ત એતદેવ રૂપમભિસંવિશન્ત્યેતસ્માદ્રૂપાદુદ્યન્તિ
તેઓ આ જ સ્વરૂપમાં પ્રવેશ કરે છે અને આ સ્વરૂપમાંથી જ બહાર આવે છે.
સ ય એતદેવમમૃતં વેદ સાધ્યાનામેવૈકો ભૂત્વા બ્રહ્મણૈવ મુખેનૈતદેવામૃતં દૃષ્ટ્વા તૃપ્યતિ સ એતદેવ રૂપમભિસંવિશત્યેતસ્માદ્રૂપાદુદેતિ
જે આ અમર તત્ત્વને જાણે છે, તે સાધ્યોમાં એક બનીને, બ્રહ્માને મુખરૂપે રાખી, આ અમર તત્ત્વને જોઈને તૃપ્ત થાય છે; તે આ જ સ્વરૂપમાં પ્રવેશ કરે છે અને આ સ્વરૂપમાંથી જ બહાર આવે છે.
સ યાવદાદિત્ય ઉત્તરત ઉદેતા દક્ષિણતોઽસ્તમેતા દ્વિસ્તાવદૂર્ધ્વમુદેતાર્વાગસ્તમેતા સાધ્યાનામેવ તાવદાધિપત્યꣳસ્વારાજ્યં પર્યેતા
જ્યાં સુધી સૂર્ય ઉત્તર તરફ ઉગે છે અને દક્ષિણ તરફ અસ્ત જાય છે, એટલું જ બે ગણી ઉપર ઊગે છે અને નીચે અસ્ત જાય છે; એટલું જ સાધ્યોમાં તેનું રાજપણું અને સ્વરાજ્ય ફેલાય છે.
અથ તત ઊર્ધ્વ ઉદેત્ય નૈવોદેતા નાસ્તમેતૈકલ એવ મધ્યે સ્થાતા તદેષ શ્લોકઃ
પછી ત્યાંથી ઉપર ઉગીને, તે ન ઉગે છે, ન અસ્ત જાય છે, એકલાં મધ્યમાં રહે છે; આ શ્લોક છે.
ન વૈ તત્ર ન નિમ્લોચ નોદિયાય કદાચન । દેવાસ્તેનાહꣳસત્યેન મા વિરાધિષિ બ્રહ્મણેતિ
ત્યાં ક્યારેય ન અસ્ત જાય છે, ન ઉગે છે; દેવતાઓ, આ સત્યથી મને બ્રહ્મથી વંચિત ન કરો.
ન હ વા અસ્મા ઉદેતિ ન નિમ્લોચતિ સકૃદ્દિવા હૈવાસ્મૈ ભવતિ ય એતામેવં બ્રહ્મોપનિષદં વેદ
જે આ રીતે બ્રહ્મોપનિષદને જાણે છે, તેના માટે તે ન ઉગે છે, ન અસ્ત જાય છે; તેના માટે એક જ દિવસ હોય છે.
તદ્ધૈતદ્બ્રહ્મા પ્રજાપતય ઉવાચ પ્રજાપતિર્મનવે મનુઃ પ્રજાભ્યસ્તદ્ધૈતદુદ્દાલકાયારુણયે જ્યેષ્ઠાય પુત્રાય પિતા બ્રહ્મ પ્રોવાચ
આ બ્રહ્મા એ પ્રજાપતિઓને કહ્યું, પ્રજાપતિએ મનુને કહ્યું, મનુએ સંતાનને કહ્યું; ઉદ્દાલક આરુણીયે પોતાના મોટાભાઈ પુત્રને કહ્યું.
ઇદં વાવ તજ્જ્યેષ્ઠાય પુત્રાય પિતા બ્રહ્મ પ્રબ્રૂયાત્પ્રણાય્યાય વાન્તેવાસિને
પિતા આ બ્રહ્મ પોતાના મોટાભાઈ પુત્રને અથવા શ્રદ્ધાળુ શિષ્યને જ કહેવું જોઈએ.
નાન્યસ્મૈ કસ્મૈચન યદ્યપ્યસ્મા ઇમામદ્ભિઃ પરિગૃહીતાં ધનસ્ય પૂર્ણાં દદ્યાદેતદેવ તતો ભૂય ઇત્યેતદેવ તતો ભૂય ઇતિ
બીજાને ક્યારેય કહેવું નહીં, ભલે તે પાણીથી ભરેલી બધી દોલત આપે; આ જ એથી વધારે છે, આ જ એથી વધારે છે.
