એક દિવસ, એક મહાન ગુરુએ પોતાના શિષ્યોને આમ કહીને પ્રશ્ન કર્યો: "આપણે આપણી આત્માને કોણ માનીએ છીએ?" સૌપ્રથમ, ઔપમન્યવ નામના શિષ્યે કહ્યું, "હે રાજન, હું સ્વર્ગને જ મારા આત્મા રૂપે ધ્યાનમાં રાખું છું." ગુરુએ સમજાવ્યું, "તમે જે સ્વર્ગને આત્મા માનો છો, એ તેજસ્વી વૈશ્વાનર આત્મા છે. તેથી જ તમારા કુટુંબમાં તેજસ્વી સંતાન જન્મે છે." આ રીતે, જે કોઈ વૈશ્વાનર આત્માનું ધ્યાન કરે છે, તે સુખથી ભોજન કરે છે, પોતાના પ્રિયને જોવે છે, પોતે પ્રિય બને છે અને તેના કુટુંબમાં બ્રહ્મતેજ પ્રકાશે છે. ગુરુએ કહ્યું, "આ આત્માનો મસ્તક સ્વરૂપ છે. જો તમે મારી પાસે ન આવ્યા હોત, તો તમારું માથું પડી ગયું હોત." પછી ગુરુએ સત્યયજ્ઞ પૌલુષિ અને પ્રાચીનયોગ્યને પૂછ્યું: "તમે કયા સ્વરૂપે આત્માનું ધ્યાન કરો છો?" તેમણે કહ્યું, "હે રાજન, હું સૂર્યને આત્મા તરીકે ધ્યાનમાં રાખું છું." ગુરુએ કહ્યું, "સૂર્ય સર્વરૂપ ધરાવતો વૈશ્વાનર આત્મા છે. તેથી તમારા પરિવારમાં વિવિધ રૂપ ધરાવનારા લોકો જોવા મળે છે." જે વૈશ્વાનર આત્માનું ધ્યાન કરે છે, તે ઘોડીઓથી ખેંચાતી રથમાં બેસે છે, સુવર્ણ હાર પહેરે છે, ભોજન કરે છે, અને પોતાના પ્રિયને જોવે છે; તે પ્રિય બને છે અને તેના કુટુંબમાં બ્રહ્મતેજ પ્રકાશે છે. ગુરુએ કહ્યું, "આ આત્માની આંખો તેનું સ્વરૂપ છે. જો તમે મારી પાસે ન આવ્યા હોત, તો તમે અંધ બની ગયા હોત." પછી ગુરુએ ઇન્દ્રદ્યુમ્ન ભલ્લવેયને પૂછ્યું: "તમે કયા સ્વરૂપે આત્માનું ધ્યાન કરો છો?" તેમણે કહ્યું, "હે રાજન, હું પવનને આત્મા રૂપે ધ્યાનમાં રાખું છું." ગુરુએ કહ્યું, "પવન અલગ અલગ માર્ગો ધરાવતો વૈશ્વાનર આત્મા છે. તેથી તમારી પાસે અલગ અલગ શક્તિઓ આવે છે અને અનેક રથોની લાઈનો તમારી પાછળ ચાલે છે." જે વૈશ્વાનર આત્માનું ધ્યાન કરે છે, તે ભોજન કરે છે, પોતાના પ્રિયને જુએ છે, પ્રિય બને છે અને તેના કુટુંબમાં બ્રહ્મતેજ પ્રકાશે છે. ગુરુએ કહ્યું, "આ આત્માનો શ્વાસ તેનું સ્વરૂપ છે. જો તમે મારી પાસે ન આવ્યા હોત, તો તમારો શ્વાસ જતો રહે." પછી ગુરુએ જન શાર્કરાક્ષ્યને પૂછ્યું: "તમે કયા સ્વરૂપે આત્માનું ધ્યાન કરો છો?" તેમણે કહ્યું, "હે રાજન, હું આકાશને આત્મા રૂપે માનું છું." ગુરુએ કહ્યું, "આકાશ સમૃદ્ધિ આપતો વૈશ્વાનર આત્મા છે. તેથી તમે સંતાન અને ધનમાં સમૃદ્ધ છો." જે વૈશ્વાનર આત્માનું ધ્યાન કરે છે, તે ભોજન કરે છે, પોતાના પ્રિયને જુએ છે, પ્રિય બને છે અને તેના કુટુંબમાં બ્રહ્મતેજ પ્રકાશે છે. ગુરુએ કહ્યું, "આ આત્માની ખાલી જગ્યા તેનું સ્વરૂપ છે. જો તમે મારી પાસે ન આવ્યા હોત, તો તમારી ખાલી જગ્યા નષ્ટ થઈ ગઈ હોત." પછી ગુરુએ બુડિલ અશ્વતરાશ્વિને પૂછ્યું: "તમે કયા સ્વરૂપે આત્માનું ધ્યાન કરો છો?" તેમણે કહ્યું, "હે રાજન, હું જળને આત્મા રૂપે માનું છું." ગુરુએ કહ્યું, "જળ ધનવાન વૈશ્વાનર