છાન્દોગ્યોપનિષદ્

અથ ખલ્વાશીઃસમૃદ્ધિરુપસરણાનીત્યુપાસીત યેન સામ્ના સ્તોષ્યન્સ્યાત્તત્સામોપધાવેત્

હવે, આશીર્વાદ, સમૃદ્ધિ અને નજીક જવું—આનું ધ્યાન કરવું જોઈએ; જે સામનથી સ્તુતિ કરવી હોય, તે સામન પાસે જવું જોઈએ.

યસ્યામૃચિ તામૃચં યદાર્ષેયં તમૃષિં યાં દેવતામભિષ્ટોષ્યન્સ્યાત્તાં દેવતામુપધાવેત્

જે ઋચથી સ્તુતિ કરવી હોય, તે ઋચ પાસે જવું; જે ઋષિથી, તે ઋષિ પાસે; અને જે દેવતાની સ્તુતિ કરવી હોય, તે દેવતા પાસે જવું જોઈએ.

યેન ચ્છન્દસા સ્તોષ્યન્સ્યાત્તચ્છન્દ ઉપધાવેદ્યેન સ્તોમેન સ્તોષ્યમાણઃ સ્યાત્તꣳ સ્તોમમુપધાવેત્

જે છંદથી સ્તુતિ કરવી હોય, તે છંદ પાસે જવું; અને જે સ્તોમથી સ્તુતિ કરવી હોય, તે સ્તોમ પાસે જવું જોઈએ.

યાં દિશમભિષ્ટોષ્યન્સ્યાત્તાં દિશમુપધાવેત્

જે દિશાની સ્તુતિ કરવી હોય, તે દિશા પાસે જવું જોઈએ.

આત્માનમન્તત ઉપસૃત્ય સ્તુવીત કામં ધ્યાયન્નપ્રમત્તોઽભ્યાશો હ યદસ્મૈ સ કામઃ સમૃધ્યેત યત્કામઃ સ્તુવીતેતિ યત્કામઃ સ્તુવીતેતિ

અંતે પોતાને નજીક જઈને, પોતાની ઇચ્છા ધ્યાનમાં રાખીને, ચેતન રહેીને સ્તુતિ કરવી જોઈએ; કારણ કે જ્યારે તેની ઇચ્છા પૂર્ણ થાય છે, ત્યારે એ માટે તેણે સ્તુતિ કરી હતી—એમ કહેવાય છે.

ઓમિત્યેતદક્ષરમુદ્ગીથમુપાસીતોમિતિ હ્યુદ્ગાયતિ તસ્યોપવ્યાખ્યાનમ્

‘ઔમ’ એ અક્ષરનું ધ્યાન કરવું જોઈએ, કારણ કે જ્યારે ઉદગીથ ગવાય છે ત્યારે ‘ઔમ’ જ ઉચ્ચારાય છે. હવે તેની સમજાવટ આવી છે.

દેવા વૈ મૃત્યોર્બિભ્યતસ્ત્રયીં વિદ્યાં પ્રાવિશꣳસ્તે છન્દોભિરચ્છાદયન્યદેભિરચ્છાદયꣳસ્તચ્છન્દસાં છન્દસ્ત્વમ્

દેવતાઓ મૃત્યુથી ડરીને ત્રૈવીદ્યા જ્ઞાનમાં પ્રવેશ્યા. તેઓએ છંદોથી પોતાને ઢાંકી લીધા, જાણે કે આવરણ ઓઢ્યું હોય. છંદોમાં જે સાર છે, એ જ સાચો સાર છે.

તાનુ તત્ર મૃત્યુર્યથા મત્સ્યમુદકે પરિપશ્યેદેવં પર્યપશ્યદૃચિ સામ્નિ યજુષિ । તે નુ વિદિત્વોર્ધ્વા ઋચઃ સામ્નો યજુષઃ સ્વરમેવ પ્રાવિશન્

ત્યાં મૃત્યુએ તેમને એ રીતે જોયા જેમ માછલી પાણીમાં જુએ છે; ઋચા, સામન અને યજુષમાં પણ તેને દેખાયા. આ જાણીને તેઓ ઋચા, સામન અને યજુષને પાર કરી અવાજમાં પ્રવેશ્યા.

યદા વા ઋચમાપ્નોત્યોમિત્યેવાતિસ્વરત્યેવꣳ સામૈવં યજુરેષ ઉ સ્વરો યદેતદક્ષરમેતદમૃતમભયં તત્પ્રવિશ્ય દેવા અમૃતા અભયા અભવન્

જ્યારે કોઈ ઋચા સુધી પહોંચે છે, ત્યારે ‘ઔમ’ ઉચ્ચારીને તેને પાર કરે છે; એ જ રીતે સામન અને યજુષમાં પણ કરે છે. આ અવાજ, આ અક્ષર અમર અને નિર્ભય છે. તેમાં પ્રવેશીને દેવતાઓ અમર અને નિર્ભય બન્યા.

સ ય એતદેવં વિદ્વાનક્ષરં પ્રણૌત્યેતદેવાક્ષરꣳ સ્વરમમૃતમભયં પ્રવિશતિ તત્પ્રવિશ્ય યદમૃતા દેવાસ્તદમૃતો ભવતિ

જે આ રીતે જાણીને આ અક્ષરનું ઉચ્ચારણ કરે છે, એ આ અમર અને નિર્ભય અવાજમાં પ્રવેશે છે. તેમાં પ્રવેશીને, જેમ દેવતાઓ અમર બન્યા, તેમ એ પણ અમર બને છે.

અથ ખલુ ય ઉદ્ગીથઃ સ પ્રણવો યઃ પ્રણવઃ સ ઉદ્ગીથ ઇત્યસૌ વા આદિત્ય ઉદ્ગીથ એષ પ્રણવ ઓમિતિ હ્યેષ સ્વરન્નેતિ

હવે, ઉદગીથ એટલે પ્રણવ, અને પ્રણવ એટલે ઉદગીથ. એ સૂર્ય જ ઉદગીથ છે; આ પ્રણવ છે, કારણ કે એ ‘ઔમ’ તરીકે ધ્વનિત થાય છે.

એતમુ એવાહમભ્યગાસિષં તસ્માન્મમ ત્વમેકોઽસીતિ હ કૌષીતકિઃ પુત્રમુવાચ રશ્મીꣳસ્ત્વં પર્યાવર્તયાદ્બહવો વૈ તે ભવિષ્યન્તીત્યધિદૈવતમ્

હું આ જને પ્રાપ્ત કર્યો છું; તેથી તું માત્ર મારો છે, એમ કૌશીતકીયે પોતાના પુત્રને કહ્યું. તારા કિરણો પાછા ખેંચ, કારણ કે તને ઘણા મળશે—આ દેવતાઓ વિષેની સમજાવટ છે.

અથાધ્યાત્મં ય એવાયં મુખ્યઃ પ્રાણસ્તમુદ્ગીથમુપાસીતોમિતિ હ્યેષ સ્વરન્નેતિ

હવે, આત્મા સંદર્ભે: મુખ્ય પ્રાણ એ ઉદગીથ તરીકે ધ્યાન કરવા યોગ્ય છે, કારણ કે એ પણ ‘ઔમ’ ધ્વનિત કરે છે.

એતમુ એવાહમભ્યગાસિષં તસ્માન્મમ ત્વમેકોઽસીતિ હ કૌષીતકિઃ પુત્રમુવાચ પ્રાણાꣳ સ્ત્વં ભૂમાનમભિગાયતાદ્બહવો વૈ મે ભવિષ્યન્તીતિ

હું આ જને પ્રાપ્ત કર્યો છું; તેથી તું માત્ર મારો છે, એમ કૌશીતકીયે પોતાના પુત્રને કહ્યું. તું અનેક પ્રાણોનું ગાન કર, કેમ કે મને ઘણાં મળશે.

અથ ખલુ ય ઉદ્ગીથઃ સ પ્રણવો યઃ પ્રણવઃ સ ઉદ્ગીથ ઇતિ હોતૃષદનાદ્ધૈવાપિ દુરુદ્ગીથમનુસમાહરતીત્યનુસમાહરતીતિ

હવે, ઉદગીથ એટલે પ્રણવ, અને પ્રણવ એટલે ઉદગીથ. જો હોદ્રુ ખોટી જગ્યાએથી પાઠ કરે, તો તે વારંવાર ઉદગીથને એકઠું કરે છે—એમ કહેવામાં આવે છે.

સામ તદેતદેતસ્યામૃચ્યધ્યૂઢꣳ સામ તસ્માદૃચ્યધ્યૂઢꣳ સામ ગીયત ઇયમેવ સાગ્નિરમસ્તત્સામ

આ સામન ઋચા પર જ ગૂંથાયેલું છે; તેથી સામન ઋચા પર ગવાય છે. આ અગ્નિ છે અને તે સામન છે.

