યા વૈ સા ગાયત્રીયં વાવ સા યેયં પૃથિવ્યસ્યાꣳહીદꣳસર્વં ભૂતં પ્રતિષ્ઠિતમેતામેવ નાતિશીયતે
જે ગાયત્રી છે, એ જ પૃથ્વી છે, જેના પર બધા જીવ સ્થિર છે; એથી આગળ કશું નથી.
યા વૈ સા પૃથિવીયં વાવ સા યદિદમસ્મિન્પુરુષે શરીરમસ્મિન્હીમે પ્રાણાઃ પ્રતિષ્ઠિતા એતદેવ નાતિશીયન્તે
જે પૃથ્વી છે, એ જ મનુષ્યમાં શરીર છે; તેમાં જ પ્રાણો સ્થિર છે, અને એથી આગળ કશું નથી.
યદ્વૈ તત્પુરુષે શરીરમિદં વાવ તદ્યદિદમસ્મિન્નન્તઃ પુરુષે હૃદયમસ્મિન્હીમે પ્રાણાઃ પ્રતિષ્ઠિતા એતદેવ નાતિશીયન્તે
મનુષ્યમાં જે શરીર છે, એ જ આ છે, અને આ મનુષ્યમાં હૃદય છે; તેમાં જ પ્રાણો સ્થિર છે, અને એથી આગળ કશું નથી.
સૈષા ચતુષ્પદા ષડ્વિધા ગાયત્રી તદેતદૃચાભ્યનૂક્તમ્
આ ગાયત્રી ચાર પગવાળી અને છ પ્રકારની છે; આવું ઋચાઓમાં ગાયું છે.
તાવાનસ્ય મહિમા તતો જ્યાયાꣳશ્ચ પૂરુષઃ । પાદોઽસ્ય સર્વા ભૂતાનિ ત્રિપાદસ્યામૃતં દિવીતિ
એવો છે એનો મહિમા, પણ એ પુરુષ તો આથી પણ વધુ મહાન છે. બધા જીવ તો એના એક ભાગ છે, અને એના ત્રણ ભાગ તો અમર છે અને સ્વર્ગમાં છે.
યદ્વૈ તદ્બ્રહ્મેતીદં વાવ તદ્યોયં બહિર્ધા પુરુષાદાકાશો યો વૈ સ બહિર્ધા પુરુષાદાકાશઃ
હા, એ જ બ્રહ્મ છે; અને જે પુરુષની બહારનું આકાશ છે, એ જ એ બહારનું આકાશ છે.
અયં વાવ સ યોઽયમન્તઃ પુરુષ અકાશો યો વૈ સોઽન્તઃ પુરુષ આકાશઃ
હા, એ જ છે, જે પુરુષની અંદરનું આકાશ છે; એ જ એ અંદરનું આકાશ છે.
અયં વાવ સ યોઽયમન્તર્હૃદય આકાશસ્તદેતત્પૂર્ણમપ્રવર્તિ પૂર્ણમપ્રવર્તિનીꣳશ્રિયં લભતે ય એવં વેદ
હા, એ જ છે, જે હૃદયની અંદરનું આકાશ છે; એ પૂર્ણ છે, અચળ છે; જે આ રીતે જાણે છે, તે પૂર્ણ અને અચળ સમૃદ્ધિ મેળવે છે.
તસ્ય હ વા એતસ્ય હૃદયસ્ય પઞ્ચ દેવસુષયઃ સ યોઽસ્ય પ્રાઙ્સુષિઃ સ પ્રાણસ્તચ્ચક્ષુઃ સ આદિત્યસ્તદેતત્તેજોઽન્નાદ્યમિત્યુપાસીત તેજસ્વ્યન્નાદો ભવતિ ય એવં વેદ
આ હૃદયમાં પાંચ દૈવી દ્વાર છે; જે પૂર્વ તરફનું દ્વાર છે, એ પ્રાણ છે, એ જ આંખ છે, એ જ સૂર્ય છે; તેને તેજ અને અન્નભક્ષક તરીકે ધ્યાન કરો—જે આ રીતે જાણે છે, તે તેજસ્વી અને અન્નભક્ષક બને છે.