આત્મા છે. તેથી તમે ધન અને સમૃદ્ધિ પ્રાપ્ત કરો છો." જે વૈશ્વાનર આત્માનું ધ્યાન કરે છે, તે ભોજન કરે છે, પોતાના પ્રિયને જુએ છે, પ્રિય બને છે અને તેના કુટુંબમાં બ્રહ્મતેજ પ્રકાશે છે. ગુરુએ કહ્યું, "આ આત્માનો મૂત્રાશય તેનું સ્વરૂપ છે. જો તમે મારી પાસે ન આવ્યા હોત, તો તમારો મૂત્રાશય ફાટી ગયો હોત." પછી ગુરુએ ઉદ્દાલક અરુણિ ગૌતમને પૂછ્યું: "તમે કયા સ્વરૂપે આત્માનું ધ્યાન કરો છો?" તેમણે કહ્યું, "હે રાજન, હું ધરતીને આત્મા રૂપે માનું છું." ગુરુએ કહ્યું, "ધરતી આધારરૂપ વૈશ્વાનર આત્મા છે. તેથી તમે સંતાન અને પશુઓથી સ્થિર છો." જે વૈશ્વાનર આત્માનું ધ્યાન કરે છે, તે ભોજન કરે છે, પોતાના પ્રિયને જુએ છે, પ્રિય બને છે અને તેના કુટુંબમાં બ્રહ્મતેજ પ્રકાશે છે. ગુરુએ કહ્યું, "આ આત્માના પગ તેનું સ્વરૂપ છે. જો તમે મારી પાસે ન આવ્યા હોત, તો તમારા પગ સુકાઈ ગયા હોત." પછી ગુરુએ બધા શિષ્યોને કહ્યું: "તમે બધા વૈશ્વાનર આત્માને જુદા જુદા રૂપે જાણો છો અને ભોજન કરો છો; પણ જે વૈશ્વાનર આત્માને પોતાના સાચા સ્વરૂપે જાણે છે, તે સર્વ જગતમાં, સર્વ જીવોમાં અને સર્વ આત્મામાં ભોજન કરે છે." વૈશ્વાનર આત્માનું માથું દહકતો અગ્નિ છે, આંખો અનેક રૂપ ધરાવે છે, શ્વાસ જુદા જુદા માર્ગે ચાલે છે, શરીર વિશાળ છે, મૂત્રાશય ધન છે, પગ ધરતી છે, બાજુઓ યજ્ઞવેદિકા છે, વાળ કુશ છે, હૃદય ગૃહપતિ અગ્નિ છે, મન આવાહન અગ્નિ છે અને મોઢું હોળી અગ્નિ છે. જ્યારે પ્રથમ ભોજન આવે, ત્યારે પ્રથમ અંશ પ્રાણને સ્વાહા કહી અર્પણ કરવો જોઈએ. પ્રાણ સંતુષ્ટ થાય છે. જ્યારે પ્રાણ સંતુષ્ટ થાય છે, ત્યારે આંખો, પછી સૂર્ય, પછી આકાશ, અને પછી આકાશ અને સૂર્યમાં સ્થિત સર્વ સંતુષ્ટ થાય છે. પરિણામે સંતાન, પશુ, અન્ન, તેજ અને બ્રહ્મતેજ મળે છે. બીજી અર્પણ વ્યાનને સ્વાહા કહી કરવી. વ્યાન સંતુષ્ટ થાય છે, પછી કાન, પછી ચંદ્ર, પછી દિશાઓ, અને પછી દિશાઓ અને ચંદ્રમાં જે છે તે સંતુષ્ટ થાય છે. પરિણામે સંતાન, પશુ, અન્ન, તેજ અને બ્રહ્મતેજ મળે છે. ત્રીજી અર્પણ અપાનને સ્વાહા કહી કરવી. અપાન સંતુષ્ટ થાય છે, પછી વાણી, પછી અગ્નિ, પછી ધરતી, અને પછી ધરતી અને અગ્નિમાં જે છે તે સંતુષ્ટ થાય છે. પરિણામે સંતાન, પશુ, અન્ન, તેજ અને બ્રહ્મતેજ મળે છે. ચોથી અર્પણ સમાનને સ્વાહા કહી કરવી. સમાન સંતુષ્ટ થાય છે, પછી મન, પછી વરুণદેવ, પછી વીજળી, અને પછી વીજળી અને વરुणદેવમાં જે છે તે સંતુષ્ટ થાય છે. પરિણામે સંતાન, પશુ, અન્ન, તેજ અને બ્રહ્મતેજ મળે છે. પાંચમી અર્પણ ઉદાનને સ્વાહા કહી કરવી. ઉદાન સંતુષ્ટ થાય છે, પછી ત્વચા, પછી વાયુ, પછી આકાશ, અને પછી વાયુ અને આકાશમાં જે છે તે સંતુષ્ટ થાય છે. પરિણામે સંતાન, પશુ, અન્ન, તેજ અને બ્રહ્મતેજ મળે છે. જો કોઈ આ જ્ઞાન વિના અગ્નિહોત્ર કરે છે, તો એ જાણે કે ખાખમાં અર્પણ કરે