્યેવ મે ભગવદ્દૃશેભ્ય આચાર્યાદ્ધૈવ વિદ્યા વિદિતા સાધિષ્ઠં પ્રાપતીતિ તસ્મૈ હૈતદેવોવાચાત્ર હ ન કિઞ્ચન વીયાયેતિ વીયાયેતિ
હું તો મહાન ઋષિઓ પાસેથી સાંભળ્યું છે કે સાચી જ્ઞાન તો ગુરુ પાસેથી જ મળે છે અને એ જ્ઞાન પક્વ અને પ્રાપ્ત થાય છે. ત્યારે દેવતાએ કહ્યું: 'આથી વધારે કશું નથી, આથી વધારે કશું નથી.'
ઉપકોસલો હ વૈ કામલાયનઃ સત્યકામે જાબાલે બ્રહ્મચાર્યમુવાસ તસ્ય હ દ્વાદશવાર્ષાણ્યગ્નીન્પરિચચાર સ હ સ્માન્યાનન્તેવાસિનઃ સમાવર્તયꣳસ્તં હ સ્મૈવ ન સમાવર્તયતિ
ઉપકોસલ, કામલાયનનો પુત્ર, સત્યકામ જાબાલ પાસે વિદ્યાર્થી તરીકે રહ્યો. તેણે બાર વર્ષ સુધી અગ્નિની સેવા કરી. ગુરુએ બીજા વિદ્યાર્થીઓને ઘરે મોકલી દીધા, પણ તેને નહિ મોકલ્યો.
તં જાયોવાચ તપ્તો બ્રહ્મચારી કુશલમગ્નીન્પરિચચારીન્મા ત્વાગ્નયઃ પરિપ્રવોચન્પ્રબ્રૂહ્યસ્મા ઇતિ તસ્મૈ હાપ્રોચ્યૈવ પ્રવાસાઞ્ચક્રે
ગુરુની પત્નીએ કહ્યું: 'આ વિદ્યાર્થીએ તપ કર્યા છે, અગ્નિની સારી રીતે સેવા કરી છે. અગ્નિઓ તને કહ્યા પહેલા, તું તેને શીખવી દે.' પણ એ સાંભળીને પણ ગુરુ પ્રવાસે ચાલ્યા ગયા.
સ હ વ્યાધિનાનશિતું દધ્રે તમાચાર્યજાયોવાચ બ્રહ્મચારિન્નશાન કિં નુ નાશ્નાસીતિ સ હોવાચ બહવ ઇમેઽસ્મિન્પુરુષે કામા નાનાત્યયા વ્યાધિભિઃ પ્રતિપૂર્ણોઽસ્મિ નાશિષ્યામીતિ
પછી ઉપકોસલે ઉપવાસ કરવાનો નિશ્ચય કર્યો. ગુરુની પત્નીએ પૂછ્યું: 'વિદ્યાર્થી, તું શા માટે ખાવું નથી?' તેણે ઉત્તર આપ્યો: 'આ શરીરમાં અનેક ઇચ્છાઓ છે, જુદા-જુદા માર્ગે આવીને, દુઃખોથી ભરેલી છે. હું એથી ભરાઈ ગયો છું, એટલે ખાઈશ નહિ.'
અથ હાગ્નયઃ સમૂદિરે તપ્તો બ્રહ્મચારી કુશલં નઃ પર્યચારીદ્ધન્તાસ્મૈ પ્રબ્રવામેતિ તસ્મૈ હોચુઃ
પછી અગ્નિઓએ કહ્યું: 'આ વિદ્યાર્થીએ તપ કર્યું છે, અમારી સારી રીતે સેવા કરી છે. આવો, આપણે તેને શીખવીએ.' અને તેમણે કહ્યું:
પ્રાણો બ્રહ્મ કં બ્રહ્મ ખં બ્રહ્મેતિ સ હોવાચ વિજાનામ્યહં યત્પ્રાણો બ્રહ્મ કં ચ તુ ખં ચ ન વિજાનામીતિ તે હોચુર્યદ્વાવ કં તદેવ ખં યદેવ ખં તદેવ કમિતિ પ્રાણં ચ હાસ્મૈ તદાકાશં ચોચુઃ
'શ્વાસ એ બ્રહ્મ છે, આકાશ એ બ્રહ્મ છે, અને ગગન પણ બ્રહ્મ છે.' ઉપકોસલે કહ્યું: 'હું જાણું છું કે શ્વાસ બ્રહ્મ છે, પણ આકાશ અને ગગન વિશે જાણતો નથી.' ત્યારે અગ્નિઓએ કહ્યું: 'જે આકાશ છે, એ જ ગગન છે; અને જે ગગન છે, એ જ આકાશ છે.' એમ કરીને તેમણે તેને શ્વાસ અને આકાશનું જ્ઞાન આપ્યું.
