અભિમન્થતિ સ હિઙ્કારો ધૂમો જાયતે સ પ્રસ્તાવો જ્વલતિ સ ઉદ્ગીથોઽઙ્ગારા ભવન્તિ સ પ્રતિહાર ઉપશામ્યતિ તન્નિધનꣳસꣳશામ્યતિ તન્નિધનમેત મગ્નૌ પ્રોતમ્
એ ઘસે છે—એ હિઙ્કાર છે; ધૂમાડે—એ પ્રસ્તાવ છે; જ્વલશે—એ ઉદગીથ છે; અંગારા થાય—એ પ્રતિહાર છે; શમશે—એ નિધન છે; સંપૂર્ણ શમશે—એ પણ નિધન છે; આ અગ્નિમાં ગૂંથાયેલું છે.
( ) સ ય એવમેતદ્રથન્તરમગ્નૌ પ્રોતં વેદ બ્રહ્મવર્ચસ્યન્નાદો ભવતિ સર્વમાયુરેતિ જ્યોગ્જીવતિ મહાન્પ્રજયા પશુભિર્ભવતિ મહાન્કીર્ત્યા ન પ્રત્યઙ્ઙગ્નિમાચામેન્ન નિષ્ઠીવેત્તદ્વ્રતમ્
જે આ રીતે રથંતરને અગ્નિમાં ગૂંથાયેલું જાણે છે, તે બ્રહ્મતેજવાળો, અન્નભક્ષક બને છે, સંપૂર્ણ આયુષ્ય મેળવે છે, લાંબું જીવે છે, સંતાન અને પશુઓથી મહાન બને છે, કીર્તિથી મહાન બને છે; અગ્નિ સામે પાણી પીવું કે થૂકવું નહીં—આ જ વ્રત છે.
ઉપમન્ત્રયતે સ હિઙ્કારો જ્ઞપયતે સ પ્રસ્તાવઃ સ્ત્રિયા સહ શેતે સ ઉદ્ગીથઃ પ્રતિ સ્ત્રીં સહ શેતે સ પ્રતિહારઃ કાલં ગચ્છતિ તન્નિધનં પારં ગચ્છતિ તન્નિધનમેત યં મિથુને પ્રોતમ્
એ વાત કરે છે—એ હિઙ્કાર છે; જાણ કરાવે છે—એ પ્રસ્તાવ છે; સ્ત્રી સાથે સુવે છે—એ ઉદગીથ છે; ફરી સ્ત્રી સાથે સુવે છે—એ પ્રતિહાર છે; સમય પસાર થાય—એ નિધન છે; પાર જાય—એ પણ નિધન છે; આ દંપતીમાં ગૂંથાયેલું છે.
સ ય એવમેતદ્વામદેવ્યં મિથુને પ્રોતં વેદ મિથુનીભવતિ મિથુનાન્મિથુનાત્પ્રજાયતે સર્વમાયુરેતિ જ્યોગ્જીવતિ મહાન્પ્રજયા પશુભિર્ભવતિ મહાન્કીર્ત્યા ન કાઞ્ચન પરિહરેત્તદ્વ્રતમ્
જે આ રીતે વામદેવ્યને દંપતીમાં ગૂંથાયેલું જાણે છે, તે દંપતી બને છે; દંપતીમાંથી સંતાન થાય છે; સંપૂર્ણ આયુષ્ય મેળવે છે, લાંબું જીવે છે, સંતાન અને પશુઓથી મહાન બને છે, કીર્તિથી મહાન બને છે; કોઈ સ્ત્રીને અવગણવી નહીં—આ જ વ્રત છે.
ઉદ્યન્હિઙ્કાર ઉદિતઃ પ્રસ્તાવો મધ્યન્દિન ઉદ્ગીથોઽપરાહ્ણઃ પ્રતિહારોઽસ્તં યન્નિધનમેત ાદિત્યે પ્રોતમ્
સૂર્યોદય એ હિઙ્કાર છે, પૂર્વાહ્ન પ્રસ્તાવ છે, મધ્યાહ્ન ઉદ્ગીથ છે, અપરાહ્ન પ્રતિહાર છે અને સૂર્યાસ્ત એ અંત છે; આ બધું સૂર્યમાં જ જોડાયેલું છે.
