છાન્દોગ્યોપનિષદ્

एषा भूतानां पृथिवी रसः पृथिव्या अपो रसः अपामोषधयो रस ओषधीनां पुरुषो रसः पुरुषस्य वाग्रसो वाच ऋग्रस ऋचः साम रसः साम्न उद्गीथो रसः

આ સર્વ જીવોનું સાર છે: પૃથ્વીનું સાર પાણી છે, પાણીનું સાર વનસ્પતિ છે, વનસ્પતિનું સાર મનુષ્ય છે, મનુષ્યનું સાર વાણી છે, વાણીનું સાર ઋચા છે, ઋચાનું સાર સામગાન છે અને સામગાનનું સાર ઉદ્ગીથ છે.

स एष रसानाꣳ रसतमः परमः परार्ध्योऽष्टमो यदुद्गीथः

આ ઉદ્ગીથ સર્વ સારોમાં શ્રેષ્ઠ અને સર્વોપરી છે, એ સર્વમાં ઉત્તમ અને આઠમું છે.

कतमा कतमर्क्कतमत्कतमत्साम कतमः कतम उद्गीथ इति विमृष्टं भवति

કયું છે એ? કઈ ઋચા? કયું સામગાન? કયો ઉદ્ગીથ? આવું પ્રશ્ન થાય છે.

सामोमित्येतदक्षरमुद्गीथस्तद्वा एतन्मिथुनं यद्वाक्च प्राणश्चर्क्च साम च

‘ૐ’ એ સામગાનનું અક્ષર છે અને ઉદ્ગીથ પણ એ જ છે. વાણી અને શ્વાસ, ઋચા અને સામ — આ બંને જોડિયા છે.

तदेतन्मिथुनमोमित्येतस्मिन्नक्षरे सꣳ सृज्यते यदा वै मिथुनौ समागच्छत आपयतो वै तावन्योन्यस्य कामम्

આ બંને જોડિયા છે: ‘ૐ’ નામના અક્ષરમાં જોડાણ થાય છે. જ્યારે બે મળીને જોડિયા બને છે, ત્યારે તેઓ એકબીજાની ઈચ્છા પૂર્ણ કરે છે.

आपयिता ह वै कामानां भवति य एतदेवं विद्वानक्षरमुद्गीथमुपास्ते

જે આ રીતે જાણીને ‘ૐ’ અક્ષરનું ઉદ્ગીથ તરીકે ધ્યાન કરે છે, એ સર્વ ઈચ્છાઓ પૂર્ણ કરનાર બને છે.

तद्वा एतदनुज्ञाक्षरं यद्धि किञ्चानुजानात्योमित्येव तदाहैषो एव समृद्धिर्यदनुज्ञा समर्धयिता ह वै कामानां भवति य एतदेवं विद्वानक्षरमुद्गीथमुपास्ते

આ અક્ષર સંમતિનું છે; જે કંઈ સંમતિ આપવામાં આવે છે, ત્યારે ‘ૐ’ કહેવામાં આવે છે. સંમતિ એ પૂર્ણતા છે. જે આ રીતે જાણીને ‘ૐ’ અક્ષરનું ઉદ્ગીથ તરીકે ધ્યાન કરે છે, એ સર્વ ઈચ્છાઓ પૂર્ણ કરનાર બને છે.

तेनेयं त्रयीविद्या वर्तते ओमित्याश्रावयत्योमितिशꣳसत्योमित्युद्गायत्येतस्यैवाक्षरस्यापचित्यै महिम्ना रसेन

આથી ત્રિવિધ વિદ્યા ચાલે છે: ‘ૐ’ ઉચ્ચારવામાં આવે છે, ‘ૐ’ કહેવામાં આવે છે, ‘ૐ’ ઉદ્ગીથ તરીકે ગવાય છે. આ અક્ષરનું આદર, મહિમા અને સાર માટે છે.