સામ તદેતદેતસ્યામૃચ્યધ્યૂઢꣳ સામ તસ્માદૃચ્યધ્યૂઢꣳ સામ ગીયતેઽન્તરિક્ષમેવ સા વાયુરમસ્તત્સામ

આ સામન ઋચા પર જ ગૂંથાયેલું છે; તેથી સામન ઋચા પર ગવાય છે. આ આકાશ છે અને તે સામન છે.

સામ તદેતદેતસ્યામૃચ્યધ્યૂઢꣳ સામ તસ્માદૃચ્યધ્યૂઢꣳ સામ ગીયતે દ્યૌરેવ સાદિત્યોઽમસ્તત્સામ

આ સામન ઋચા પર જ ગૂંથાયેલું છે; તેથી સામન ઋચા પર ગવાય છે. આ આકાશ છે અને સૂર્ય એ સામન છે.

સામ તદેતદેતસ્યામૃચ્યધ્યૂઢꣳ સામ તસ્માદૃચ્યધ્યૂઢꣳ સામ ગીયતે નક્ષત્રાણ્યેવ સા ચન્દ્રમા અમસ્તત્સામ

આ સામન ઋચા પર જ ગૂંથાયેલું છે; તેથી સામન ઋચા પર ગવાય છે. આ તારાઓ છે અને ચંદ્ર એ સામન છે.

અથ યદેતદાદિત્યસ્ય શુક્લં ભાઃ સૈવર્ગથ યન્નીલં પરઃ કૃષ્ણં તત્સામ તદેતદેતસ્યામૃચ્યધ્યૂઢꣳ સામ તસ્માદૃચ્યધ્યૂઢꣳ સામ ગીયતે

હવે, સૂર્યની જે સફેદ કાંતિ છે, એ સામન છે; અને જે વાદળી કે કાળી છે, એ પણ સામન છે. આ સામન ઋચા પર જ ગૂંથાયેલું છે; તેથી સામન ઋચા પર ગવાય છે.

અથ યદેવૈતદાદિત્યસ્ય શુક્લં ભાઃ સૈવ સાથ યન્નીલં પરઃ કૃષ્ણં તદમસ્તત્સામાથ ય એષોઽન્તરાદિત્યે હિરણ્મયઃ પુરુષો દૃશ્યતે હિરણ્યશ્મશ્રુર્હિરણ્યકેશ આપ્રણખાત્સર્વ એવ સુવર્ણઃ

હવે, સૂર્યની જે સફેદ કાંતિ છે, એ સામન છે; અને જે વાદળી કે કાળી છે, એ પણ સામન છે. અને સૂર્યમાં જે સુવર્ણમય પુરુષ દેખાય છે—સુવર્ણ દાઢી, સુવર્ણ વાળ, પગના નખથી શિર્ષ સુધી આખો સુવર્ણ છે.

તસ્ય યથા કપ્યાસં પુણ્ડરીકમેવમક્ષિણી તસ્યોદિતિ નામ સ એષ સર્વેભ્યઃ પાપ્મભ્ય ઉદિત ઉદેતિ હ વૈ સર્વેભ્યઃ પાપ્મભ્યો ય એવં વેદ

એના નેત્રો એવાં છે જેમ તડકાથી ખીલેલા કમળ હોય. તેનું નામ ઉદિતિ છે. જે આ જાણે છે, તે સર્વ દુઃખો ઉપર ઊઠે છે; ખરેખર, એ સર્વ દુઃખો ઉપર ઊઠે છે.

તસ્યર્ક્ચ સામ ચ ગેષ્ણૌ તસ્માદુદ્ગીથસ્તસ્માત્ત્વેવોદ્ગાતૈતસ્ય હિ ગાતા સ એષ યે ચામુષ્માત્પરાઞ્ચો લોકાસ્તેષાં ચેષ્ટે દેવકામાનાં ચેત્યધિદૈવતમ્

એના ગાલોમાં ઋચા અને સામન વસે છે; તેથી ઉદગીથ છે, તેથી ગાયક એના માટે ગાય છે. એ જ છે જે આ દુનિયાઓ અને દેવતાઓની ઈચ્છાઓ માટે કાર્ય કરે છે—આ દેવતાઓ વિષેની સમજાવટ છે.

