શ્રદ્ધાપૂર્વક, હવે ચાલો ઉપનિષદના પવિત્ર સંવાદને એક સુસંગત વાર્તા રૂપે માણીએ. એક દિવસ, ગુરુ અને શિષ્ય વચ્ચે એક ઉદાહરણથી વાત શરૂ થાય છે. ગુરુ કહે છે: "ધારો કે કોઈ માણસને આંખે પટ્ટી બાંધવામાં આવી હોય અને અજાણ્યા પ્રદેશમાં છોડી દેવામાં આવ્યો હોય. પછી, કોઈ દયાળુ વ્યક્તિ તેની પટ્ટી ખુલે છે અને કહે છે—'ગાંધીાર દેશ આ દિશામાં છે, એ દિશામાં જા.' પછી એ બુદ્ધિશાળી માણસ ગામે ગામ પૂછતો જાય છે અને અંતે ગાંધીાર પહોંચે છે. એ જ રીતે, જે મનુષ્યને સાચો ગુરુ મળે છે, તે પણ માર્ગ જાણે છે. જ્યારે સુધી સંપૂર્ણ મુક્તિ પ્રાપ્ત ન થાય, ત્યાં સુધી એ જાણવું માત્ર પ્રવૃત્તિ જ રહે છે. મુક્તિ પછી એ સિદ્ધિ પ્રાપ્ત થાય છે." પછી ગુરુ શ્વેતકેતુને કહે છે: "પુત્ર, આ સમગ્ર બ્રહ્માંડનું મૂળ એક સુક્ષ્મ તત્વ છે. એ જ સત્ય છે, એ જ આત્મા છે. તું એ જ છે, શ્વેતકેતુ." શ્વેતકેતુ વિનંતી કરે છે: "ગુરુદેવ, કૃપા કરીને વધુ સ્પષ્ટ કરો." ગુરુ સહર્ષ સંમતિ આપે છે. પછી ગુરુ કહે છે: "શોમ્ય, જ્યારે કોઈ માણસ બીમાર પડે છે, ત્યારે તેના સગા-સંબંધીઓ તેની આસપાસ ભેગા થાય છે અને પુછે છે—'મને ઓળખે છે?' જ્યાં સુધી તેની વાણી મનમાં, મન શ્વાસમાં, શ્વાસ અગ્નિમાં અને અગ્નિ પરમ દેવતામાં વિલીન ન થાય, ત્યાં સુધી એ બધાને ઓળખે છે. પણ જ્યારે વાણી મનમાં, મન શ્વાસમાં, શ્વાસ અગ્નિમાં અને અગ્નિ પરમ દેવતામાં વિલીન થઈ જાય, ત્યારે એ કોઈને ઓળખતો નથી." પછી ફરી ગુરુ કહે છે: "આ સમગ્ર બ્રહ્માંડનું મૂળ એ સુક્ષ્મ તત્વ છે. એ જ સત્ય છે, એ જ આત્મા છે. તું એ જ છે, શ્વેતકેતુ." શ્વેતકેતુ ફરીથી વિનંતી કરે છે, "મહેરબાની કરીને વધુ સમજાવો." ગુરુ કહે છે: "તથાસ્તુ, શોમ્ય." પછી ગુરુ એક નવું ઉદાહરણ આપે છે: "શોમ્ય, જો કોઈ વ્યક્તિ ચોરીના આરોપમાં પકડાય છે, તો લોકો કહે છે—'આણે ચોરી કરી છે, આણે ગુનો કર્યો છે, હવે કૂહાડી તેને દહાડશે.' જો એ ખરેખર દોષી હોય, તો એ ખોટું સ્વીકારીને, ખોટું છુપાવીને, પોતે જ દહાડાય છે અને પછી દંડ ભોગવે છે. પણ જો એ નિર્દોષ હોય, તો એ સાચું સ્વીકારીને, સાચું છુપાવીને, કૂહાડી સ્વીકાર્યા છતાં પણ દહાડાતો નથી અને મુક્ત થાય છે." "જેમ એ દહાડાતો નથી, એ જ રીતે, આ સમગ્ર બ્રહ્માંડનું મૂળ એ તત્વ છે. એ જ સત્ય છે, એ જ આત્મા છે. તું એ જ છે, શ્વેતકેતુ." શ્વેતકેતુને આખરે સમજ આવી જાય છે. આ પછી, એક અન્ય પ્રસંગમાં, નારદજી સંતકુમાર પાસે જઇને વિનંતી કરે છે: "ગુરુદેવ, મને જ્ઞાન આપો." સંતકુમારે કહે છે: "નારદ, જે તને જાણવું છે એ લઈને