પ્રિય વિદ્યાર્થી, હવે હું તમને ચાંદોય ઉપનિષદના ચોથા અધ્યાયના આ અનુસૂચિત શ્લોકોને આધારે એક સુંદર વાર્તા તરીકે રજૂ કરું છું: એક દિવસ, diving bird (પ્લાવ) એ પોતાના શિષ્યને કહ્યું: "પ્રિય, હું તને બ્રહ્મના એક પગ વિશે જણાવું." શિષ્યે વિનયપૂર્વક કહ્યું: "મહાનુભાવ, કૃપા કરીને મને જણાવો." પ્લાવે સમજાવ્યું: "પ્રાણ, દૃષ્ટિ, શ્રવણ અને મન — આ ચાર ભાગ છે, ચાર પગ છે. આ બ્રહ્મનો એક પગ છે, જેને 'આશ્રય' કહેવાય છે." જે વ્યક્તિ આ રીતે જાણીને આ ચાર પગવાળા બ્રહ્મને 'આશ્રય' તરીકે ઉપાસે છે, તે આ જગતમાં આશ્રય બની જાય છે; અને તે બધા આશ્રયરૂપ દુનિયાઓ પર વિજય મેળવે છે. પછી સત્યકામા પોતાના ગુરુના ઘરે પહોંચ્યા. ગુરુએ તેમને આવકાર આપતાં પૂછ્યું: "સત્યકામા!" તેમણે જવાબ આપ્યો: "હા, મહાનુભાવ." ગુરુએ કહ્યું: "પ્રિય, તું બ્રહ્મજ્ઞાની તરીકે તેજસ્વી દેખાય છે. તને માનવોમાંથી કોણે શિક્ષા આપી?" સત્યકામાએ વિનયપૂર્વક કહ્યું: "મહાનુભાવ, જે હું જાણવા ઇચ્છું છું, તે તમે જ મને જણાવો." સત્યકામાએ ઉમેર્યું: "મહાનુભાવ, મેં મહાન ઋષિઓ પાસેથી સાંભળ્યું છે કે જ્ઞાન ગુરુ પાસેથી જ પ્રાપ્ત થાય છે; અને એ જ્ઞાન જ સાચી રીતે સ્થિર થાય છે." દૈવીશક્તિએ તેમને કહ્યું: "હા, આથી વધુ મોટું કંઈ નથી, આથી વધુ મોટું કંઈ નથી." આ પછી, કમલાયનના પુત્ર ઉપકોસલ, સત્યકામા જાબાલાના શિષ્ય તરીકે રહેતા હતા. તેમણે બાર વર્ષ સુધી ગુરુ માટે અગ્નિઓની સેવા કરી. ગુરુએ બીજા વિદ્યાર્થીઓને ઘરે મોકલ્યા, પણ ઉપકોસલને મોકલ્યા નહીં. ગુરુની પત્નીએ કહ્યું: "વિદ્યાર્થીએ તપસ્યા કરી છે, અગ્નિની સારી સેવા કરી છે. ગુરુ, અગ્નિઓ તેને શિક્ષા આપે એ પહેલાં તમે તેને શિક્ષા આપો." પણ ગુરુ એ સાંભળીને યાત્રા પર નીકળી ગયા. પછી ઉપકોસલએ ઉપવાસ કરવાનો નિશ્ચય કર્યો. ગુરુની પત્નીએ પૂછ્યું: "વિદ્યાર્થી, તું ખાય નથી કેમ?" ઉપકોસલએ જવાબ આપ્યો: "મારા અંદર અનેક ઇચ્છાઓ છે, જે વિવિધ માર્ગોથી પ્રવેશી છે અને દુઃખથી ભરેલી છે. હું એથી ભરેલો છું અને ખાવું નહીં." ત્યારે અગ્નિઓએ કહ્યું: "વિદ્યાર્થીએ તપસ્યા કરી છે, અમારી સારી સેવા કરી છે. આવો, આપણે તેને શિક્ષા આપીએ." અને તેમણે ઉપકોસલને કહ્યું: "પ્રાણ બ્રહ્મ છે, આકાશ બ્રહ્મ છે, દ્યૌ બ્રહ્મ છે." ઉપકોસલએ કહ્યું: "હું જાણું છું કે પ્રાણ બ્રહ્મ છે, પણ આકાશ અને દ્યૌ વિશે જાણતો નથી." અગ્નિઓએ કહ્યું: "આકાશ એટલે દ્યૌ, દ્યૌ એટલે આકાશ." આ રીતે તેમણે ઉપકોસલને પ્રાણ અને આકાશ વિશે શિક્ષા આપી. પછી ગૃહ્ય અગ્નિએ તેને કહ્યું: "પૃથ્વી, અગ્નિ, અન્ન અને સૂર્ય — સૂર્યમાં જે વ્યક્તિ દેખાય છે, એ હું છું, અને એ હું જ છું." જે વ્યક્તિ આ રીતે જાણીને ધ્યાન કરે છે, તે પાપથી મુક્ત થાય છે, લોક પ્રાપ્ત કરે છે, પૂર્ણ આયુષ્ય સુધી જીવીએ છે, લાંબું જીવન મેળવે છે; તેના પરિવારના કોઈ પણ વ્યક્તિ નાશ પામતા નથી. અમે તેની સાથે બંને લોકમાં આનંદ કરીએ છીએ, જે આ રીતે જાણીને ધ્યાન કરે છે. પછી હવન અગ્નિએ કહ્યું: "દિશાઓ, તારાઓ અને ચંદ્ર — ચંદ્રમાં જે વ્યક્તિ દેખાય છે, એ હું છું, અને એ હું જ છું." જે આ રીતે જાણીને ધ્યાન કરે છે, તે પણ પાપથી મુક્ત થાય છે, લોક પ્રાપ્ત કરે છે, પૂર્ણ આયુષ્ય સુધી જીવીએ છે, લાંબું જીવન મેળવે છે; તેના પરિવારના કોઈ પણ વ્યક્તિ નાશ પામતા નથી. અમે તેની સાથે બંને લોકમાં આનંદ કરીએ છીએ. પછી પ્રાણ અગ્નિએ કહ્યું: "પ્રાણ, આકાશ, દ્યૌ, વીજળી — વીજળીમાં જે વ્યક્તિ દેખાય છે, એ હું છું, અને એ હું જ છું." જે આ રીતે જાણીને ધ્યાન કરે છે, તે પણ પાપથી મુક્ત થાય છે, લોક પ્રાપ્ત કરે છે, પૂર્ણ આયુષ્ય સુધી જીવીએ છે, લાંબું જીવન મેળવે છે; તેના પરિવારના કોઈ પણ વ્યક્તિ નાશ પામતા નથી. અમે તેની સાથે બંને લોકમાં આનંદ કરીએ છીએ. પછી અગ્નિઓએ ઉપકોસલને કહ્યું: "પ્રિય, આ જ આપણું જ્ઞાન છે, આત્માનો જ્ઞાન. પણ ગુરુ તને માર્ગ બતાવશે." પછી ગુરુ પાછા આવ્યા અને ઉપકોસલને બોલાવ્યા: "ઉપકોસલ!" ઉપકોસલએ જવાબ આપ્યો: "મહાનુભાવ." ગુરુએ પૂછ્યું: "તારો ચહેરો બ્રહ્મજ્ઞાની તરીકે તેજસ્વી છે. તને કોણે શિક્ષા આપી?" ઉપકોસલએ કહ્યું: "મહાનુભાવ, મને કોણ શિક્ષા આપી શકે? કોણ શિક્ષા આપી શકે?" પણ અગ્નિઓએ પોતાના વચ્ચે સંકેત આપ્યો: "આ કદાચ આ પ્રકારના છે, અથવા બીજા પ્રકારના." પછી ગુરુએ પૂછ્યું: "અગ્નિઓએ તને શું કહ્યું, પ્રિય?" ઉપકોસલએ કહ્યું: "આ." ગુરુએ કહ્યું: "અગ્નિઓએ તને લોક વિશે કહ્યું, પ્રિય. પણ હું તને એ કહું. જેમ પાણી કમળપત્ર પર ચિપકે નહીં, તેમ પાપ કર્મ એ જ્ઞાનીને ચિપકે નહીં." ઉપકોસલએ વિનયપૂર્વક કહ્યું: "મહાનુભાવ, મને શિક્ષા આપો." ત્યારે ગુરુએ કહ્યું: "આંખમાં જે વ્યક્તિ દેખાય છે, એ જ આત્મા છે. એ જ અમર, નિર્ભય, એ જ બ્રહ્મ છે. જો એમાં ઘી કે પાણી રેડાય, તો એ માત્ર પોતાનાં માર્ગે જ જાય છે. એ જ બધું જે પ્રિય છે, એનું સંગ્રહસ્થાન છે, કારણ કે બધું પ્રિય એમાં જ ભેગું થાય છે; જે આ રીતે જાણે છે, એમાં બધું પ્રિય ભેગું થાય છે. એ જ બધું પ્રિયનું સંગ્રહકર્તા છે, કારણ કે એ બધું પ્રિયને માર્ગદર્શન આપે છે; જે આ રીતે જાણે છે, એ બધું પ્રિયને માર્ગદર્શન આપે છે. એ જ તેજસ્વી છે; કારણ કે એ બધા લોકમાં તેજ આપે છે, જે આ રીતે જાણે છે, એ બધા લોકમાં તેજ આપે છે. અહીં જે કંઈ હવન થાય છે, જ્યોતિલે અથવા જ્યોતિ વિના, એ જ્યોતિ સુધી પહોંચે છે; જ્યોતિથી દિવસે, દિવસે વધતા પખવાડા, પખવાડાથી મહિનાઓ, મહિનાથી વર્ષ, વર્ષથી સૂર્ય, સૂર્યથી ચંદ્ર, ચંદ્રથી વીજળી; ત્યાં એક અમાનવ વ્યક્તિ તેમને માર્ગદર્શન આપે છે. એ તેમને બ્રહ્મ સુધી પહોંચાડે છે; આ દેવોનો માર્ગ છે, બ્રહ્મનો માર્ગ છે. આ માર્ગે જતા, તેઓ માનવ ચક્રમાં પાછા આવતાં નથી, પાછા આવતાં નથી. આ જ યજ્ઞ શુદ્ધ છે; આ જ બધું શુદ્ધ કરે છે. કેમ કે આ બધું શુદ્ધ કરે છે, એ માટે આ જ યજ્ઞ છે. તેના બે માર્ગદશક છે — મન અને વાણી. આ બંનેમાંથી એક મનથી તૈયાર થાય છે: બ્રાહ્મણ, અને બીજું વાણીથી: હોતૃ, અધ્વર્યુ અને ઉદગાતૃ. જ્યારે સવારે, ઘેરાવની લાકડીઓ મૂકતાં પહેલાં, બ્રાહ્મણ સંકેત આપે છે— જો એક જ માર્ગદશક તૈયાર થાય છે, બીજું અપૂર્ણ રહે છે. જેમ એક વ્હીલવાળી રથ ડગમગતી જાય છે, તેમ યજ્ઞ ડગમગે છે; અને યજ્ઞકર્તા, ડગમગતા યજ્ઞને અનુસરી, યજ્ઞ પછી વધુ દુઃખી થાય છે. પણ જ્યારે બંને