સ ય એવમેતદ્બૃહદાદિત્યે પ્રોતં વેદ તેજસ્વ્યન્નાદો ભવતિ સર્વમાયુરેતિ જ્યોગ્જીવતિ મહાન્પ્રજયા પશુભિર્ભવતિ મહાન્કીર્ત્યા તપન્તં ન નિન્દેત્તદ્વ્રતમ્
જે આ રીતે જાણે છે કે બૃહત્ સામ સૂર્યમાં જોડાયેલું છે, તે તેજસ્વી બને છે, ભરપૂર ભોજન મેળવે છે, આખું આયુષ્ય પામે છે, લાંબું જીવે છે, સંતાન અને પશુઓથી સમૃદ્ધ બને છે, મહાન યશ મેળવે છે; કદી પણ તેજમાન સૂર્યની નિંદા ન કરવી—આજ વ્રત છે.
અભ્રાણિ સંપ્લવન્તે સ હિઙ્કારો મેઘો જાયતે સ પ્રસ્તાવો વર્ષતિ સ ઉદ્ગીથો વિદ્યોતતે સ્તનયતિ સ પ્રતિહાર ઉદ્ગૃહ્ણાતિ તન્નિધનમે પર્જન્યે પ્રોતમ્
જ્યારે વાદળો ભેગા થાય છે, એ હિઙ્કાર છે; વાદળ જન્મે છે, એ પ્રસ્તાવ છે; વરસાદ પડે છે, એ ઉદ્ગીથ છે; વીજળી ચમકે અને ગર્જના થાય, એ પ્રતિહાર છે; અને જ્યારે વરસાદ બંધ થાય, એ અંત છે; આ બધું વરસાદી વાદળમાં જ જોડાયેલું છે.
સ ય એવમેતદ્વૈરૂપં પર્જન્યે પ્રોતં વેદ વિરૂપાꣳશ્ચ સુરૂપાꣳશ્ચ પશૂનવરુન્ધે સર્વમાયુરેતિ જ્યોગ્જીવતિ મહાન્પ્રજયા પશુભિર્ભવતિ મહાન્કીર્ત્યા વર્ષન્તં ન નિન્દેત્તદ્વ્રતમ્
જે આ રીતે જાણે છે કે વૈરૂપ સામ વરસાદી વાદળમાં જોડાયેલું છે, તેને બધા પ્રકારના પશુઓ મળે છે, આખું આયુષ્ય પામે છે, લાંબું જીવે છે, સંતાન અને પશુઓથી સમૃદ્ધ બને છે, મહાન યશ મેળવે છે; કદી પણ વરસતા વાદળની નિંદા ન કરવી—આજ વ્રત છે.
વસન્તો હિઙ્કારો ગ્રીષ્મઃ પ્રસ્તાવો વર્ષા ઉદ્ગીથઃ શરત્પ્રતિહારો હેમન્તો નિધનમેત મૃતુષુ પ્રોતમ્
વસંત ઋતુ એ હિઙ્કાર છે, ઉનાળો પ્રસ્તાવ છે, વરસાદી ઋતુ ઉદ્ગીથ છે, શરદ ઋતુ પ્રતિહાર છે અને હેમંત ઋતુ અંત છે; આ બધું ઋતુઓમાં જ જોડાયેલું છે.
સ ય એવમેતદ્વૈરાજમૃતુષુ પ્રોતં વેદ વિરાજતિ પ્રજયા પશુભિર્બ્રહ્મવર્ચસેન સર્વમાયુરેતિ જ્યોગ્જીવતિ મહાન્પ્રજયા પશુભિર્ભવતિ મહાન્કીર્ત્યર્તૂન્ન નિન્દેત્તદ્વ્રતમ્
જે આ રીતે જાણે છે કે વૈરાજ સામ ઋતુઓમાં જોડાયેલું છે, તે સંતાન, પશુઓ અને બ્રહ્મનો તેજ મેળવે છે, આખું આયુષ્ય પામે છે, લાંબું જીવે છે, સંતાન અને પશુઓથી સમૃદ્ધ બને છે, મહાન યશ મેળવે છે; કદી પણ ઋતુઓની નિંદા ન કરવી—આજ વ્રત છે.