આવ, પછી હું તને આગળનું કહું." નારદ કહે છે: "ગુરુદેવ, હું ઋગ્વેદ, યજુર્વેદ, સામવેદ, અથર્વવેદ, ઇતિહાસ-પુરાણ, પિતૃવિદ્યા, ગણિત, ભવિષ્યવાણી, ધનવિદ્યા, ભાષા, દેવતાઓનું જ્ઞાન, બ્રહ્મજ્ઞાન, જીવજ્ઞાન, ક્ષત્રિયજ્ઞાન, નક્ષત્રજ્ઞાન, સર્પવિદ્યા, પિતૃવિદ્યા—આ બધું શીખ્યો છું." "પણ, ગુરુદેવ, હું મંત્રજ્ઞ છું, પણ આત્મજ્ઞ નથી. મેં સાંભળ્યું છે કે માત્ર આત્મજ્ઞ વ્યક્તિ જ દુઃખના પાર જઈ શકે છે. હું દુઃખી છું. કૃપા કરીને મને દુઃખના પાર ઉતારો." ગુરુ કહે છે: "નારદ, જે કંઈ તું શીખ્યો છે એ બધું નામ છે." "નામ એટલે ઋગ્વેદ, યજુર્વેદ, સામવેદ, અથર્વવેદ, ઇતિહાસ-પુરાણ, પિતૃવિદ્યા, ગણિત, ભવિષ્યવાણી, ધનવિદ્યા, ભાષા, દેવતાઓનું જ્ઞાન, બ્રહ્મજ્ઞાન, જીવજ્ઞાન, ક્ષત્રિયજ્ઞાન, નક્ષત્રજ્ઞાન, સર્પવિદ્યા—આ બધું નામ જ છે. નામનું ધ્યાન કર." "જે નામને બ્રહ્મરૂપે ધ્યાન કરે છે, એ નામ જેટલી વ્યાપકતા સુધી ઈચ્છે ત્યાં જઈ શકે છે. પણ નામથી પણ મહાન કંઈક છે." નારદ પુછે છે: "મહેરબાની કરીને એ કહો." "નામ કરતાં વાણી મહાન છે. વાણી દ્વારા જ ઋગ્વેદ, યજુર્વેદ, સામવેદ, અથર્વવેદ, ઇતિહાસ-પુરાણ, પિતૃવિદ્યા, દેવતાઓના સંકલન, ધન, ભાષા, દેવજ્ઞાન, બ્રહ્મજ્ઞાન, જીવજ્ઞાન, નક્ષત્રજ્ઞાન, સર્પજ્ઞાન, આકાશ-પૃથ્વી, પવન, જળ, અગ્નિ, દૈવ-માનવ, પશુ-પક્ષી, વૃક્ષ-લતા, પાપ-પુણ્ય, સત્ય-અસત્ય, શુભ-અશુભ—આ બધું જાણી શકાય છે. વાણીનું ધ્યાન કર." "પણ વાણી કરતાં પણ મન મહાન છે. જેમ બે અમલક અથવા બે બીલ્વ ફળ હાથમાં પકડાય છે, એમ જ નામ અને વાણી મનથી પકડાય છે. મનથી જ મનન થાય છે, ઇચ્છા થાય છે, કર્મ થાય છે. મન એટલે આત્મા, મન એટલે જગત, મન એટલે બ્રહ્મ. મનનું ધ્યાન કર." "મન કરતાં પણ સંકલ્પ મહાન છે. સંકલ્પ થાય ત્યારે જ મનન થાય છે, વાણી બોલાય છે, નામ ઉચ્ચારાય છે, મંત્રો એકરૂપ થાય છે, અને કર્મ થાય છે. આ બધું સંકલ્પમાં સ્થિત છે. સંકલ્પથી જ આકાશ-પૃથ્વી, પવન, જળ, અગ્નિ, વરસાદ, અન્ન, શ્વાસ, મંત્ર, કર્મ, જગત—આ બધું સંકલ્પ માટે જ છે. સંકલ્પનું ધ્યાન કર." "સંકલ્પ કરતાં પણ ચેતના મહાન છે. ચેતનાથી જ સંકલ્પ થાય છે, મનન થાય છે, વાણી બોલાય છે, નામ ઉચ્ચારાય છે, મંત્રો અને કર્મ થાય છે. ચેતનામાં બધું સ્થિત છે. તેથી, જો કોઈને ચેતના વધુ હોય, તો એનું મહત્ત્વ છે; ઓછું હોય, તો ઓછું મહત્ત્વ. ચેતના એ આત્મા છે, એ આધાર છે. ચેતનાનું ધ્યાન કર." "ચેતના કરતાં પણ ધ્યાન મહાન છે. પૃથ્વી, અંતરિક્ષ, આકાશ, જળ, પર્વતો, દેવ-માનવ—બધું ધ્યાન કરે છે. માનવમાં પણ જે