અથ યોઽસ્ય દક્ષિણઃ સુષિઃ સ વ્યાનસ્તચ્છ્રોત્રꣳસ ચન્દ્રમાસ્તદેતચ્છ્રીશ્ચ યશશ્ચેત્યુપાસીત શ્રીમાન્યશસ્વી ભવતિ ય એવં વેદ
દક્ષિણ તરફનું દ્વાર વ્યાન છે, એ જ શ્રવણ છે, એ જ ચંદ્ર છે; તેને સમૃદ્ધિ અને યશ તરીકે ધ્યાન કરો—જે આ રીતે જાણે છે, તે સમૃદ્ધ અને યશસ્વી બને છે.
અથ યોઽસ્ય પ્રત્યઙ્સુષિઃ સોઽપાનઃ સા વાક્સોઽગ્નિસ્તદેતદ્બ્રહ્મવર્ચસમન્નાદ્યમિત્યુપાસીત બ્રહ્મવર્ચસ્યન્નાદો ભવતિ ય એવં વેદ
પશ્ચિમ તરફનું દ્વાર અપાન છે, એ જ વાણી છે, એ જ અગ્નિ છે; તેને બ્રહ્મનો તેજ અને અન્નભક્ષક તરીકે ધ્યાન કરો—જે આ રીતે જાણે છે, તે બ્રહ્મના તેજથી તેજસ્વી અને અન્નભક્ષક બને છે.
અથ યોઽસ્યોદઙ્સુષિઃ સ સમાનસ્તન્મનઃ સ પર્જન્યસ્તદેતત્કીર્તિશ્ચ વ્યુષ્ટિશ્ચેત્યુપાસીત કીર્તિમાન્વ્યુષ્ટિમાન્ભવતિ ય એવં વેદ
ઉત્તર તરફનું દ્વાર સમાન છે, એ જ મન છે, એ જ વરસાદ છે; તેને કીર્તિ અને સ્પષ્ટતા તરીકે ધ્યાન કરો—જે આ રીતે જાણે છે, તે કીર્તિમાન અને સ્પષ્ટ બને છે.
અથ યોઽસ્યોર્ધ્વઃ સુષિઃ સ ઉદાનઃ સ વાયુઃ સ આકાશસ્તદેતદોજશ્ચ મહશ્ચેત્યુપાસીતૌજસ્વી મહસ્વાન્ભવતિ ય એવં વેદ
ઉપરનું દ્વાર ઉદાન છે, એ જ વાયુ છે, એ જ આકાશ છે; તેને બલ અને મહાનતા તરીકે ધ્યાન કરો—જે આ રીતે જાણે છે, તે બલવાન અને મહાન બને છે.
તે વા એતે પઞ્ચ બ્રહ્મપુરુષાઃ સ્વર્ગસ્ય લોકસ્ય દ્વારપાઃ સ ય એતાનેવં પઞ્ચ બ્રહ્મપુરુષાન્સ્વર્ગસ્ય લોકસ્ય દ્વારપાન્વેદાસ્ય કુલે વીરો જાયતે પ્રતિપદ્યતે સ્વર્ગં લોકં ય એતાનેવં પઞ્ચ બ્રહ્મપુરુષાન્સ્વર્ગસ્ય લોકસ્ય દ્વારપાન્વેદ
આ પાંચે બ્રહ્મપુરુષ છે, સ્વર્ગલોકના દ્વારપાલ છે; જે આ રીતે આ પાંચ બ્રહ્મપુરુષોને, સ્વર્ગલોકના દ્વારપાલોને જાણે છે, તેના કુળમાં વીર જન્મે છે અને તે સ્વર્ગલોકને પ્રાપ્ત કરે છે—જે આ રીતે જાણે છે.
અથ યદતઃ પરો દિવો જ્યોતિર્દીપ્યતે વિશ્વતઃ પૃષ્ઠેષુ સર્વતઃ પૃષ્ઠેષ્વનુત્તમેષૂત્તમેષુ લોકેષ્વિદં વાવ તદ્યદિદમસ્મિન્નન્તઃ પુરુષો જ્યોતિસ્તસ્યૈષા
હવે, જે પ્રકાશ આ આકાશથી પર છે, સર્વે લોકોથી ઉપર છે, સર્વેમાં શ્રેષ્ઠ છે—એ જ એ પુરુષની અંદરનું પ્રકાશ છે.