तेनोभौ कुरुतो यश्चैतदेवं वेद यश्च न वेद । नाना तु विद्या चाविद्या च यदेव विद्यया करोति श्रद्धयोपनिषदा तदेव वीर्यवत्तरं भवतीति खल्वेतस्यैवाक्षरस्योपव्याख्यानं भवति

આથી બંને, જાણનાર અને અજાણ, જે કરે છે તેમાં ભિન્નતા આવે છે: જ્ઞાન અને અજ્ઞાન અલગ છે. જે કાર્ય શ્રદ્ધા અને ઉપનિષદ સાથે જ્ઞાનપૂર્વક થાય છે, એ વધુ શક્તિશાળી બને છે. આ અક્ષરનું અર્થ સ્પષ્ટ થયું.

देवासुरा ह वै यत्र संयेतिरे उभये प्राजापत्यास्तद्ध देवा उद्गीथमाजह्रुरनेनैनानभिभविष्याम इति

દેવતાઓ અને અસુરો, બંને પ્રજાપતિના સંતાન, એકઠા થયા. દેવોએ ઉદ્ગીથ લીધું અને કહ્યું: ‘આથી અમે તેમને જીતશું.’

ते ह नासिक्यं प्राणमुद्गीथमुपासांचक्रिरे तꣳ हासुराः पाप्मना विविधुस्तस्मात्तेनोभयं जिघ्रति सुरभि च दुर्गन्धि च पाप्मना ह्येष विद्धः

તેમણે નાકના શ્વાસને ઉદ્ગીથ તરીકે ધ્યાનમાં લીધો. અસુરોએ તેને પાપથી ઘાયલ કર્યું. તેથી માણસ સુગંધ અને દુર્ગંધ બંને સુંઘે છે, કેમ કે એ પાપથી ઘાયલ છે.

अथ ह वाचमुद्गीथमुपासांचक्रिरे ताꣳ हासुराः पाप्मना विविधुस्तस्मात्तयोभयं वदति सत्यं चानृतं च पाप्मना ह्येषा विद्धा

પછી તેમણે વાણીનું ઉદ્ગીથ તરીકે ધ્યાન કર્યું. અસુરોએ તેને પાપથી ઘાયલ કર્યું. તેથી માણસ સાચું અને ખોટું બંને બોલે છે, કેમ કે એ પાપથી ઘાયલ છે.

अथ ह चक्षुरुद्गीथमुपासांचक्रिरे तद्धासुराः पाप्मना विविधुस्तस्मात्तेनोभयं पश्यति दर्शनीयं चादर्शनीयं च पाप्मना ह्येतद्विद्धम्

પછી તેમણે આંખનું ઉદ્ગીથ તરીકે ધ્યાન કર્યું. અસુરોએ તેને પાપથી ઘાયલ કર્યું. તેથી માણસ મનગમતું અને ન ગમતું બંને જુએ છે, કેમ કે એ પાપથી ઘાયલ છે.

अथ ह श्रोत्रमुद्गीथमुपासांचक्रिरे तद्धासुराः पाप्मना विविधुस्तस्मात्तेनोभयꣳ शृणोति श्रवणीयं चाश्रवणीयं च पाप्मना ह्येतद्विद्धम्

પછી તેમણે કાનનું ઉદ્ગીથ તરીકે ધ્યાન કર્યું. અસુરોએ તેને પાપથી ઘાયલ કર્યું. તેથી માણસ શ્રવણયોગ્ય અને અશ્રવણયોગ્ય બંને સાંભળે છે, કેમ કે એ પાપથી ઘાયલ છે.

अथ ह मन उद्गीथमुपासांचक्रिरे तद्धासुराः पाप्मना विविधुस्तस्मात्तेनोभयꣳ संकल्पते संकल्पनीयं चासंकल्पनीयं च पाप्मना ह्येतद्विद्धम्

પછી તેમણે મનનું ઉદ્ગીથ તરીકે ધ્યાન કર્યું. અસુરોએ તેને પાપથી ઘાયલ કર્યું. તેથી માણસ કલ્પનીય અને અકલ્પનીય બંને કલ્પે છે, કેમ કે એ પાપથી ઘાયલ છે.