પૃથિવી હિઙ્કારોઽન્તરિક્ષં પ્રસ્તાવો દ્યૌરુદ્ગીથો દિશઃ પ્રતિહારઃ સમુદ્રો નિધનમેતાઃ લોકેષુ પ્રોતાઃ
પૃથ્વી હિઙ્કાર છે, આકાશ પ્રસ્તાવ છે, સ્વર્ગ ઉદ્ગીથ છે, દિશાઓ પ્રતિહાર છે અને સમુદ્ર અંત છે; આ બધું લોકોમાં જ જોડાયેલું છે.
સ ય એવમેતાઃ શક્વર્યો લોકેષુ પ્રોતા વેદ લોકી ભવતિ સર્વમાયુરેતિ જ્યોગ્જીવતિ મહાન્પ્રજયા પશુભિર્ભવતિ મહાન્કીર્ત્યા લોકાન્ન નિન્દેત્તદ્વ્રતમ્
જે આ રીતે જાણે છે કે શાક્વરી સામ લોકોમાં જોડાયેલું છે, તે બધા લોકોથી સમૃદ્ધ બને છે, આખું આયુષ્ય પામે છે, લાંબું જીવે છે, સંતાન અને પશુઓથી સમૃદ્ધ બને છે, મહાન યશ મેળવે છે; કદી પણ લોકોની નિંદા ન કરવી—આજ વ્રત છે.
અજા હિઙ્કારોઽવયઃ પ્રસ્તાવો ગાવ ઉદ્ગીથોઽશ્વાઃ પ્રતિહારઃ પુરુષો નિધનમેતા પશુષુ પ્રોતાઃ
બકરી હિઙ્કાર છે, ધોળકું પ્રસ્તાવ છે, ગાય ઉદ્ગીથ છે, ઘોડો પ્રતિહાર છે અને માનવ અંત છે; આ બધું પશુઓમાં જ જોડાયેલું છે.
સ ય એવમેતા રેવત્યઃ પશુષુ પ્રોતા વેદ પશુમાન્ભવતિ સર્વમાયુરેતિ જ્યોગ્જીવતિ મહાન્પ્રજયા પશુભિર્ભવતિ મહાન્કીર્ત્યા પશૂન્ન નિન્દેત્તદ્વ્રતમ્
જે આ રીતે જાણે છે કે રેવતી સામ પશુઓમાં જોડાયેલું છે, તે પશુઓથી સમૃદ્ધ બને છે, આખું આયુષ્ય પામે છે, લાંબું જીવે છે, સંતાન અને પશુઓથી સમૃદ્ધ બને છે, મહાન યશ મેળવે છે; કદી પણ પશુઓની નિંદા ન કરવી—આજ વ્રત છે.
લોમ હિઙ્કારસ્ત્વક્પ્રસ્તાવો માꣳસમુદ્ગીથોસ્થિ પ્રતિહારો મજ્જા નિધનમે મઙ્ગેષુ પ્રોતમ્
વાળ હિઙ્કાર છે, ચામડી પ્રસ્તાવ છે, માંસ ઉદ્ગીથ છે, હાડકું પ્રતિહાર છે અને મજ્જા અંત છે; આ બધું અંગોમાં જ જોડાયેલું છે.