તસ્યૈષા દૃષ્ટિર્યત્રિતદસ્મિઞ્છરીરે સꣳસ્પર્શેનોષ્ણિમાનં વિજાનાતિ તસ્યૈષા શ્રુતિર્યત્રૈતત્કર્ણાવપિગૃહ્ય નિનદમિવ નદથુરિવાગ્નેરિવ જ્વલત ઉપશૃણોતિ તદેતદ્દૃષ્ટં ચ શ્રુતં ચેત્યુપાસીત ચક્ષુષ્યઃ શ્રુતો ભવતિ ય એવં વેદ ય એવં વેદ
એની દૃષ્ટિ એ છે, જે શરીર સ્પર્શે ત્યારે ઉષ્મા અનુભવે છે; એનું શ્રવણ એ છે, જે કાન ઢાંકીને વીજળીની જેમ કે અગ્નિની જેમ ધ્વનિ સાંભળે છે—એને જોવું અને સાંભળવું એમ ધ્યાન કરો; જે આ રીતે જાણે છે, તે દૃષ્ટિ અને શ્રવણથી યુક્ત બને છે.
સર્વં ખલ્વિદં બ્રહ્મ તજ્જલાનિતિ શાન્ત ઉપાસીત । અથ ખલુ ક્રતુમયઃ પુરુષો યથાક્રતુરસ્મિꣳલ્લોકે પુરુષો ભવતિ તથેતઃ પ્રેત્ય ભવતિ સ ક્રતું કુર્વીત
આ બધું બ્રહ્મ છે; એમાંથી બધું ઉત્પન્ન થાય છે, એથી જ રહે છે, અને એમાં જ વિલીન થાય છે—શાંતિથી ધ્યાન કરો. માણસ તો ઈચ્છાથી બનેલો છે; જેમ તેની ઈચ્છા આ દુનિયામાં હોય, તેમ મૃત્યુ પછી બને છે; તેથી ઈચ્છા રાખવી જોઈએ.
પ્રાણશરીરો ભારૂપઃ સત્યસઙ્કલ્પ આકાશાત્મા સર્વકર્મા સર્વકામઃ સર્વગન્ધઃ સર્વરસઃ સર્વમિદમભ્યત્તોઽવાક્યનાદરઃ
એનું શરીર પ્રાણ છે, રૂપ તેજસ્વી છે, ઈચ્છા સાચી છે, આત્મા આકાશ છે, બધા કર્મ કરે છે, બધું ઈચ્છે છે, બધા સુગંધ ધરાવે છે, બધા સ્વાદ ધરાવે છે, અને મૌન છે, અભિમાનરહિત છે.
એષ મ આત્માન્તર્હૃદયેઽણીયાન્વ્રીહેર્વા યવાદ્વા સર્ષપાદ્વા શ્યામાકાદ્વા શ્યામાકતણ્ડુલાદ્વૈષ મ આત્માન્તર્હૃદયે જ્યાયાન્પૃથિવ્યા જ્યાયાનન્તરિક્ષાજ્જ્યાયાન્દિવો જ્યાયાનેભ્યો લોકેભ્યઃ
મારો આત્મા હૃદયમાં છે, તે વટ, જવાર, રાઈ, શ્યામાક, કે શ્યામાકના દાણા કરતાં પણ નાનકડો છે; પણ એ જ આત્મા પૃથ્વી, આકાશ, દ્યૌ, અને બધા લોકોથી પણ મોટો છે.