મહાન બને છે, એ ધ્યાનથી જ બને છે. ધ્યાનનું ધ્યાન કર." "ધ્યાન કરતાં પણ વિજ્ઞાન મહાન છે. વિજ્ઞાનથી જ ઋગ્વેદ, યજુર્વેદ, સામવેદ, અથર્વવેદ, ઇતિહાસ-પુરાણ, પિતૃવિદ્યા, દેવજ્ઞાન, બ્રહ્મજ્ઞાન, જીવજ્ઞાન, ક્ષત્રિયજ્ઞાન, નક્ષત્રજ્ઞાન, સર્પજ્ઞાન, પૃથ્વી-આકાશ, પવન-જળ, અગ્નિ, દૈવ-માનવ, પશુ-પક્ષી, વૃક્ષ-લતા, પાપ-પુણ્ય, સત્ય-અસત્ય, શુભ-અશુભ, રસ-અન્ન, આ લોક-પરલોક—બધું જાણી શકાય છે. વિજ્ઞાનનું ધ્યાન કર." "પછી પણ, વિજ્ઞાન કરતાં પણ બળ મહાન છે. સો વિદ્વાન માણસ પણ એક બળવાન માણસને હલાવી શકે નહીં. બળથી જ ઊભા રહી શકાય છે, ચાલવું, બેઠા, જોવું, સાંભળવું, વિચારવું, જાણવું, કર્મ કરવું, સમજવું—આ બધું બળથી થાય છે. પૃથ્વી, આકાશ, પર્વતો, દેવ-માનવ, પશુ-પક્ષી, વૃક્ષ-લતા, જંતુ-કીટ—બધું બળથી જ સ્થિર છે. બળનું ધ્યાન કર." "બળ કરતાં પણ અન્ન મહાન છે. જો કોઈ દસ દિવસ સુધી અન્ન ન ખાય, તો પણ એ જોઈ શકે, સાંભળી શકે, વિચારી શકે, જાણે શકે, કરે શકે, સમજી શકે—પણ આખરે એ અન્ન માટે જ છે. અન્નનું ધ્યાન કર." "અન્ન કરતાં પણ જળ મહાન છે. જ્યારે વરસાદ સારું ન પડે, ત્યારે સર્વ જીવો વિચલિત થાય છે કે અન્ન ઓછું થઈ જશે. જ્યારે વરસાદ સારું પડે, ત્યારે સર્વ જીવો આનંદિત થાય છે. પૃથ્વી, આકાશ, પર્વતો, દેવ-માનવ, પશુ-પક્ષી, વૃક્ષ-લતા, જંતુ-કીટ—બધું જળરૂપ છે. જળનું ધ્યાન કર." "જળ કરતાં પણ અગ્નિ મહાન છે. અગ્નિ વાયુને પકડીને આકાશમાં વીજળી અને વીજપાત રૂપે દેખાય છે, પછી વરસાદ થાય છે. પ્રથમ અગ્નિ દેખાય છે, પછી જળ ઉત્પન્ન થાય છે. અગ્નિનું ધ્યાન કર." "અગ્નિ કરતાં પણ આકાશ મહાન છે. આકાશમાં જ સૂર્ય, ચંદ્ર, વીજળી, તારાઓ, અગ્નિ—બધું સ્થિત છે. આકાશ દ્વારા બોલાય છે, સાંભળાય છે, આનંદ થાય છે, જન્મ થાય છે. આકાશનું ધ્યાન કર." "આકાશ કરતાં પણ સ્મૃતિ મહાન છે. જો ઘણા લોકો હોય અને તેમને સ્મરણ ન હોય, તો તેઓ સાંભળી, વિચારી, જાણી શકતા નથી. પણ સ્મરણ હોય ત્યારે બધું શક્ય છે. પુત્ર-ધન વગેરે બધું સ્મૃતિથી જ ઓળખાય છે. સ્મૃતિનું ધ્યાન કર." "સ્મૃતિ કરતાં પણ આશા મહાન છે. જો કોઈને શાસ્ત્રોનું સ્મરણ ન હોય, તો પણ આશાથી કર્મ કરે છે, પુત્ર-ધન, આ લોક-પરલોકની ઈચ્છા રાખે છે. આશાનું ધ્યાન કર." આ રીતે, સંતકુમારે નારદને એક પછી એક ઊંચા સ્તરે લઈ જાય છે, દરેક તત્વની મહાનતાનું દર્શન કરાવે છે અને અંતે સમજાવે છે કે સર્વ તત્વો પાછળનું મૂળ એક જ છે—આ સત્ય, એ આત્મા, એ બ્રહ્મ. આ ઉપદેશ શ્રદ્ધા અને વિવેકથી સાંભળનારને અંતે આત્મજ્ઞાન તરફ દોરી જાય છે.