કોશો ભૂમિબુધ્નો ન જીર્યતિ દિશો હ્યસ્ય સ્રક્તયો દ્યૌરસ્યોત્તરં બિલꣳસ એષ કોશો વસુધાનસ્તસ્મિન્વિશ્વમિદꣳશ્રિતમ્
પાત્રનું આધાર પૃથ્વી છે અને એ ક્યારેય નાશ પામતું નથી; દિશાઓ એના હાર છે, આકાશ એનું ઉપરનું મુખ છે; આ પાત્ર પૃથ્વી છે અને તેમાં બધું સમાયેલું છે.
તસ્ય પ્રાચી દિગ્જુહૂર્નામ સહમાના નામ દક્ષિણા રાજ્ઞી નામ પ્રતીચી સુભૂતા નામોદીચી તાસાં વાયુર્વત્સઃ સ ય એતમેવં વાયું દિશાં વત્સં વેદ ન પુત્રરોદꣳરોદિતિ સોઽહમેતમેવં વાયું દિશાં વત્સં વેદ મા પુત્રરોદꣳરુદમ્
તેમાં પૂર્વ દિશા જુહૂ છે, દક્ષિણ સહમાના છે, પશ્ચિમ રાણી છે, ઉત્તર સુભૂતા છે, અને ઉપર ઉદીચી છે; એમાં વાયુ વાછરડો છે; જે દિશાઓના વાછરડાની રીતે વાયુને જાણે છે, તે પુત્ર માટે રડે નહીં; હું પણ દિશાઓના વાછરડાની જેમ વાયુને જાણું, જેથી પુત્ર માટે રડવું ન પડે.
અરિષ્ટં કોશં પ્રપદ્યેઽમુનામુનામુના પ્રાણં પ્રપદ્યેઽમુનામુનામુના ભૂઃ પ્રપદ્યેઽમુનામુનામુના ભુવઃ પ્રપદ્યેઽમુનામુનામુના સ્વઃ પ્રપદ્યેઽમુનામુનામુના
હું નિર્વિકાર પાત્રમાં શરણ લઉં છું; આથી, આથી, આથી, હું શ્વાસમાં શરણ લઉં છું; આથી, આથી, આથી, હું ભૂમાં શરણ લઉં છું; આથી, આથી, આથી, હું ભુવમાં શરણ લઉં છું; આથી, આથી, આથી, હું સ્વમાં શરણ લઉં છું; આથી, આથી, આથી.
સ યદવોચં પ્રાણં પ્રપદ્ય ઇતિ પ્રાણો વા ઇદꣳ સર્વં ભૂતં યદિદં કિઞ્ચ તમેવ તત્પ્રાપત્સિ
હવે, જ્યારે મેં કહ્યું કે 'હું શ્વાસમાં શરણ લઉં છું', ત્યારે ખરેખર આ બધું જ શ્વાસ છે; જે કંઈ છે, એ જ તું પ્રાપ્ત કરે છે.
અથ યદવોચં ભૂઃ પ્રપદ્ય ઇતિ પૃથિવીં પ્રપદ્યેઽન્તરિક્ષં પ્રપદ્યે દિવં પ્રપદ્ય ઇત્યેવ તદવોચમ્
પછી, જ્યારે મેં કહ્યું કે 'હું ભૂમાં શરણ લઉં છું', ત્યારે હું પૃથ્વીમાં શરણ લઉં છું, હું આકાશમાં શરણ લઉં છું, હું સ્વર્ગમાં શરણ લઉં છું — એમ જ મેં કહ્યું.
અથ યદવોચં ભુવઃ પ્રપદ્ય ઇત્યગ્નિં પ્રપદ્યે વાયું પ્રપદ્ય આદિત્યં પ્રપદ્ય ઇત્યેવ તદવોચમ્
પછી, જ્યારે મેં કહ્યું કે 'હું ભુવમાં શરણ લઉં છું', ત્યારે હું અગ્નિમાં શરણ લઉં છું, હું વાયુમાં શરણ લઉં છું, હું સૂર્યમાં શરણ લઉં છું — એમ જ મેં કહ્યું.