સ ય એવમેતદ્યજ્ઞાયજ્ઞીયમઙ્ગેષુ પ્રોતં વેદાઙ્ગી ભવતિ નાઙ્ગેન વિહૂર્છતિ સર્વમાયુરેતિ જ્યોગ્જીવતિ મહાન્પ્રજયા પશુભિર્ભવતિ મહાન્કીર્ત્યા સંવત્સરં મજ્જ્ઞો નાશ્નીયાત્તદ્વ્રતં મજ્જ્ઞો નાશ્નીયાદિતિ વા
જે આ રીતે જાણે છે કે યજ્ઞાયજ્ઞીય સામ અંગોમાં જોડાયેલું છે, તે સ્વસ્થ અંગો ધરાવે છે, કોઈ અંગથી ક્યારેય દુઃખ પામતો નથી, આખું આયુષ્ય પામે છે, લાંબું જીવે છે, સંતાન અને પશુઓથી સમૃદ્ધ બને છે, મહાન યશ મેળવે છે; એક વર્ષ સુધી મજ્જા ન ખાવું—આજ વ્રત છે, અથવા ક્યારેય મજ્જા ન ખાવું.
અગ્નિર્હિઙ્કારો વાયુઃ પ્રસ્તાવ આદિત્ય ઉદ્ગીથો નક્ષત્રાણિ પ્રતિહારશ્ચન્દ્રમા નિધનમેત દેવતાસુ પ્રોતમ્
અગ્નિ હિઙ્કાર છે, વાયુ પ્રસ્તાવ છે, સૂર્ય ઉદ્ગીથ છે, તારાઓ પ્રતિહાર છે અને ચંદ્ર અંત છે; આ બધું દેવતાઓમાં જ જોડાયેલું છે.
સ ય એવમેતદ્રાજનં દેવતાસુ પ્રોતં વેદૈતાસામેવ દેવતાનાꣳસલોકતાꣳસર્ષ્ટિતાꣳસાયુજ્યં ગચ્છતિ સર્વમાયુરેતિ જ્યોગ્જીવતિ મહાન્પ્રજયા પશુભિર્ભવતિ મહાન્કીર્ત્યા બ્રાહ્મણાન્ન નિન્દેત્તદ્વ્રતમ્
જે આ રીતે જાણે છે કે રાજન સામ દેવતાઓમાં જોડાયેલું છે, તે આ દેવતાઓના લોક, સર્જન અને એકતા પ્રાપ્ત કરે છે, આખું આયુષ્ય પામે છે, લાંબું જીવે છે, સંતાન અને પશુઓથી સમૃદ્ધ બને છે, મહાન યશ મેળવે છે; કદી પણ બ્રાહ્મણોની નિંદા ન કરવી—આજ વ્રત છે.
ત્રયી વિદ્યા હિઙ્કારસ્ત્રય ઇમે લોકાઃ સ પ્રસ્તાવોઽગ્નિર્વાયુરાદિત્યઃ સ ઉદ્ગીથો નક્ષત્રાણિ વયાꣳસિ મરીચયઃ સ પ્રતિહારઃ સર્પા ગન્ધર્વાઃ પિતરસ્તન્નિધનમેતત્સામ સર્વસ્મિન્પ્રોતમ્
ત્રૈવીદ્યા હિઙ્કાર છે, આ ત્રણેય લોક પ્રસ્તાવ છે, અગ્નિ, વાયુ અને સૂર્ય ઉદ્ગીથ છે, તારાઓ, પક્ષીઓ અને કિરણો પ્રતિહાર છે, સાપ, ગંધર્વો અને પિતૃઓ અંત છે; આ સામ સર્વત્ર જ જોડાયેલું છે.
સ ય એવમેતત્સામ સર્વસ્મિન્પ્રોતં વેદ સર્વꣳ હ ભવતિ
જે આ રીતે જાણે છે કે આ સામ સર્વત્ર જોડાયેલું છે, તે બધું જ બની જાય છે.
તદેષ શ્લોકો યાનિ પઞ્ચધા ત્રીણી ત્રીણિ તેભ્યો ન જ્યાયઃ પરમન્યદસ્તિ
આ શ્લોક છે: 'જે પણ પાંચ ભાગે, ત્રણ ત્રણથી બનેલું છે, એથી વધારે કે ઊંચું બીજું કંઈ નથી.'