અથ હૈનં ગાર્હપત્યોઽનુશશાસ પૃથિવ્યગ્નિરન્નમાદિત્ય ઇતિ ય એષ આદિત્યે પુરુષો દૃશ્યતે સોઽહમસ્મિ સ એવાહમસ્મીતિ
પછી ગૃહ્ય અગ્નિએ તેને શીખવ્યું: 'પૃથ્વી, અગ્નિ, અન્ન અને સૂર્ય—જે વ્યક્તિ સૂર્યમાં દેખાય છે, એ હું છું, અને એ જ હું છું.'
સ ય એતમેવં વિદ્વાનુપાસ્તેઽપહતે પાપકૃત્યાં લોકી ભવતિ સર્વમાયુરેતિ જ્યોગ્જીવતિ નાસ્યાવરપુરુષાઃ ક્ષીયન્ત ઉપ વયં તં ભુઞ્જામોઽસ્મિꣳશ્ચ લોકેઽમુષ્મિꣳશ્ચ ય એતમેવં વિદ્વાનુપાસ્તે
જે આ રીતે જાણીને ધ્યાન કરે છે, તે પાપથી મુક્ત થાય છે, સર્વ લોકને પ્રાપ્ત કરે છે, આખું આયુષ્ય પામે છે, લાંબું જીવે છે; તેના લોકોમાંથી કોઈ નાશ પામતા નથી. અમે બંને લોકમાં, આ અને પરલોકમાં, તેની સાથે આનંદ કરીએ છીએ, જે આ રીતે જાણીને ધ્યાન કરે છે.
અથ હૈનમ ઽનુશશાસાપો દિશો નક્ષત્રાણિ ચન્દ્રમા ઇતિ ય એષ ચન્દ્રમસિ પુરુષો દૃશ્યતે સોઽહમસ્મિ સ એવાહમસ્મીતિ
પછી હોમ અગ્નિએ તેને શીખવ્યું: 'દિશાઓ, તારાઓ અને ચાંદ્રમા—જે વ્યક્તિ ચાંદ્રમામાં દેખાય છે, એ હું છું, અને એ જ હું છું.'
સ ય એતમેવં વિદ્વાનુપાસ્તેઽપહતે પાપકૃત્યાં લોકીભવતિ સર્વમાયુરેતિ જ્યોગ્જીવતિ નાસ્યાવરપુરુષાઃ ક્ષીયન્ત ઉપ વયં તં ભુઞ્જામોઽસ્મિꣳશ્ચ લોકેઽમુષ્મિꣳશ્ચ ય એતમેવં વિદ્વાનુપાસ્તે
જે આ રીતે જાણીને ધ્યાન કરે છે, તે પાપથી મુક્ત થાય છે, સર્વ લોકને પ્રાપ્ત કરે છે, આખું આયુષ્ય પામે છે, લાંબું જીવે છે; તેના લોકોમાંથી કોઈ નાશ પામતા નથી. અમે બંને લોકમાં, આ અને પરલોકમાં, તેની સાથે આનંદ કરીએ છીએ, જે આ રીતે જાણીને ધ્યાન કરે છે.
અથ હૈનમ નુશશાસ પ્રાણ આકાશો દ્યૌર્વિદ્યુદિતિ ય એષ વિદ્યુતિ પુરુષો દૃશ્યતે સોઽહમસ્મિ સ એવાહમસ્મીતિ
પછી શ્વાસના અગ્નિએ તેને શીખવ્યું: 'શ્વાસ, આકાશ, સ્વર્ગ અને વીજળી—જે વ્યક્તિ વીજળીમાં દેખાય છે, એ હું છું, અને એ જ હું છું.'