સર્વકર્મા સર્વકામઃ સર્વગન્ધઃ સર્વરસઃ સર્વમિદમભ્યાત્તોઽવાક્યનાદર એષ મ આત્માન્તર્હૃદય એતદ્બ્રહ્મૈતમિતઃ પ્રેત્યાભિસંભવિતાસ્મીતિ યસ્ય સ્યાદદ્ધા ન વિચિકિત્સાસ્તીતિ હ સ્માહ શાણ્ડિલ્યઃ શાણ્ડિલ્યઃ
એ બધા કર્મ કરે છે, બધું ઈચ્છે છે, બધા સુગંધ અને સ્વાદ ધરાવે છે, મૌન છે, અભિમાનરહિત છે; મારું હૃદયમાં રહેલું આત્મા એ બ્રહ્મ છે; અહીંથી વિદાય પછી હું એ જ બની જઇશ—જેને આમાં શંકા નથી, એ માટે શાંડિલ્યે કહ્યું કે કોઈ અશંકા નથી.
કોશો ભૂમિબુધ્નો ન જીર્યતિ દિશો હ્યસ્ય સ્રક્તયો દ્યૌરસ્યોત્તરં બિલꣳસ એષ કોશો વસુધાનસ્તસ્મિન્વિશ્વમિદꣳશ્રિતમ્
પાત્રનું આધાર પૃથ્વી છે અને એ ક્યારેય નાશ પામતું નથી; દિશાઓ એના હાર છે, આકાશ એનું ઉપરનું મુખ છે; આ પાત્ર પૃથ્વી છે અને તેમાં બધું સમાયેલું છે.
તસ્ય પ્રાચી દિગ્જુહૂર્નામ સહમાના નામ દક્ષિણા રાજ્ઞી નામ પ્રતીચી સુભૂતા નામોદીચી તાસાં વાયુર્વત્સઃ સ ય એતમેવં વાયું દિશાં વત્સં વેદ ન પુત્રરોદꣳરોદિતિ સોઽહમેતમેવં વાયું દિશાં વત્સં વેદ મા પુત્રરોદꣳરુદમ્
તેમાં પૂર્વ દિશા જુહૂ છે, દક્ષિણ સહમાના છે, પશ્ચિમ રાણી છે, ઉત્તર સુભૂતા છે, અને ઉપર ઉદીચી છે; એમાં વાયુ વાછરડો છે; જે દિશાઓના વાછરડાની રીતે વાયુને જાણે છે, તે પુત્ર માટે રડે નહીં; હું પણ દિશાઓના વાછરડાની જેમ વાયુને જાણું, જેથી પુત્ર માટે રડવું ન પડે.
અરિષ્ટં કોશં પ્રપદ્યેઽમુનામુનામુના પ્રાણં પ્રપદ્યેઽમુનામુનામુના ભૂઃ પ્રપદ્યેઽમુનામુનામુના ભુવઃ પ્રપદ્યેઽમુનામુનામુના સ્વઃ પ્રપદ્યેઽમુનામુનામુના
હું નિર્વિકાર પાત્રમાં શરણ લઉં છું; આથી, આથી, આથી, હું શ્વાસમાં શરણ લઉં છું; આથી, આથી, આથી, હું ભૂમાં શરણ લઉં છું; આથી, આથી, આથી, હું ભુવમાં શરણ લઉં છું; આથી, આથી, આથી, હું સ્વમાં શરણ લઉં છું; આથી, આથી, આથી.
સ યદવોચં પ્રાણં પ્રપદ્ય ઇતિ પ્રાણો વા ઇદꣳ સર્વં ભૂતં યદિદં કિઞ્ચ તમેવ તત્પ્રાપત્સિ
હવે, જ્યારે મેં કહ્યું કે 'હું શ્વાસમાં શરણ લઉં છું', ત્યારે ખરેખર આ બધું જ શ્વાસ છે; જે કંઈ છે, એ જ તું પ્રાપ્ત કરે છે.
અથ યદવોચં ભૂઃ પ્રપદ્ય ઇતિ પૃથિવીં પ્રપદ્યેઽન્તરિક્ષં પ્રપદ્યે દિવં પ્રપદ્ય ઇત્યેવ તદવોચમ્
પછી, જ્યારે મેં કહ્યું કે 'હું ભૂમાં શરણ લઉં છું', ત્યારે હું પૃથ્વીમાં શરણ લઉં છું, હું આકાશમાં શરણ લઉં છું, હું સ્વર્ગમાં શરણ લઉં છું — એમ જ મેં કહ્યું.