અથાધ્યાત્મં વાગેવર્ક્પ્રાણઃ સામ તદેતદેતસ્યામૃચ્યધ્યૂઢꣳ સામ તસ્માદૃચ્યધ્યૂઢꣳ સામ ગીયતે વાગેવ સા પ્રાણોઽમસ્તત્સામ

હવે આત્મા વિષે કહીએ તો, વાણી એ ઋચ છે અને શ્વાસ એ સામ છે. આ સામ એ ઋચ પર જ ગૂંથાયેલું છે. એટલે સામ હંમેશા ઋચ પર આધાર રાખીને ગવાય છે. વાણી એ ઋચ છે અને શ્વાસ એ તેનો સાર છે—આજ સામનું સ્વરૂપ છે.

ચક્ષુરેવર્ગાત્મા સામ તદેતદેતસ્યામૃચ્યધ્યૂઢꣳ સામ તસ્માદૃચ્યધ્યૂઢꣳ સામ ગીયતે ચક્ષુરેવ સાત્મામસ્તત્સામ

આંખ એ ઋચનો સાર છે અને સામ એ છે. આ સામ ઋચ પર જ ગૂંથાયેલું છે. એટલે સામ હંમેશા ઋચ પર આધાર રાખીને ગવાય છે. આંખ એ ઋચ છે અને સામ એ તેનો સાર છે.

સામ તદેતદેતસ્યામૃચ્યધ્યૂઢꣳ સામ તસ્માદૃચ્યધ્યૂઢꣳ સામ ગીયતે શ્રોત્રમેવ સા મનોઽમસ્તત્સામ

સામ એ છે, જે ઋચ પર ગૂંથાયેલું છે. એટલે સામ હંમેશા ઋચ પર આધાર રાખીને ગવાય છે. કાન એ ઋચ છે અને મન એ તેનો સાર છે—આજ સામનું સ્વરૂપ છે.

અથ યદેતદક્ષ્ણઃ શુક્લં ભાઃ સૈવર્ગથ યન્નીલં પરઃ કૃષ્ણં તત્સામ તદેતદેતસ્યામૃચ્યધ્યૂઢꣳ સામ તસ્માદૃચ્યધ્યૂઢꣳ સામ ગીયતે અથ યદેવૈતદક્ષ્ણઃ શુક્લં ભાઃ સૈવ સાથ યન્નીલં પરઃ કૃષ્ણં તદમસ્તત્સામ

હવે, આંખમાં જે સફેદ તેજ છે, એ ઋચ છે; અને જે વાદળી કે કાળું દેખાય છે, એ સામ છે. આ સામ ઋચ પર જ ગૂંથાયેલું છે. એટલે સામ હંમેશા ઋચ પર આધાર રાખીને ગવાય છે. આંખમાં જે સફેદ તેજ છે, એ ઋચ છે; અને જે વાદળી કે કાળું છે, એ સામ છે અને એ તેનો સાર છે.

અથ ય એષોઽન્તરક્ષિણિ પુરુષો દૃશ્યતે સૈવર્ક્તત્સામ તદુક્થં તદ્યજુસ્તદ્બ્રહ્મ તસ્યૈતસ્ય તદેવ રૂપં યદમુષ્ય રૂપં યાવમુષ્ય ગેષ્ણૌ તૌ ગેષ્ણૌ યન્નામ તન્નામ

હવે, આંખમાં જે પુરુષ દેખાય છે, એ ઋચ છે, એજ સામ છે, એજ ઉક્ત છે, એજ યજુસ છે, એજ બ્રહ્મ છે. એનું જે સ્વરૂપ છે, એજ તેનું સ્વરૂપ છે; જેટલું એનું છાંયાનું કદ છે, એટલુંજ એનું છાંયાનું સ્વરૂપ છે; જે નામ છે, એજ તેનું નામ છે.

સ એષ યે ચૈતસ્માદર્વાઞ્ચો લોકાસ્તેષાં ચેષ્ટે મનુષ્યકામાનાં ચેતિ તદ્ય ઇમે વીણાયાં ગાયન્ત્યેતં તે ગાયન્તિ તસ્માત્તે ધનસનયઃ

એ પુરુષ અને આથી નીચેનાં બધા લોક, એ બધાને એ જ સંચાલિત કરે છે, અને મનુષ્યોની ઇચ્છાઓને પણ. જે વાંસી પર ગીત ગાય છે, એ પણ એનું જ ગીત ગાય છે; એટલે તેમને ધનના ગાયક કહેવામાં આવે છે.