એક વખત, ઉપનિષદના વિદ્વાન ગુરુએ શિષ્યોને સંસ્મરણ અને સાધના વિષે ઊંડા જ્ઞાન આપવાનું શરૂ કર્યું. પ્રથમ, તેમણે કહ્યું: “પ્રાણ—આ જીવનશક્તિ—એ સર્વ જીવમાં પ્રવેશ કરે છે અને પ્રાણમાંથી જ સર્વ ઉદ્ભવે છે. પ્રસ્તાવના આ ઉપાસક માટે પ્રાણ દેવતા આધાર છે. જો કોઈ આ જાણ્યા વિના પ્રસ્તાવનું પાઠન કરે, તો તેનું માથું પડી જાય—એવું મેં જાહેર કર્યું છે.” પછી ઉદગાતા (સામગાન ગાયક) ગુરુ પાસે આવ્યા. ગુરુએ સમજાવ્યું: “ઉદગાતૃ માટે દેવતા ઉદગીથપર આધાર રાખે છે. જો કોઈ ઉદગીથનું જ્ઞાન વિના ગાયન કરે, તો તેનું માથું પડી જાય—એવું કરવું નહીં, મહારાજ.” શિષ્યે પૂછ્યું: “એ કઈ દેવતા છે?” ગુરુએ ઉત્તર આપ્યો: “સૂર્ય. સર્વ જીવો ઉગતા સૂર્યને ગાયન કરે છે. ઉદગીથ પર આ દેવતા આધાર રાખે છે. આ જાણ્યા વિના ગાયન કરશો તો માથું પડી જશે—એવું મેં કહ્યું છે.” પછી પ્રતિહર્તા (પ્રતિહાર ગાયક) ગુરુ પાસે આવ્યા. ગુરુએ કહ્યું: “પ્રતિહર્તા માટે પ્રતિહાર પર દેવતા આધાર રાખે છે. જો કોઈ આ જાણ્યા વિના પ્રતિહારનું પાઠન કરે, તો તેનું માથું પડી જાય—કરવું નહીં, મહારાજ.” શિષ્યે પુછ્યું: “એ કઈ દેવતા છે?” ગુરુએ કહ્યું: “અન્ન—આહાર. સર્વ જીવો અન્ન પર જીવંત છે. પ્રતિહાર પર આ દેવતા આધાર રાખે છે. આ જાણ્યા વિના પાઠન કરશો તો માથું પડી જશે—એવું મેં પુનઃ પુનઃ જણાવ્યું છે.” પછી શૌવ ઉદગીથ વિષયમાં, બકો દાલભ્ય અને ગ્લાવ, મૈત્રેયીપુત્ર, અધ્યયન માટે નીકળી પડ્યા. એક દિવસ, એક સફેદ કૂતરો તેમની સામે આવ્યો. બીજા કૂતરાઓ એ આસપાસ ભેગા થયા અને કહ્યું: “મહારાજ, અમારે માટે ગાવ, અમે ભૂખ્યા છીએ.” એ કૂતરાએ કહ્યું: “સવારના સમયે અહીં આવશો નહીં.” બકો દાલભ્ય અને ગ્લાવ એ વાત સાંભળી, રાહ જોવી શરૂ કરી. પછી, જેમ બહિષ્પવમાન ગાવાની તૈયારી કરતા હોય એમ, એ કૂતરાઓ સરકતાં-સરકતાં બેઠા અને “હિં”નો ઉચ્ચાર કર્યો. ત્યારબાદ તેમણે મંત્રોચ્ચાર કર્યો: “ૐ, આવો ખાવ! ૐ, આવો પીવો! દેવતા વરુણ, પ્રજાપતિ, સવિતા અન્ન લાવ્યા છે. અન્નના સ્વામી, અન્ન લાવો, લાવો, લાવો!” પછી ગુરુએ સમજાવ્યું: “આ જગત ‘હા’ ધ્વનિ છે; પવન ‘ઇકાર’ છે; ચંદ્ર ‘કાર’ છે; આત્મા ‘હકાર’ છે; અગ્નિ ‘ઇકાર’ છે. સૂર્ય ‘ઊકાર’ છે; સંકેત ધ્વનિ ‘એકાર’ છે; સર્વ દેવતાઓ ‘ઔહોયિકાર’ છે; પ્રજાપતિ ‘હિંકાર’ છે; પ્રાણ સ્વર છે; અન્ન ‘યા’ છે; વાણી વિરાટ છે. સ્તોભા સંચર છે; હુંકાર છે. જે આ સામનો ઉપનિષદ જાણે છે, તેની વાણી દુધ આપે છે—એ અન્નવાન અને અન્નભક્ષી બને છે.” પછી ગુરુએ કહ્યું: “સામનું સર્વાંગી ઉપાસન સારું છે. જે સારું છે, તેને સામ કહે છે; જે સારું નથી, તેને અસામ કહે છે. જે યોગ્ય રીતે સામથી ઉપસે છે, કહે છે: ‘એ સારી રીતે ઉપસ્યો.’ જે અસામથી ઉપસે છે, કહે છે: ‘એ યોગ્ય રીતે ઉપસ્યો નહીં.’ આ જ્ઞાનથી ઉપસન કરનારને, જો અધર્મી પણ આવે, તો પણ તેઓ સમર્પિત થાય છે.” પછી ગુરુએ પાંચગું સામના ધ્યાન વિષે કહ્યું: “ભૂમિ હિંકાર છે, અગ્નિ પ્રસ્તાવ છે, અંતરિક્ષ ઉદગીથ છે, સૂર્ય પ્રતિહાર છે, સ્વર્ગ નિધન છે—આ ઉપરના લોકોમાં. નીચેના ક્રમમાં—સ્વર્ગ હિંકાર, સૂર્ય પ્રસ્તાવ, અંતરિક્ષ ઉદગીથ, અગ્નિ પ્રતિહાર, ભૂમિ નિધન. જે આ રીતે ધ્યાન કરે છે, તેને ઉપર-નીચે બંને લોક પ્રાપ્ત થાય છે.” “વર્ષામાં—પૂર્વ પવન હિંકાર, મેઘ પ્રસ્તાવ, વરસાદ ઉદગીથ, વીજળી અને ગર્જના પ્રતિહાર, જે ભેગું થાય તે નિધન. જે આ રીતે ધ્યાન કરે છે, તેને ઇચ્છિત વરસાદ મળે છે.” “પાણીમાં—ભેગો થતા મેઘ હિંકાર, વરસાદ પ્રસ્તાવ, પૂર્વ તરફ વહેતી નદીઓ ઉદગીથ, પશ્ચિમ તરફની પ્રતિહાર, અને પછીનું નિધન. જે આ રીતે ધ્યાન કરે છે, તે કદી પાણીથી વિયુક્ત થતો નથી.” “ઋતુઓમાં—વસંત હિંકાર, ગ્રીષ્મ પ્રસ્તાવ, વર્ષા ઉદગીથ, શરદ પ્રતિહાર, હેમંત-શિશિર નિધન. જે આ રીતે ધ્યાન કરે છે, તેને ઋતુઓ પ્રાપ્ત થાય છે.” “પશુઓમાં—મંદડા હિંકાર, ધેંસા પ્રસ્તાવ, ગાય ઉદગીથ, ઘોડા પ્રતિહાર, માનવ નિધન. જે આ રીતે ધ્યાન કરે છે, તેને પશુઓ પ્રાપ્ત થાય છે.” “પ્રાણશક્તિમાં—પ્રાણ હિંકાર, વાણી પ્રસ્તાવ, આંખ ઉદગીથ, કાન પ્રતિહાર, મન નિધન. જે આ રીતે ધ્યાન કરે છે, તે સર્વોપરી અને સર્વોચ્ચ લોકનો વિજયી બને છે.” પછી ગુરુએ સાતગું સામના ધ્યાન વિષે કહ્યું: “વાણીમાં—‘હું’ હિંકાર, બહાર જાય તે પ્રસ્તાવ, આવે તે આરંભ, ઉદયે તે ઉદગીથ, પાછું આવે તે પ્રતિહાર, નજીક આવે તે ઉપદ્રવ, અંતે તે નિધન. જે આ રીતે ધ્યાન કરે છે, તે વાણીમાંથી દુધ મેળવે છે—એ અન્નવાન અને અન્નભક્ષી બને છે.” પછી સૂર્યના સાતગું સામનું ધ્યાન સમજાવ્યું: “સૂર્યમાં સર્વ જીવો આધાર રાખે છે. સૂર્યોદય પહેલાં હિંકાર છે, એ પર પશુઓ આધાર રાખે છે. સૂર્યના પ્રથમ ઉદયે પ્રસ્તાવ છે, એ પર મનુષ્યો આધાર રાખે છે. મધ્યાહ્નના સમયે ઉદગીથ છે, એ પર દેવતાઓ આધાર રાખે છે. પછી પ્રતિહાર છે, એ પર દર્ભા ઘાસ આધાર રાખે છે.” આ રીતે, ગુરુએ વિવિધ દૃષ્ટાંતો અને ઉપમાઓ દ્વારા શિષ્યોને સમજાવ્યું કે, સર્વ સૃષ્ટિ, જીવન, ઋતુ, પાણી, પશુ, પ્રાણ અને દેવતાઓ—આ બધું સામના વિવિધ અંગો સાથે જોડાયેલું છે. જે આ જ્ઞાનથી ધ્યાન કરે છે, તે સર્વને પ્રાપ્ત કરે છે, સર્વથી યુક્ત થાય છે, અને જીવનમાં પરમ કલ્યાણ પામે છે.