અથ યદવોચꣳસ્વઃ પ્રપદ્ય ઇત્યૃગ્વેદં પ્રપદ્યે યજુર્વેદં પ્રપદ્યે સામવેદં પ્રપદ્ય ઇત્યેવ તદવોચં તદવોચમ્
પછી, જ્યારે મેં કહ્યું કે 'હું સ્વમાં શરણ લઉં છું', ત્યારે હું ઋગ્વેદમાં શરણ લઉં છું, હું યજુર્વેદમાં શરણ લઉં છું, હું સામવેદમાં શરણ લઉં છું — એમ જ મેં કહ્યું, એમ જ મેં કહ્યું.
પુરુષો વાવ યજ્ઞસ્તસ્ય યાનિ ચતુર્વિꣳશતિવર્ષાણિ તત્પ્રાતઃસવનં ચતુર્વિꣳશત્યક્ષરા ગાયત્રી ગાયત્રં પ્રાતઃસવનં તદસ્ય વસવોઽન્વાયત્તાઃ પ્રાણા વાવ વસવ એતે હીદꣳસર્વં વાસયન્તિ
માણસ જ યજ્ઞ છે; તેની ચોવીસ વર્ષ એ પ્રાત:કાળનું સવન છે; ગાયત્રી છંદમાં ચોવીસ અક્ષરો છે, અને ગાયત્ર એ પ્રાત:કાળનું સવન છે; એમાં વસુઓ જોડાયેલા છે; ખરેખર, શ્વાસો જ વસુ છે, કારણ કે એ બધું જ વસાવે છે.
તં ચેદેતસ્મિન્વયસિ કિઞ્ચિદુપતપેત્સ બ્રૂયાત્પ્રાણા વસવ ઇદં મે પ્રાતઃસવનં માધ્યન્દિનꣳસવનમનુસન્તનુતેતિ માહં પ્રાણાનાં વસૂનાં મધ્યે યજ્ઞો વિલોપ્સીયેત્યુદ્ધૈવ તત એત્યગદો હ ભવતિ
જો આ વયે કોઈ દુ:ખ આવે, તો એ કહે: 'શ્વાસો, વસુઓ, આ પ્રાત:કાળનું સવન, આ મધ્યાહ્નનું સવન મારા માટે ચાલુ રહે; હું શ્વાસો અને વસુઓ વચ્ચે યજ્ઞ ન નષ્ટ કરું.' પછી એ ત્યાંથી ઊભો થાય છે અને રોગમુક્ત થાય છે.
અથ યાનિ ચતુશ્ચત્વારિꣳશદ્વર્ષાણિ તન્માધ્યંદિનꣳસવનં ચતુશ્ચત્વારિꣳશદક્ષરા ત્રિષ્ટુપ્ત્રૈષ્ટુભં માધ્યન્દિનꣳસવનં તદસ્ય રુદ્રા અન્વાયત્તાઃ પ્રાણા વાવ રુદ્રા એતે હીદꣳસર્વꣳરોદયન્તિ
હવે, તેની ચુંતાલીસ વર્ષ એ મધ્યાહ્નનું સવન છે; તૃષ્ટુપ છંદમાં ચુંતાલીસ અક્ષરો છે, અને ત્રૈષ્ટુભ એ મધ્યાહ્નનું સવન છે; એમાં રુદ્રો જોડાયેલા છે; ખરેખર, શ્વાસો જ રુદ્ર છે, કારણ કે એ બધું જ રડાવે છે.
તં ચેદેતસ્મિન્વયસિ કિઞ્ચિદુપતપેત્સ બ્રૂયાત્પ્રાણા રુદ્રા ઇદં મે માધ્યન્દિનꣳસવનં તૃતીયસવનમનુસન્તનુતેતિ માહં પ્રાણાનાꣳરુદ્રાણાં મધ્યે યજ્ઞો વિલોપ્સીયેત્યુદ્ધૈવ તત એત્યગદો હ ભવતિ
જો આ વયે કોઈ દુ:ખ આવે, તો એ કહે: 'શ્વાસો, રુદ્રો, આ મધ્યાહ્નનું સવન, આ ત્રીજું સવન મારા માટે ચાલુ રહે; હું શ્વાસો અને રુદ્રો વચ્ચે યજ્ઞ ન નષ્ટ કરું.' પછી એ ત્યાંથી ઊભો થાય છે અને રોગમુક્ત થાય છે.