યસ્તદ્વેદ સ વેદ સર્વꣳસર્વા દિશો બલિમસ્મૈ હરન્તિ સર્વમસ્મીત્યુપાસિત તદ્વ્રતં તદ્વ્રતમ્
જે આ જાણે છે, તે બધું જાણે છે; દરેક દિશા તેને ભેટ આપે છે; 'હું બધું જ છું' એમ ધ્યાન કરવું—આજ વ્રત છે, આજ વ્રત છે.
વિનર્દિ સામ્નો વૃણે પશવ્યમિત્યગ્નેરુદ્ગીથોઽનિરુક્તઃ પ્રજાપતેર્નિરુક્તઃ સોમસ્ય મૃદુ શ્લક્ષ્ણં વાયોઃ શ્લક્ષ્ણં બલવદિન્દ્રસ્ય ક્રૌઞ્ચં બૃહસ્પતેરપધ્વાન્તં વરુણસ્ય તાન્સર્વાનેવોપસેવેત વારુણં ત્વેવ વર્જયેત્
વિનર્દી સામનામાં, ગાયન દ્વારા ગાયને મેળવવાની ઇચ્છા રાખવામાં આવે છે. દેવતાઓમાં ઉદ્ગીથો અગ્નિનો છે, અનિરુક્ત પ્રજાપતિનો છે, નિરુક્ત સોમનો છે, મૃદુ અને મૃદુ વાયોનો છે, મૃદુ અને બળવાન ઇન્દ્રનો છે, ક્રૌંચ બૃહસ્પતિનો છે, અપધ્વાંત વરુણનો છે. આ બધાને માન આપવી જોઈએ, પણ વરુણને સંબંધિત ગાન ટાળવું જોઈએ.
અમૃતત્વં દેવેભ્ય આગાયાનીત્યાગાયેત્સ્વધાં પિતૃભ્ય આશાં મનુષ્યેભ્યસ્તૃણોદકં પશુભ્યઃ સ્વર્ગં લોકં યજમાનાયાન્નમાત્મન આગાયાનીત્યેતાનિ મનસા ધ્યાયન્નપ્રમત્તઃ સ્તુવીત
દેવતાઓ માટે ગાતા કહો: 'હું અમરત્વ મેળવું.' પિતૃઓ માટે: 'હું સ્વધા મેળવું.' મનુષ્યો માટે: 'હું આશા મેળવું.' પશુઓ માટે: 'હું ઘાસ અને પાણી મેળવું.' યજમાન માટે: 'હું સ્વર્ગલોક મેળવું.' અને પોતાને માટે: 'હું અન્ન મેળવું.' આ બધું મનમાં ધ્યાનપૂર્વક વિચારી, અવિનાશી મનથી સ્તુતિ કરવી.
સર્વે સ્વરા ઇન્દ્રસ્યાત્માનઃ સર્વ ઊષ્માણઃ પ્રજાપતેરાત્માનઃ સર્વે સ્પર્શા મૃત્યોરાત્માનસ્તં યદિ સ્વરેષૂપાલભેતેન્દ્રꣳશરણં પ્રપન્નોઽભૂવં સ ત્વા પ્રતિ વક્ષ્યતીત્યેનં બ્રૂયાત્
બધા સ્વર ઇન્દ્રના સ્વરૂપ છે; બધા ઉષ્મા પ્રજાપતિના સ્વરૂપ છે; બધા સ્પર્શ મૃત્યુના સ્વરૂપ છે. જો કોઈ સ્વરો વિશે પૂછે, તો કહેવું: 'હું ઇન્દ્રના આશ્રયમાં ગયો છું; એ જ તમને જવાબ આપશે.'
અથ યદ્યેનમૂષ્મસૂપાલભેત પ્રજાપતિꣳશરણં પ્રપન્નોઽભૂવં સ ત્વા પ્રતિ પેક્ષ્યતીત્યેનં બ્રૂયાદથ યદ્યેનꣳ સ્પર્શેષૂપાલભેત મૃત્યુꣳ શરણં પ્રપન્નોઽભૂવં સ ત્વા પ્રતિ ધક્ષ્યતીત્યેનં બ્રૂયાત્
જો કોઈ ઉષ્મા વિશે પૂછે, તો કહેવું: 'હું પ્રજાપતિના આશ્રયમાં ગયો છું; એ જ તમારી કાળજી લેશે.' જો કોઈ સ્પર્શ વિશે પૂછે, તો કહેવું: 'હું મૃત્યુના આશ્રયમાં ગયો છું; એ જ તમને ભોગવશે.'