છે; પણ જે આ જ્ઞાન સાથે અગ્નિહોત્ર કરે છે, તેની અર્પણ સર્વ જગતમાં, સર્વ જીવમાં અને સર્વ આત્મામાં થાય છે. જેમ રૂંવાટા અગ્નિમાં નાખીએ તો બધું બળી જાય છે, એમ જ્ઞાનવાનના સર્વ પાપ બળી જાય છે. જ્ઞાનવાન વ્યક્તિ જો ચંડાળાને પણ અવશેષ ભોજન આપે, તો એ જાણે કે પોતાના વૈશ્વાનર આત્મામાં અર્પણ કરે છે. જેમ ભૂખ્યા બાળકો માતા પાસે ભેગા થાય છે, તેમ સર્વ પ્રાણી અગ્નિહોત્ર પાસે ભેગા થાય છે; તેથી, અગ્નિહોત્રનું પૂજન કરવું જોઈએ. આ પછી, અરુણપુત્ર શ્વેતકેતુની વાત આવે છે. એક દિવસ તેના પિતાએ કહ્યું, "શ્વેતકેતુ, તું બ્રાહ્મણ કુટુંબનો છે; પણ જે વેદમાં નિષ્ણાત નથી, તેને માત્ર જન્મથી બ્રાહ્મણ કહેવાય એ યોગ્ય નથી. તું ગુરુકુલ જઈ, વેદ અભ્યાસ કર." શ્વેતકેતુ બાર વર્ષના થયા ત્યારે ગુરુકુલ ગયા અને ચોવીસ વર્ષના થયા ત્યારે બધા વેદો ભણીને ઘેર પરત ફર્યા. તેઓને પોતાનો અભિમાન થયો કે હવે હું બધું જાણું છું. ત્યારે પિતાએ પુછ્યું, "શ્વેતકેતુ, તું જે અભિમાન કરે છે, શું એ શિક્ષા મેળવી છે કે જેના દ્વારા જે સાંભળ્યું નથી એ સાંભળાય, જે વિચારીયું નથી એ વિચારાય, અને જે અજાણ્યું છે એ જાણી શકાય?" શ્વેતકેતુએ પૂછ્યું, "પિતા, એવી શિક્ષા કેવી રીતે મળી શકે?" પિતાએ સમજાવ્યું, "બેટા, જેમ એક માટીના ગોળાને જાણી લો તો માટીથી બનેલી બધી વસ્તુઓ જાણી શકાય છે—રૂપ બદલાય છે, નામ બદલાય છે, પણ સાચું તો માટી જ છે." "એ જ રીતે, એક સોનાના ટુકડાને જાણી લો તો સોનાથી બનેલી બધી વસ્તુઓ જાણી શકાય છે, એક લોખંડના ટુકડાને જાણી લો તો લોખંડથી બનેલી બધી વસ્તુઓ જાણી શકાય છે. એ જ સાચી શિક્ષા છે." શ્વેતકેતુએ કહ્યું, "પિતા, મારા ગુરુઓને આ જ્ઞાન નહોતું; હોય તો મને શીખવાડ્યું હોત. કૃપા કરીને તમે મને શીખવો." પિતાએ કહ્યું, "હા, બેટા, હું શીખવાડું છું." "આ જગતના આરંભે, બેટા, માત્ર સત્ય (સત્તા) હતું, એકમાત્ર, બીજું કંઈ નહોતું. કેટલાક કહે છે કે આરંભે અસત્ય હતું, અને તેમાંથી સત્ય જન્મ્યું; પણ એ કેવી રીતે શક્ય છે? અસત્યમાંથી સત્ય કેમ જન્મે?" "સાચું તો એ છે કે આરંભે માત્ર સત્ય હતું, બીજું કંઈ નહોતું. એ સત્યે વિચાર્યું—'હું અનેક થાઉં, જન્મું.' એમાંથી અગ્નિ (અગ્નિ) પ્રગટ્યું. અગ્નિએ પણ વિચાર્યું—'હું અનેક થાઉં, જન્મું.' એમાંથી જળ ઉત્પન્ન થયું. તેથી, જયારે પણ કોઈને દુઃખ થાય અથવા પરસેવું આવે, તો એ અગ્નિમાંથી જ જળ ઉત્પન્ન થાય છે." "પછી જળે વિચાર્યું—'હું અનેક થાઉં, જન્મું.' એમાંથી અન્ન (અન્ન) ઉત્પન્ન થયું. તેથી જ્યારે વરસાદ પડે છે, ત્યારે અન્નની પ્રચુરતા થાય છે; કેમ કે જળમાંથી જ અન્ન ઉત્પન્ન થાય છે." આ રીતે ગુરુએ શિષ્યને બ્રહ્મજ્ઞાનના રહસ્ય સમજાવ્યા, અને વૈશ્વાનર આત્માના વિવિધ સ્વરૂપો તથા yagya અને જીવનના તત્વો કેવી રીતે એકમેકમાં જોડાયેલા છે, તેનું આધ્યાત્મિક મહાત્મ્ય સમજાવ્યું.