અથ યાન્યષ્ટાચત્વારિꣳશદ્વર્ષાણિ તત્તૃતીયસવનમષ્ટાચત્વારિꣳશદક્ષરા જગતી જાગતં તૃતીયસવનં તદસ્યાદિત્યા અન્વાયત્તાઃ પ્રાણા વાવાદિત્યા એતે હીદꣳસર્વમાદદતે
હવે, તેની અડતાલીસ વર્ષ એ ત્રીજું સવન છે; જગતી છંદમાં અડતાલીસ અક્ષરો છે, અને જાગત એ ત્રીજું સવન છે; એમાં આદિત્યો જોડાયેલા છે; ખરેખર, શ્વાસો જ આદિત્ય છે, કારણ કે એ બધું જ ગ્રહણ કરે છે.
તં ચેદેતસ્મિન્વયસિ કિઞ્ચિદુપતપેત્સ બ્રૂયાત્પ્રાણા આદિત્યા ઇદં મે તૃતીયસવનમાયુરનુસંતનુતેતિ માહં પ્રાણાનામાદિત્યાનાં મધ્યે યજ્ઞો વિલોપ્સીયેત્યુદ્ધૈવ તત એત્યગદો હૈવ ભવતિ
જો આ વયે કોઈ દુ:ખ આવે, તો એ કહે: 'શ્વાસો, આદિત્યો, આ ત્રીજું સવન, આ આયુ મારા માટે ચાલુ રહે; હું શ્વાસો અને આદિત્યો વચ્ચે યજ્ઞ ન નષ્ટ કરું.' પછી એ ત્યાંથી ઊભો થાય છે અને ખરેખર રોગમુક્ત થાય છે.
એતદ્ધ સ્મ વૈ તદ્વિદ્વાનાહ મહિદાસ ઐતરેયઃ સ કિં મ એતદુપતપસિ યોઽહમનેન ન પ્રેષ્યામીતિ સ હ ષોડશં વર્ષશતમજીવત્પ્ર હ ષોડશં વર્ષશતં જીવતિ ય એવં વેદ
આ જ મહિદાસ આઇતરેયે જ્ઞાનીએ કહ્યું: 'મને શું દુ:ખ સ્પર્શી શકે, હું તો આથી ક્યારેય આજ્ઞા પામતો નથી.' એ સોળ વર્ષશત જીવ્યો; જે એ રીતે જાણે છે, એ પણ સોળ વર્ષશત જીવે છે.
સ યદશિશિષતિ યત્પિપાસતિ યન્ન રમતે તા અસ્ય દીક્ષાઃ
જ્યારે એ ખાય નહીં, જ્યારે એ પીવે નહીં, જ્યારે એ આનંદ ન મેળવે — એ એના દિક્ષા છે.
અથ યદશ્નાતિ યત્પિબતિ યદ્રમતે તદુપસદૈરેતિ
પછી, જ્યારે એ ખાય છે, જ્યારે એ પીવે છે, જ્યારે એ આનંદ મેળવે છે — એથી એ અર્પણ પાસે પહોંચે છે.
અથ યદ્ધસતિ યજ્જક્ષતિ યન્મૈથુનં ચરતિ સ્તુતશસ્ત્રૈરેવ તદેતિ
પછી, જ્યારે એ હસે છે, જ્યારે એ રમે છે, જ્યારે એ સંભોગ કરે છે — એથી એ સ્તુતિ અને પાઠ પાસે પહોંચે છે.
અથ યત્તપો દાનમાર્જવમહિꣳસા સત્યવચનમિતિ તા અસ્ય દક્ષિણાઃ
પછી, તપ, દાન, સત્ય, અહિંસા, સીધાશી — એ એના દક્ષિણા છે.
સોષ્યત્યસોષ્ટેતિ પુનરુત્પાદનમેવાસ્ય તન્મરણમેવાસ્યાવભૃથઃ
એ ખાશે કે ન ખાશે — એ એનું પુનર્જનમ છે; એનું મૃત્યુ એ એનો અંતિમ સ્નાન છે.