સર્વે સ્વરા ઘોષવન્તો બલવન્તો વક્તવ્યા ઇન્દ્રે બલં દદાનીતિ સર્વ ઊષ્માણોઽગ્રસ્તા અનિરસ્તા વિવૃતા વક્તવ્યાઃ પ્રજાપતેરાત્માનં પરિદદાનીતિ સર્વે સ્પર્શા લેશેનાનભિનિહિતા વક્તવ્યા મૃત્યોરાત્માનં પરિહરાણીતિ
બધા સ્વરોને ગુંજતાં અને બળવાન કહી વર્ણવવા, અને કહેવું: 'હું બળ ઇન્દ્રને અર્પણ કરું છું.' બધા ઉષ્મા શ્રેષ્ઠ, અપરાજિત અને સ્પષ્ટ કહી વર્ણવવા, અને કહેવું: 'હું આત્માને પ્રજાપતિને અર્પણ કરું છું.' બધા સ્પર્શને સૂક્ષ્મ અને અસ્થિર કહી વર્ણવવા, અને કહેવું: 'હું આત્માને મૃત્યુમાંથી પાછો ખેંચું છું.'
ત્રયો ધર્મસ્કન્ધા યજ્ઞોઽધ્યયનં દાનમિતિ પ્રથમસ્તપ એવ દ્વિતીયો બ્રહ્મચાર્યાચાર્યકુલવાસી તૃતીયોઽત્યન્તમાત્માનમાચાર્યકુલેઽવસાદયન્સર્વ એતે પુણ્યલોકા ભવન્તિ બ્રહ્મસꣳસ્થોઽમૃતત્વમેતિ
ધર્મના ત્રણ આધાર છે: યજ્ઞ, અધ્યયન અને દાન—આ પહેલો; તપસ્યા—બીજો; અને ત્રીજો છે, ગુરુના ઘરે બ્રહ્મચર્યથી રહેવું અને પોતાને સંપૂર્ણ રીતે સમર્પિત કરવું. આ બધાથી પુણ્યલોક મળે છે, પણ જે બ્રહ્મમાં સ્થિર રહે છે, એ અમરત્વ પામે છે.
પ્રજાપતિર્લોકાનભ્યતપત્તેભ્યોઽભિતપ્તેભ્યસ્ત્રયી વિદ્યા સંપ્રાસ્રવત્તામભ્યતપત્તસ્યા અભિતપ્તાયા એતાન્યક્ષરાણિ સંપ્રાસ્ર્વન્ત ભૂર્ભુવઃ સ્વરિતિ
પ્રજાપતિએ લોકોએ તપથી તાપ્યા, અને એમાંથી ત્રૈવિધ્ય વિદ્યા વહેતી થઈ. એ વિદ્યા પણ તાપી, અને એમાંથી 'ભૂઃ', 'ભુવઃ', 'સ્વઃ' આ અક્ષરો નીકળ્યા.
તાન્યભ્યતપત્તેભ્યોઽભિતપ્તેભ્ય ૐકારઃ સંપ્રાસ્રવત્તદ્યથા શઙ્કુના સર્વાણિ પર્ણાનિ સંતૃણ્ણાન્યેવમોંકારેણ સર્વા વાક્સંતૃણ્ણોંકાર એવેદꣳસર્વમોંકાર એવેદꣳ સર્વમ્
એ અક્ષરોને પણ તાપ્યા, અને એમાંથી 'ઑમ્' ઉદ્ભવ્યું. જેમ ખૂંટથી બધા પાંદડા જોડાય છે, તેમ 'ઑમ્'થી આખી વાણી જોડાય છે. 'ઑમ્' જ બધું છે; 'ઑમ્' જ બધું છે.