ગાયત્રી વા ઈદꣳ સર્વં ભૂતં યદિદં કિં ચ વાગ્વૈ ગાયત્રી વાગ્વા ઇદꣳ સર્વં ભૂતં ગાયતિ ચ ત્રાયતે ચ
ગાયત્રી એ બધું જ છે, જે કંઈ છે; વાણી એ ગાયત્રી છે, અને વાણી બધું જ છે, કારણ કે તે ગાયન કરે છે અને રક્ષણ આપે છે.
યા વૈ સા ગાયત્રીયં વાવ સા યેયં પૃથિવ્યસ્યાꣳહીદꣳસર્વં ભૂતં પ્રતિષ્ઠિતમેતામેવ નાતિશીયતે
જે ગાયત્રી છે, એ જ પૃથ્વી છે, જેના પર બધા જીવ સ્થિર છે; એથી આગળ કશું નથી.
યા વૈ સા પૃથિવીયં વાવ સા યદિદમસ્મિન્પુરુષે શરીરમસ્મિન્હીમે પ્રાણાઃ પ્રતિષ્ઠિતા એતદેવ નાતિશીયન્તે
જે પૃથ્વી છે, એ જ મનુષ્યમાં શરીર છે; તેમાં જ પ્રાણો સ્થિર છે, અને એથી આગળ કશું નથી.
યદ્વૈ તત્પુરુષે શરીરમિદં વાવ તદ્યદિદમસ્મિન્નન્તઃ પુરુષે હૃદયમસ્મિન્હીમે પ્રાણાઃ પ્રતિષ્ઠિતા એતદેવ નાતિશીયન્તે
મનુષ્યમાં જે શરીર છે, એ જ આ છે, અને આ મનુષ્યમાં હૃદય છે; તેમાં જ પ્રાણો સ્થિર છે, અને એથી આગળ કશું નથી.
સૈષા ચતુષ્પદા ષડ્વિધા ગાયત્રી તદેતદૃચાભ્યનૂક્તમ્
આ ગાયત્રી ચાર પગવાળી અને છ પ્રકારની છે; આવું ઋચાઓમાં ગાયું છે.
તાવાનસ્ય મહિમા તતો જ્યાયાꣳશ્ચ પૂરુષઃ । પાદોઽસ્ય સર્વા ભૂતાનિ ત્રિપાદસ્યામૃતં દિવીતિ
એવો છે એનો મહિમા, પણ એ પુરુષ તો આથી પણ વધુ મહાન છે. બધા જીવ તો એના એક ભાગ છે, અને એના ત્રણ ભાગ તો અમર છે અને સ્વર્ગમાં છે.
યદ્વૈ તદ્બ્રહ્મેતીદં વાવ તદ્યોયં બહિર્ધા પુરુષાદાકાશો યો વૈ સ બહિર્ધા પુરુષાદાકાશઃ
હા, એ જ બ્રહ્મ છે; અને જે પુરુષની બહારનું આકાશ છે, એ જ એ બહારનું આકાશ છે.
અયં વાવ સ યોઽયમન્તઃ પુરુષ અકાશો યો વૈ સોઽન્તઃ પુરુષ આકાશઃ
હા, એ જ છે, જે પુરુષની અંદરનું આકાશ છે; એ જ એ અંદરનું આકાશ છે.
અયં વાવ સ યોઽયમન્તર્હૃદય આકાશસ્તદેતત્પૂર્ણમપ્રવર્તિ પૂર્ણમપ્રવર્તિનીꣳશ્રિયં લભતે ય એવં વેદ
હા, એ જ છે, જે હૃદયની અંદરનું આકાશ છે; એ પૂર્ણ છે, અચળ છે; જે આ રીતે જાણે છે, તે પૂર્ણ અને અચળ સમૃદ્ધિ મેળવે છે.
તસ્ય હ વા એતસ્ય હૃદયસ્ય પઞ્ચ દેવસુષયઃ સ યોઽસ્ય પ્રાઙ્સુષિઃ સ પ્રાણસ્તચ્ચક્ષુઃ સ આદિત્યસ્તદેતત્તેજોઽન્નાદ્યમિત્યુપાસીત તેજસ્વ્યન્નાદો ભવતિ ય એવં વેદ
આ હૃદયમાં પાંચ દૈવી દ્વાર છે; જે પૂર્વ તરફનું દ્વાર છે, એ પ્રાણ છે, એ જ આંખ છે, એ જ સૂર્ય છે; તેને તેજ અને અન્નભક્ષક તરીકે ધ્યાન કરો—જે આ રીતે જાણે છે, તે તેજસ્વી અને અન્નભક્ષક બને છે.