તદ્ધૈતદ્ઘોર્ આઙ્ગિરસઃ કૃષ્ણાય દેવકીપુત્રાયોક્ત્વોવાચાપિપાસ એવ સ બભૂવ સોઽન્તવેલાયામેતત્ત્રયં પ્રતિપદ્યેતાક્ષિતમસ્યચ્યુતમસિ પ્રાણસꣳશિતમસીતિ તત્રૈતે દ્વે ઋચૌ ભવતઃ
આ જ ઘોર આંગિરસે કૃષ્ણ દેવકીપુત્રને કહ્યું: 'પ્યાસ જ એમાં રહી હતી.' અંત સમયે, એ ત્રણને સ્વીકારવી જોઈએ: 'તું અક્ષય છે, તું પતન રહિત છે, તું શ્વાસમાં સ્થિર છે.' ત્યાં એ બે ઋચો ઉચ્ચારવામાં આવે છે.
આદિત્પ્રત્નસ્ય રેતસઃ । ઉદ્વયન્તમસસ્પરિ જ્યોતિઃ પશ્યન્ત ઉત્તરꣳસ્વઃ પશ્યન્ત ઉત્તરં દેવં દેવત્રા સૂર્યમગન્મ જ્યોતિરુત્તમમિતિ જ્યોતિરુત્તમમિતિ
પ્રાચીન બીજમાંથી, અંધકારને પાર કરીને, લોકો સર્વોચ્ચ પ્રકાશને જુએ છે; તેઓ સર્વોચ્ચ સ્વર્ગ અને સર્વોચ્ચ દેવને જુએ છે. ત્યાં દેવોમાં, અમે સૂર્ય સુધી પહોંચ્યા, જે સર્વોત્તમ પ્રકાશ છે. એ સર્વોત્તમ પ્રકાશ છે.
મનો બ્રહ્મેત્યુપાસીતેત્યધ્યાત્મમથાધિદૈવતમાકાશો બ્રહ્મેત્યુભયમાદિષ્ટં ભવત્યધ્યાત્મં ચાધિદૈવતં ચ
મનને બ્રહ્મા તરીકે માનવું જોઈએ — આ આત્મા વિશેની શિક્ષા છે. દેવો માટે: આકાશને બ્રહ્મા તરીકે માનવું જોઈએ. બંને રીતે, આત્મા અને દેવો માટે, એ જ રીતે નિર્દેશ આપવામાં આવ્યો છે.
તદેતચ્ચતુષ્પાદ્બ્રહ્મ વાક્પાદઃ પ્રાણઃ પાદશ્ચક્ષુઃ પાદઃ શ્રોત્રં પાદ ઇત્યધ્યાત્મમથાધિદૈવતમગ્નિઃ પાદો વાયુઃ પાદ અદિત્યઃ પાદો દિશઃ પાદ ઇત્યુભયમેવાદિષ્ટં ભવત્યધ્યાત્મં ચૈવાધિદૈવતં ચ
આ ચાર પગવાળું બ્રહ્મા: વાણી એક પગ છે, શ્વાસ એક પગ છે, આંખ એક પગ છે, કાન એક પગ છે — આ આત્મા માટે છે. દેવો માટે: અગ્નિ એક પગ છે, પવન એક પગ છે, સૂર્ય એક પગ છે, દિશાઓ એક પગ છે. બંને માટે, આત્મા અને દેવો માટે, એ જ રીતે નિર્દેશ આપવામાં આવ્યો છે.
વાગેવ બ્રહ્મણશ્ચતુર્થઃ પાદઃ સોઽગ્નિના જ્યોતિષા ભાતિ ચ તપતિ ચ ભાતિ ચ તપતિ ચ કીર્ત્યા યશસા બ્રહ્મવર્ચસેન ય એવં વેદ
વાણી જ બ્રહ્માના ચોથા પગ છે. એ અગ્નિના પ્રકાશથી તેજસ્વી અને ગરમ બને છે; એ કીર્તિ, યશ અને બ્રહ્મના તેજથી પ્રકાશિત અને ગરમ બને છે — જે આ જાણે છે.
પ્રાણ એવ બ્રહ્મણશ્ચતુર્થઃ પાદઃ સ વાયુના જ્યોતિષા ભાતિ ચ તપતિ ચ ભાતિ ચ તપતિ ચ કીર્ત્યા યશસા બ્રહ્મવર્ચસેન ય એવં વેદ
શ્વાસ જ બ્રહ્માના ચોથા પગ છે. એ પવનના પ્રકાશથી તેજસ્વી અને ગરમ બને છે; એ કીર્તિ, યશ અને બ્રહ્મના તેજથી પ્રકાશિત અને ગરમ બને છે — જે આ જાણે છે.