માર્ગદશક તૈયાર થાય છે, તો યજ્ઞ સ્થિર રહે છે; અને યજ્ઞકર્તા, સ્થિર યજ્ઞને અનુસરી, યજ્ઞ પછી વધુ સુખી થાય છે. પછી, પ્રજાપતિએ લોકોએ તપસ્યા કરી; એમાંથી એણે તત્વો કાઢ્યા: પૃથ્વીમાંથી અગ્નિ, અંતરિક્ષમાંથી વાયુ, અને આકાશમાંથી સૂર્ય. એણે આ ત્રણ દેવતાઓને તપસ્યા કરાવી; એમાંથી એણે તત્વો કાઢ્યા: અગ્નિમાંથી ઋગ્વેદના મંત્રો, વાયુમાંથી યજુર્વેદના સૂત્રો, અને સૂર્યમાંથી સામવેદના ગીતો. એણે આ ત્રિધા જ્ઞાનને તપસ્યા કરાવી; એમાંથી એણે તત્વો કાઢ્યા: 'ભૂઃ' ઋગ્વેદમાંથી, 'ભુવઃ' યજુર્વેદમાંથી, અને 'સ્વઃ' સામવેદમાંથી. જો ઋગ્વેદમાં ભૂલ થાય, તો 'ભૂઃ, સ્વાહા' સાથે ગારહપત્ય અગ્નિમાં હવન કરવું; આમ, ઋગ્વેદના તત્વ અને શક્તિથી, યજ્ઞમાં જે ગુમાયું છે, એ પુનઃસ્થાપિત થાય છે. જો યજુર્વેદમાં ભૂલ થાય, તો 'ભુવઃ, સ્વાહા' સાથે હવન કરવું; આમ, યજુર્વેદના તત્વ અને શક્તિથી, યજ્ઞમાં જે ગુમાયું છે, એ પુનઃસ્થાપિત થાય છે. જો સામવેદમાં ભૂલ થાય, તો 'સ્વઃ, સ્વાહા' સાથે હવન કરવું; આમ, સામવેદના તત્વ અને શક્તિથી, યજ્ઞમાં જે ગુમાયું છે, એ પુનઃસ્થાપિત થાય છે. જેમ લવણથી સોનાને, સોનાથી ચાંદી, ચાંદીથી ટીન, ટીનથી સીસો, સીસાથી લોહ, લોહથી લાકડું, અને લાકડાથી ચામડું પુનઃસ્થાપિત થાય છે— તેમ, આ લોક, દેવતા અને ત્રિધા જ્ઞાનની શક્તિથી, યજ્ઞમાં જે ગુમાયું છે, એ પુનઃસ્થાપિત થાય છે. ખરેખર, આ યજ્ઞ ઉપચાર છે, જ્યારે બ્રહ્મજ્ઞાની બ્રાહ્મણ હોય. આ યજ્ઞ પાણી તરફ ઝુકે છે, જ્યારે બ્રહ્મજ્ઞાની બ્રાહ્મણ હોય. ખરેખર, બ્રાહ્મણ વિશે આ શ્લોક છે: જ્યાંથી તે પાછો આવે, ત્યાં જ જાય છે. બ્રાહ્મણ જ, પાત્રોમાંથી, કુરુઓ અને જનતાને રક્ષણ આપે છે; એવો બ્રહ્મજ્ઞાની બ્રાહ્મણ યજ્ઞ, યજ્ઞકર્તા અને બધાં પાત્રોને રક્ષણ આપે છે. તેથી, માત્ર એવો બ્રહ્મજ્ઞાની બ્રાહ્મણ જ નિયુક્ત કરવો, એવો નહીં જે આ રીતે જાણતો નથી, એવો નહીં જે આ રીતે જાણતો નથી. આ રીતે, ઉપનિષદના આ શ્લોકોમાંથી, બ્રહ્મના પગ, ગુરુ-શિષ્ય સંવાદ, યજ્ઞની શુદ્ધતા, અને જ્ઞાનની મહિમા — બધું એક સુંદર વાર્તા રૂપે પ્રગટ થાય છે.