અથ યોઽસ્ય દક્ષિણઃ સુષિઃ સ વ્યાનસ્તચ્છ્રોત્રꣳસ ચન્દ્રમાસ્તદેતચ્છ્રીશ્ચ યશશ્ચેત્યુપાસીત શ્રીમાન્યશસ્વી ભવતિ ય એવં વેદ
દક્ષિણ તરફનું દ્વાર વ્યાન છે, એ જ શ્રવણ છે, એ જ ચંદ્ર છે; તેને સમૃદ્ધિ અને યશ તરીકે ધ્યાન કરો—જે આ રીતે જાણે છે, તે સમૃદ્ધ અને યશસ્વી બને છે.
અથ યોઽસ્ય પ્રત્યઙ્સુષિઃ સોઽપાનઃ સા વાક્સોઽગ્નિસ્તદેતદ્બ્રહ્મવર્ચસમન્નાદ્યમિત્યુપાસીત બ્રહ્મવર્ચસ્યન્નાદો ભવતિ ય એવં વેદ
પશ્ચિમ તરફનું દ્વાર અપાન છે, એ જ વાણી છે, એ જ અગ્નિ છે; તેને બ્રહ્મનો તેજ અને અન્નભક્ષક તરીકે ધ્યાન કરો—જે આ રીતે જાણે છે, તે બ્રહ્મના તેજથી તેજસ્વી અને અન્નભક્ષક બને છે.
અથ યોઽસ્યોદઙ્સુષિઃ સ સમાનસ્તન્મનઃ સ પર્જન્યસ્તદેતત્કીર્તિશ્ચ વ્યુષ્ટિશ્ચેત્યુપાસીત કીર્તિમાન્વ્યુષ્ટિમાન્ભવતિ ય એવં વેદ
ઉત્તર તરફનું દ્વાર સમાન છે, એ જ મન છે, એ જ વરસાદ છે; તેને કીર્તિ અને સ્પષ્ટતા તરીકે ધ્યાન કરો—જે આ રીતે જાણે છે, તે કીર્તિમાન અને સ્પષ્ટ બને છે.
અથ યોઽસ્યોર્ધ્વઃ સુષિઃ સ ઉદાનઃ સ વાયુઃ સ આકાશસ્તદેતદોજશ્ચ મહશ્ચેત્યુપાસીતૌજસ્વી મહસ્વાન્ભવતિ ય એવં વેદ
ઉપરનું દ્વાર ઉદાન છે, એ જ વાયુ છે, એ જ આકાશ છે; તેને બલ અને મહાનતા તરીકે ધ્યાન કરો—જે આ રીતે જાણે છે, તે બલવાન અને મહાન બને છે.
તે વા એતે પઞ્ચ બ્રહ્મપુરુષાઃ સ્વર્ગસ્ય લોકસ્ય દ્વારપાઃ સ ય એતાનેવં પઞ્ચ બ્રહ્મપુરુષાન્સ્વર્ગસ્ય લોકસ્ય દ્વારપાન્વેદાસ્ય કુલે વીરો જાયતે પ્રતિપદ્યતે સ્વર્ગં લોકં ય એતાનેવં પઞ્ચ બ્રહ્મપુરુષાન્સ્વર્ગસ્ય લોકસ્ય દ્વારપાન્વેદ
આ પાંચે બ્રહ્મપુરુષ છે, સ્વર્ગલોકના દ્વારપાલ છે; જે આ રીતે આ પાંચ બ્રહ્મપુરુષોને, સ્વર્ગલોકના દ્વારપાલોને જાણે છે, તેના કુળમાં વીર જન્મે છે અને તે સ્વર્ગલોકને પ્રાપ્ત કરે છે—જે આ રીતે જાણે છે.
અથ યદતઃ પરો દિવો જ્યોતિર્દીપ્યતે વિશ્વતઃ પૃષ્ઠેષુ સર્વતઃ પૃષ્ઠેષ્વનુત્તમેષૂત્તમેષુ લોકેષ્વિદં વાવ તદ્યદિદમસ્મિન્નન્તઃ પુરુષો જ્યોતિસ્તસ્યૈષા
હવે, જે પ્રકાશ આ આકાશથી પર છે, સર્વે લોકોથી ઉપર છે, સર્વેમાં શ્રેષ્ઠ છે—એ જ એ પુરુષની અંદરનું પ્રકાશ છે.