સ ય એતમેવં વિદ્વાનુપાસ્તેઽપહતે પાપકૃત્યાં લોકીભવતિ સર્વમયુરેતિ જ્યોગ્જીવતિ નાસ્યાવરપુરુષાઃ ક્ષીયન્ત ઉપ વયં તં ભુઞ્જામોઽસ્મિꣳશ્ચ લોકેઽમુષ્મિꣳશ્ચ ય એતમેવં વિદ્વાનુપાસ્તે
જે આ રીતે જાણીને ધ્યાન કરે છે, તે પાપથી મુક્ત થાય છે, સર્વ લોકને પ્રાપ્ત કરે છે, આખું આયુષ્ય પામે છે, લાંબું જીવે છે; તેના લોકોમાંથી કોઈ નાશ પામતા નથી. અમે બંને લોકમાં, આ અને પરલોકમાં, તેની સાથે આનંદ કરીએ છીએ, જે આ રીતે જાણીને ધ્યાન કરે છે.
તે હોચુરુપકોસલૈષા સોમ્ય તેઽસ્મદ્વિદ્યાત્મવિદ્યા ચાચાર્યસ્તુ તે ગતિં વક્તેત્યાજગામ હાસ્યાચાર્યસ્તમાચાર્યોઽભ્યુવાદોપકોસલ3 ઇતિ
તેઓએ ઉપકોસલને કહ્યું: 'પ્રિય, આ અમારું જ્ઞાન છે, આત્માનું જ્ઞાન છે. પણ તારો ગુરુ તને માર્ગ બતાવશે.' પછી ગુરુ પાછા આવ્યા અને ઉપકોસલને બોલાવ્યા.
ભગવ ઇતિ હ પ્રતિશુશ્રાવ બ્રહ્મવિદ ઇવ સોમ્ય તે મુખં ભાતિ કો નુ ત્વાનુશશાસેતિ કો નુ માનુશિષ્યાદ્ભો ઇતીહાપેવ નિહ્નુત ઇમે નૂનમીદૃશા અન્યાદૃશા ઇતીહાગ્નીનભ્યૂદે કિં નુ સોમ્ય કિલ તેઽવોચન્નિતિ
ઉપકોસલે કહ્યું: 'ભગવાન.' ગુરુએ કહ્યું: 'પ્રિય, તારો ચહેરો બ્રહ્મજ્ઞાની જેવો તેજસ્વી લાગે છે. તને કોણે શીખવ્યું?' ઉપકોસલે કહ્યું: 'મને કોણ શીખવી શકે, ભગવાન?' પણ અગ્નિઓએ અંદરથી સંકેત આપ્યો: 'આ કદાચ આવા છે, અથવા બીજા પ્રકારના છે.' પછી ઉપકોસલ અગ્નિઓ પાસે ગયો. ગુરુએ પૂછ્યું: 'પ્રિય, તેમણે તને શું શીખવ્યું?'
ઇદમિતિ હ પ્રતિજજ્ઞે લોકાન્વાવ કિલ સોમ્ય તેઽવોચન્નહં તુ તે તદ્વક્ષ્યામિ યથા પુષ્કરપલાશ આપો ન શ્લિષ્યન્ત એવમેવંવિદિ પાપં કર્મ ન શ્લિષ્યત ઇતિ બ્રવીતુ મે ભગવાનિતિ તસ્મૈ હોવાચ
'આ,' એમ ઉપકોસલે કહ્યું. 'તેઓએ તને લોક વિશે કહ્યું, પ્રિય. પણ હું તને એ સમજાવીશ. જેમ કમળના પાન પર પાણી અટકતું નથી, તેમ આ રીતે જાણનારા પર પાપના કર્મો અટકતા નથી.' ઉપકોસલે કહ્યું: 'ભગવાન, મને શીખવો.' ત્યારે ગુરુએ શીખવ્યું:
ય એષોઽક્ષિણિ પુરુષો દૃશ્યત એષ આત્મેતિ હોવાચૈતદમૃતમભયમેતદ્બ્રહ્મેતિ તદ્યદ્યપ્યસ્મિન્સર્પિર્વોદકં વા સિઞ્ચતિ વર્ત્મની એવ ગચ્છતિ
'આ આંખમાં જે વ્યક્તિ દેખાય છે, એ આત્મા છે,' ગુરુએ કહ્યું. 'આ અમર છે, નિર્ભય છે, આ બ્રહ્મ છે. જો એ પર ઘી કે પાણી નાખો, તો પણ એ પોતાનાં માર્ગે જ જાય છે.'