अथ ह य एवायं मुख्यः प्राणस्तमुद्गीथमुपासांचक्रिरे तꣳ हासुरा ऋत्वा विदध्वंसुर्यथाश्मानमाखणमृत्वा विध्वꣳ सेतैवम्

પછી તેમણે મુખ્ય શ્વાસનું ઉદ્ગીથ તરીકે ધ્યાન કર્યું. અસુરોએ તેને ઘાયલ કરવાનો પ્રયાસ કર્યો, પણ જેમ પથ્થરને મારવાથી તૂટતો નથી, તેમ એ તૂટી શક્યો નહીં.

यथाश्मानमाखणमृत्वा विध्वꣳ सत एवꣳ हैव स विध्वꣳसते य एवंविदि पापं कामयते यश्चैनमभिदासति स एषोऽश्माखणः

જેમ પથ્થરને મારવાથી તૂટતો નથી, તેમ આ પણ તૂટી શકતું નથી. જે આ રીતે જાણે છે અને કોઈ તેની સામે પાપ ઈચ્છે કે હુમલો કરે, તો એ પથ્થર પર મારવા જેવું નિષ્ફળ જાય છે.

नैवैतेन सुरभि न दुर्गन्धि विजानात्यपहतपाप्मा ह्येष तेन यदश्नाति यत्पिबति तेनेतरान्प्राणानवति एतमु एवान्ततोऽवित्त्वोत्क्रमति व्याददात्येवान्तत इति

પાપ દૂર થયેલા મનુષ્યને આ દ્વારા સુગંધ કે દુર્ગંધની જાણ નથી થતી; કારણ કે એ જ દ્વારા તે જે ખાય છે અને પીવે છે, એથી જ બીજા પ્રાણોને જાળવે છે. અંતે, આને જાણીને, એ અહીંથી વિદાય લે છે અને આને સાથે લઈને જાય છે.

तꣳ हाङ्गिरा उद्गीथमुपासाञ्चक्र एतमु एवाङ्गिरसं मन्यन्तेऽङ्गानां यद्रसः

અંગિરસોએ આને ઉદ્ગીથ રૂપે ધ્યાનમાં લીધું; તેઓ માનતા હતા કે અંગોનો રસ એટલે આ જ છે.

तेन तꣳ ह बृहस्पतिरुद्गीथमुपासञ्चक्र एतमु एव बृहस्पतिं मन्यन्ते वाग्घि बृहती तस्या एष पतिः

બૃહસ્પતિએ પણ આ દ્વારા ઉદ્ગીથનું ધ્યાન કર્યું; તેઓ માનતા હતા કે આ જ બૃહસ્પતિ છે, કારણ કે વાણી બૃહતી છે અને આ તેનો સ્વામી છે.

तेन तꣳ हायास्य उद्गीथमुपासाञ्चक्र एतमु एवायास्यं मन्यन्त आस्याद्यदयते

આ દ્વારા આયાસ્યએ ઉદ્ગીથનું ધ્યાન કર્યું; તેઓ માનતા હતા કે આ જ આયાસ્ય છે, કારણ કે મોઢા દ્વારા જ ભોજન લેવાય છે.

तेन तꣳ ह बको दाल्भ्यो विदाञ्चकार । स ह नैमिशीयानामुद्गाता बभूव स ह स्मैभ्यः कामानागायति

આ દ્વારા બક દાલભ્યએ ઉદ્ગીથને સમજ્યો; તે નૈમિષારણ્યના લોકો માટે ઉદગાતા બન્યો અને તેમના ઇચ્છાઓ માટે ગીત ગાયું.

आगाता ह वै कामानां भवति य एतदेवं विद्वानक्षरमुद्गीथमुपास्त इत्यध्यात्मम्

જે આ અક્ષર ઉદ્ગીથને જાણીને તેમનું ધ્યાન કરે છે, તેને ઇચ્છાઓની સિદ્ધિ મળે છે—આ આત્મા વિષયક છે.