તસ્યૈષા દૃષ્ટિર્યત્રિતદસ્મિઞ્છરીરે સꣳસ્પર્શેનોષ્ણિમાનં વિજાનાતિ તસ્યૈષા શ્રુતિર્યત્રૈતત્કર્ણાવપિગૃહ્ય નિનદમિવ નદથુરિવાગ્નેરિવ જ્વલત ઉપશૃણોતિ તદેતદ્દૃષ્ટં ચ શ્રુતં ચેત્યુપાસીત ચક્ષુષ્યઃ શ્રુતો ભવતિ ય એવં વેદ ય એવં વેદ
એની દૃષ્ટિ એ છે, જે શરીર સ્પર્શે ત્યારે ઉષ્મા અનુભવે છે; એનું શ્રવણ એ છે, જે કાન ઢાંકીને વીજળીની જેમ કે અગ્નિની જેમ ધ્વનિ સાંભળે છે—એને જોવું અને સાંભળવું એમ ધ્યાન કરો; જે આ રીતે જાણે છે, તે દૃષ્ટિ અને શ્રવણથી યુક્ત બને છે.
સર્વં ખલ્વિદં બ્રહ્મ તજ્જલાનિતિ શાન્ત ઉપાસીત । અથ ખલુ ક્રતુમયઃ પુરુષો યથાક્રતુરસ્મિꣳલ્લોકે પુરુષો ભવતિ તથેતઃ પ્રેત્ય ભવતિ સ ક્રતું કુર્વીત
આ બધું બ્રહ્મ છે; એમાંથી બધું ઉત્પન્ન થાય છે, એથી જ રહે છે, અને એમાં જ વિલીન થાય છે—શાંતિથી ધ્યાન કરો. માણસ તો ઈચ્છાથી બનેલો છે; જેમ તેની ઈચ્છા આ દુનિયામાં હોય, તેમ મૃત્યુ પછી બને છે; તેથી ઈચ્છા રાખવી જોઈએ.
પ્રાણશરીરો ભારૂપઃ સત્યસઙ્કલ્પ આકાશાત્મા સર્વકર્મા સર્વકામઃ સર્વગન્ધઃ સર્વરસઃ સર્વમિદમભ્યત્તોઽવાક્યનાદરઃ
એનું શરીર પ્રાણ છે, રૂપ તેજસ્વી છે, ઈચ્છા સાચી છે, આત્મા આકાશ છે, બધા કર્મ કરે છે, બધું ઈચ્છે છે, બધા સુગંધ ધરાવે છે, બધા સ્વાદ ધરાવે છે, અને મૌન છે, અભિમાનરહિત છે.
એષ મ આત્માન્તર્હૃદયેઽણીયાન્વ્રીહેર્વા યવાદ્વા સર્ષપાદ્વા શ્યામાકાદ્વા શ્યામાકતણ્ડુલાદ્વૈષ મ આત્માન્તર્હૃદયે જ્યાયાન્પૃથિવ્યા જ્યાયાનન્તરિક્ષાજ્જ્યાયાન્દિવો જ્યાયાનેભ્યો લોકેભ્યઃ
મારો આત્મા હૃદયમાં છે, તે વટ, જવાર, રાઈ, શ્યામાક, કે શ્યામાકના દાણા કરતાં પણ નાનકડો છે; પણ એ જ આત્મા પૃથ્વી, આકાશ, દ્યૌ, અને બધા લોકોથી પણ મોટો છે.
સર્વકર્મા સર્વકામઃ સર્વગન્ધઃ સર્વરસઃ સર્વમિદમભ્યાત્તોઽવાક્યનાદર એષ મ આત્માન્તર્હૃદય એતદ્બ્રહ્મૈતમિતઃ પ્રેત્યાભિસંભવિતાસ્મીતિ યસ્ય સ્યાદદ્ધા ન વિચિકિત્સાસ્તીતિ હ સ્માહ શાણ્ડિલ્યઃ શાણ્ડિલ્યઃ
એ બધા કર્મ કરે છે, બધું ઈચ્છે છે, બધા સુગંધ અને સ્વાદ ધરાવે છે, મૌન છે, અભિમાનરહિત છે; મારું હૃદયમાં રહેલું આત્મા એ બ્રહ્મ છે; અહીંથી વિદાય પછી હું એ જ બની જઇશ—જેને આમાં શંકા નથી, એ માટે શાંડિલ્યે કહ્યું કે કોઈ અશંકા નથી.