ચક્ષુરેવ બ્રહ્મણશ્ચતુર્થઃ પાદઃ સ આદિત્યેન જ્યોતિષા ભાતિ ચ તપતિ ચ ભાતિ ચ તપતિ ચ કીર્ત્યા યશસા બ્રહ્મવર્ચસેન ય એવં વેદ
આંખ જ બ્રહ્માના ચોથા પગ છે. એ સૂર્યના પ્રકાશથી તેજસ્વી અને ગરમ બને છે; એ કીર્તિ, યશ અને બ્રહ્મના તેજથી પ્રકાશિત અને ગરમ બને છે — જે આ જાણે છે.
શ્રોત્રમેવ બ્રહ્મણશ્ચતુર્થઃ પાદઃ સ દિગ્ભિર્જ્યોતિષા ભાતિ ચ તપતિ ચ ભાતિ ચ તપતિ ચ કીર્ત્યા યશસા બ્રહ્મવર્ચસેન ય એવં વેદ ય એવં વેદ
કાન જ બ્રહ્માના ચોથા પગ છે. એ દિશાઓના પ્રકાશથી તેજસ્વી અને ગરમ બને છે; એ કીર્તિ, યશ અને બ્રહ્મના તેજથી પ્રકાશિત અને ગરમ બને છે — જે આ જાણે છે, જે આ જાણે છે.
આદિત્યો બ્રહ્મેત્યાદેશસ્તસ્યોપવ્યાખ્યાનમસદેવેદમગ્ર આસીત્ । તત્સદાસીત્તત્સમભવત્તદાણ્ડં નિરવર્તત તત્સંવત્સરસ્ય માત્રામશયત તન્નિરભિદ્યત તે આણ્ડકપાલે રજતં ચ સુવર્ણં ચાભવતામ્
શિક્ષા છે: સૂર્ય એ બ્રહ્મા છે. તેનો અર્થ: શરૂઆતમાં આ અસ્તિત્વમાં નહોતું. એ પછી અસ્તિત્વમાં આવ્યું; એ જન્મ્યું; એક ડુંગરો (ડુંગળી) બન્યો. એ એક વર્ષ સુધી સ્થિર રહ્યો; એ ફાટ્યો. એ ડુંગરાની બે અડધીમાંથી ચાંદી અને સોનું ઉત્પન્ન થયું.
તદ્યદ્રજતꣳસેયં પૃથિવી યત્સુવર્ણꣳ સા દ્યૌર્યજ્જરાયુ તે પર્વતા યદુલ્બꣳસમેઘો નીહારો યા ધમનયસ્તા નદ્યો યદ્વાસ્તેયમુદકꣳસ સમુદ્રઃ
જે ચાંદી છે, એ પૃથ્વી છે; જે સોનું છે, એ આકાશ છે. જે વૃદ્ધતા છે, એ પર્વતો છે; જે ઉન છે, એ વાદળ અને કુંવાસ છે. જે વહે છે, એ નદીઓ છે; જે ભેજ છે, એ સમુદ્ર છે.
અથ યત્તદજાયત સોઽસાવાદિત્યસ્તં જાયમાનં ઘોષા ઉલૂલવોઽનૂદતિષ્ઠન્ત્સર્વાણિ ચ ભૂતાનિ સર્વે ચ કામાસ્તસ્માત્તસ્યોદયં પ્રતિ પ્રત્યાયનં પ્રતિ ઘોષા ઉલૂલવોઽનૂત્તિષ્ઠન્તિ સર્વાણિ ચ ભૂતાનિ સર્વે ચ કામાઃ
પછી જે જન્મ્યું, એ જ સૂર્ય છે. જ્યારે એ જન્મતો હતો, ત્યારે અવાજો અને રડવાની ધ્વનિ ઊભી થઈ; બધા જીવ અને બધા ઈચ્છાઓ એના પાછળ ચાલ્યા. તેથી, સૂર્યના ઉદય અને અસ્ત સમયે અવાજો અને રડવાની ધ્વનિ ઊભી થાય છે; બધા જીવ અને ઈચ્છાઓ એના પાછળ ચાલે છે.