અથ યદવોચં ભુવઃ પ્રપદ્ય ઇત્યગ્નિં પ્રપદ્યે વાયું પ્રપદ્ય આદિત્યં પ્રપદ્ય ઇત્યેવ તદવોચમ્
પછી, જ્યારે મેં કહ્યું કે 'હું ભુવમાં શરણ લઉં છું', ત્યારે હું અગ્નિમાં શરણ લઉં છું, હું વાયુમાં શરણ લઉં છું, હું સૂર્યમાં શરણ લઉં છું — એમ જ મેં કહ્યું.
અથ યદવોચꣳસ્વઃ પ્રપદ્ય ઇત્યૃગ્વેદં પ્રપદ્યે યજુર્વેદં પ્રપદ્યે સામવેદં પ્રપદ્ય ઇત્યેવ તદવોચં તદવોચમ્
પછી, જ્યારે મેં કહ્યું કે 'હું સ્વમાં શરણ લઉં છું', ત્યારે હું ઋગ્વેદમાં શરણ લઉં છું, હું યજુર્વેદમાં શરણ લઉં છું, હું સામવેદમાં શરણ લઉં છું — એમ જ મેં કહ્યું, એમ જ મેં કહ્યું.
પુરુષો વાવ યજ્ઞસ્તસ્ય યાનિ ચતુર્વિꣳશતિવર્ષાણિ તત્પ્રાતઃસવનં ચતુર્વિꣳશત્યક્ષરા ગાયત્રી ગાયત્રં પ્રાતઃસવનં તદસ્ય વસવોઽન્વાયત્તાઃ પ્રાણા વાવ વસવ એતે હીદꣳસર્વં વાસયન્તિ
માણસ જ યજ્ઞ છે; તેની ચોવીસ વર્ષ એ પ્રાત:કાળનું સવન છે; ગાયત્રી છંદમાં ચોવીસ અક્ષરો છે, અને ગાયત્ર એ પ્રાત:કાળનું સવન છે; એમાં વસુઓ જોડાયેલા છે; ખરેખર, શ્વાસો જ વસુ છે, કારણ કે એ બધું જ વસાવે છે.
તં ચેદેતસ્મિન્વયસિ કિઞ્ચિદુપતપેત્સ બ્રૂયાત્પ્રાણા વસવ ઇદં મે પ્રાતઃસવનં માધ્યન્દિનꣳસવનમનુસન્તનુતેતિ માહં પ્રાણાનાં વસૂનાં મધ્યે યજ્ઞો વિલોપ્સીયેત્યુદ્ધૈવ તત એત્યગદો હ ભવતિ
જો આ વયે કોઈ દુ:ખ આવે, તો એ કહે: 'શ્વાસો, વસુઓ, આ પ્રાત:કાળનું સવન, આ મધ્યાહ્નનું સવન મારા માટે ચાલુ રહે; હું શ્વાસો અને વસુઓ વચ્ચે યજ્ઞ ન નષ્ટ કરું.' પછી એ ત્યાંથી ઊભો થાય છે અને રોગમુક્ત થાય છે.
અથ યાનિ ચતુશ્ચત્વારિꣳશદ્વર્ષાણિ તન્માધ્યંદિનꣳસવનં ચતુશ્ચત્વારિꣳશદક્ષરા ત્રિષ્ટુપ્ત્રૈષ્ટુભં માધ્યન્દિનꣳસવનં તદસ્ય રુદ્રા અન્વાયત્તાઃ પ્રાણા વાવ રુદ્રા એતે હીદꣳસર્વꣳરોદયન્તિ
હવે, તેની ચુંતાલીસ વર્ષ એ મધ્યાહ્નનું સવન છે; તૃષ્ટુપ છંદમાં ચુંતાલીસ અક્ષરો છે, અને ત્રૈષ્ટુભ એ મધ્યાહ્નનું સવન છે; એમાં રુદ્રો જોડાયેલા છે; ખરેખર, શ્વાસો જ રુદ્ર છે, કારણ કે એ બધું જ રડાવે છે.