अथाधिदैवतं य एवासौ तपति तमुद्गीथमुपासीतोद्यन्वा एष प्रजाभ्य उद्गायति । उद्यꣳ स्तमो भयमपहन्त्यपहन्ता ह वै भयस्य तमसो भवति य एवं वेद

હવે દેવતાઓ વિષે: જે ત્યાં તેજ પામે છે, તેનું ઉદ્ગીથ તરીકે ધ્યાન કરવું જોઈએ; એ ઉગે છે ત્યારે સર્વ જીવ માટે ગાયન કરે છે. ઉગતાં અંધકાર અને ભય દૂર કરે છે; અને જે આ રીતે જાણે છે, તે ભય અને અંધકાર દૂર કરનાર બને છે.

समान उ एवायं चासौ चोष्णोऽयमुष्णोऽसौ स्वर इतीममाचक्षते स्वर इति प्रत्यास्वर इत्यमुं तस्माद्वा एतमिमममुं चोद्गीथमुपासीत

આ અહીં અને એ ત્યાં બંને સમાન છે; આ પણ ગરમ છે, એ પણ ગરમ છે; આ સ્વર છે, એ પ્રતિસ્વર છે—એવું કહેવામાં આવે છે. તેથી, આ, એ અને બીજાનું ઉદ્ગીથ તરીકે ધ્યાન કરવું જોઈએ.

अथ खलु व्यानमेवोद्गीथमुपासीत यद्वै प्राणिति स प्राणो यदपानिति सोऽपानः । अथ यः प्राणापानयोः सन्धिः स व्यानो यो व्यानः सा वाक् । तस्मादप्राणन्ननपानन्वाचमभिव्याहरति

હવે, વ્યાનનું ઉદ્ગીથ તરીકે ધ્યાન કરવું જોઈએ; જે શ્વાસ લે છે તે પ્રાણ છે, જે બહાર છોડે છે તે અપાન છે. પ્રાણ અને અપાનના મિલનને વ્યાન કહે છે; અને વ્યાન એટલે વાણી. તેથી, શ્વાસ લીધા વિના કે છોડ્યા વિના, વાણી બોલી શકાતી નથી.

या वाक्सर्क्तस्मादप्राणन्ननपानन्नृचमभिव्याहरति यर्क्तत्साम तस्मादप्राणन्ननपानन्साम गायति यत्साम स उद्गीथस्तस्मादप्राणन्ननपानन्नुद्गायति

વાણી જોડાયેલી છે; તેથી, શ્વાસ લીધા કે છોડ્યા વિના, ઋચ બોલી શકાતી નથી. જે જોડાયેલું છે તે સામન છે, તેથી શ્વાસ લીધા કે છોડ્યા વિના, સામન ગાઈ શકાતું નથી. જે સામન છે એ જ ઉદ્ગીથ છે, તેથી શ્વાસ લીધા કે છોડ્યા વિના, ઉદ્ગીથ પણ ગાઈ શકાતું નથી.

अतो यान्यन्यानि वीर्यवन्ति कर्माणि यथाग्नेर्मन्थनमाजेः सरणं दृढस्य धनुष आयमनमप्राणन्ननपानꣳ स्तानि करोत्येतस्य हेतोर्व्यानमेवोद्गीथमुपासीत

આથી, અગ્નિ મસાળવાથી, ઘોડાની દોડ, મજબૂત ધનુષ્ય ખેંચવું—આ બધાં બળવાન કાર્યો પણ શ્વાસ લીધા કે છોડ્યા વિના થાય છે. આ કારણથી વ્યાનનું ઉદ્ગીથ તરીકે ધ્યાન કરવું જોઈએ.

अथ खलूद्गीथाक्षराण्युपासीतोद्गीथ इति प्राण एवोत्प्राणेन ह्युत्तिष्ठति वाग्गीर्वाचो ह गिर इत्याचक्षतेऽन्नं थमन्ने हीदꣳ सर्वꣳ स्थितम्

હવે, ઉદ્ગીથના અક્ષરોનું ધ્યાન કરવું જોઈએ: 'ઉદ' પ્રાણ છે, કારણ કે પ્રાણથી ઊભા રહી શકાય છે; 'ગી' વાણી છે, કારણ કે 'ગીર'નો અર્થ વાણી થાય છે; 'થ' અન્ન છે, કારણ કે બધું અન્ન પર આધાર રાખે છે.