જ્યારે કોઈ જ્ઞાની પુરુષ પાંસઠ પ્રકારના પ્રાણોમાં સર્વોચ્ચ પાંચભાગી સામનનું જ્ઞાનપૂર્વક ધ્યાન કરે છે, ત્યારે એ સર્વોચ્ચ બને છે અને સર્વોચ્ચ લોકોએ વિજય પ્રાપ્ત કરે છે—આ પાંચભાગી સામનનો મહિમા છે. પછી, ઉપનિષદ કહે છે કે હવે ભાષામાં સાતભાગી સામનનું ધ્યાન કરવું જોઈએ. ભાષામાં જે 'હું' ધ્વનિત થાય છે, એ હિંકાર છે; જે બહાર જાય છે, એ પ્રસ્તાવ છે; જે પાછું આવે છે, એ આરંભ છે. જે ઊભરે છે, એ ઉદગીથ છે; જે પાછું વળે છે, એ પ્રતિહાર છે; જે નજીક આવે છે, એ ઉપદ્રવ છે; અને જે પૂર્ણ થાય છે, એ નિધન છે. જે મનુષ્ય ભાષાના દૂધ દોહનને જાણે છે, એ અન્નને પ્રાપ્ત કરે છે અને અન્નભક્ષક બને છે—એવો મનુષ્ય, જે ભાષામાં સાતભાગી સામનનું જ્ઞાનપૂર્વક ધ્યાન કરે છે. પછી, ઉપનિષદ કહે છે કે હવે આ સૂર્યને સાતભાગી સામન તરીકે ધ્યાન કરવું જોઈએ—સંપૂર્ણ સામન સાથે, 'મારે એ આવે, મારે એ પાછું આવે'—આ રીતે. દરેક જીવ એમાં આધાર રાખે છે. સૂર્યોદય પહેલાંનું ભાગ હિંકાર છે, અને એમાં પશુઓ આધાર રાખે છે—તેથી એ હિંકાર ઉચ્ચારે છે. પ્રથમ ઉદયના સમયે પ્રસ્તાવ છે, જેમાં માનવો જોડાયેલા છે—તેથી જે પ્રશંસા ઇચ્છે છે, તે પ્રસ્તાવનો ભાગ મેળવે છે. પછી, જ્યારે પ્રકાશ ફેલાય છે, એ આરંભ (આદી) છે—એમાં પક્ષીઓ જોડાયેલા છે—તેથી એ આકાશમાં આધાર વિના ઉડે છે. મધ્યાહ્ને ઉદગીથ છે—એમાં દેવતાઓ જોડાયેલા છે—તેથી પ્રજાપતિના શ્રેષ્ઠ સંતાન એ ઉદગીથના ભાગીદાર છે. મધ્યાહ્ન પછી અને અપરસાંજે પ્રતિહાર છે—એમાં દર્ભા ઘાસ જોડાયેલી છે—તેથી એ એકઠી થાય છે. અપરસાંજ પછી અને સૂર્યાસ્ત પહેલાં ઉપદ્રવ છે—એમાં જંગલી પશુઓ જોડાયેલા છે—તેથી એ માણસને જોઈ જંગલમાં ભાગે છે. પ્રથમ સૂર્યાસ્તે નિધન છે—એમાં પિતૃઓ જોડાયેલા છે—તેથી એ આરામ કરે છે. આ રીતે, સૂર્યની આરાધના સાતભાગી સામન તરીકે થાય છે. પછી ઉપનિષદ કહે છે—સાતભાગી સામનનું ધ્યાન પોતે માપીને અને મૃત્યુ પર વિજય મેળવવા માટે કરવું જોઈએ. હિંકાર અને પ્રસ્તાવ—બન્ને ત્રણ અક્ષરનાં છે, એટલે બન્ને સમાન. આદી બે અક્ષરનું છે, પ્રતિહાર ચાર અક્ષરનું છે, પણ એક અક્ષર અહીં જોડાય છે, એટલે સમાન. ઉદગીથ ત્રણ અક્ષરનું છે, ઉપદ્રવ ચાર અક્ષરનું છે—ત્રણ ત્રણને સમાન થાય છે અને એક અક્ષર રહે છે, એટલે ત્રણ અક્ષર થાય છે. નિધન ત્રણ અક્ષરનું છે—આ રીતે, કુલ બાવીસ અક્ષરો થાય છે. એકવીસ અક્ષરે મનુષ્ય સૂર્યને પ્રાપ્ત કરે છે, કારણ કે આ સૂર્ય એકવીસ છે. બાવીસે એ સર્વોચ્ચ સૂર્યને પાર કરે છે—એ જ સ્વર્ગ છે, એ જ દુઃખરહિત લોક છે. જે આ રીતે જાણીને સાતભાગી સામનનું ધ્યાન કરે છે, એ સૂર્ય પર વિજય મેળવે છે અને એ વિજયને પાર કરી, સદા વિજયી બને છે. પછી ઉપનિષદ મનુષ્યદેહમાં સામનની રચના દર્શાવે છે: મન હિંકાર છે, વાણી પ્રસ્તાવ છે, નેત્ર ઉદગીથ છે, કાન પ્રતિહાર છે, શ્વાસ નિધન છે—આ ગાયત્રી છે, જે પ્રાણોમાં વણાયેલી છે. જે આ રીતે જાણે છે, એ આયુષ્યવાન બને છે, દીર્ઘાયુ થાય છે, સંતાન અને ધન-દોળથી મહાન બને છે, કીર્તિથી મહાન બને છે—આ આચરણ છે. પછી અગ્નિમાં સામનનું રૂપ બતાવાય છે: ઘસવું એટલે હિંકાર, ધુમાડો એ પ્રસ્તાવ, જ્વાલા એ ઉદગીથ, કોથળો એ પ્રતિહાર, શાંત થવું એ નિધન—આ સર્વ અગ્નિમાં વણાયેલું છે. જે આ રીતે જાણે છે, એ બ્રહ્મજ્યોતિથી તેજસ્વી બને છે, આયુષ્ય, સંતાન અને ધન-દોળથી મહાન બને છે; અગ્નિ સામે પાણી પીવું કે થૂંકવું નહિ—આ આચરણ છે. પછી dampatti ( dampatya )માં સામનનું રૂપ: સંવાદ હિંકાર છે, જાણ કરાવવું એ પ્રસ્તાવ, સ્ત્રી સાથે સહવાસ ઉદગીથ, ફરી સહવાસ પ્રતિહાર, સમય પસાર થાય એ નિધન—આ dampattiમાં વણાયેલું છે. જે આ જાણે છે, એ dampattiમાં એકરૂપ બને છે, સંતાન પેદા થાય છે, આયુષ્ય, સંતાન, ધન-દોળ, કીર્તિથી મહાન બને છે; કોઈ સ્ત્રીને અવગણવી નહિ—આ આચરણ છે. પછી સૂર્યમાં સામનનું રૂપ: ઉદય હિંકાર, પૂર્વાહ્ન પ્રસ્તાવ, મધ્યાહ્ન ઉદગીથ, અપરસાંજ પ્રતિહાર, સૂર્યાસ્ત અંત—આ બધું સૂર્યમાં વણાયેલું છે. જે જાણે છે, એ તેજસ્વી, આયુષ્ય, સંતાન, ધન-દોળ, કીર્તિથી મહાન બને છે; સૂર્યને અવમાનવું નહિ—આ આચરણ છે. પછી મેઘમાં: મેઘ એકઠાં થાય તે હિંકાર, જન્મે એ પ્રસ્તાવ, વરસાદ ઉદગીથ, વીજળી અને ગર્જના પ્રતિહાર, વરસાદ શમાય એ અંત—આ બધું વાદળમાં વણાયેલું છે. જે જાણે છે, એ બધાં પ્રકારના પશુઓ, આયુષ્ય, સંતાન, ધન-દોળ, કીર્તિથી મહાન બને છે; વરસાદી મેઘને અવમાનવું નહિ—આ આચરણ છે. પછી ઋતુઓમાં: વસંત હિંકાર, ઉનાળું પ્રસ્તાવ, ચોમાસું ઉદગીથ, શરદ પ્રતિહાર, શિયાળો અંત—આ બધું ઋતુઓમાં વણાયેલું છે. જે જાણે છે, એ સંતાન, ધન-દોળ, બ્રહ્મજ્યોતિથી તેજસ્વી, આયુષ્ય, કીર્તિથી મહાન બને છે; ઋતુઓને અવમાનવું નહિ—આ આચરણ છે. પછી લોકોમાં: પૃથ્વી હિંકાર, અંતરિક્ષ પ્રસ્તાવ, સ્વર્ગ ઉદગીથ, દિશાઓ પ્રતિહાર, સમુદ્ર અંત—આ બધું લોકોમાં વણાયેલું છે. જે જાણે છે, એ લોકપતિ બને છે, આયુષ્ય, સંતાન, ધન-દોળ, કીર્તિથી મહાન બને છે; લોકને અવમાનવું નહિ—આ આચરણ છે. પછી પશુઓમાં: બકરો હિંકાર, ઘેડો પ્રસ્તાવ, ગાય ઉદગીથ, ઘોડો પ્રતિહાર, મનુષ્ય અંત—આ બધું પશુઓમાં વણાયેલું છે. જે જાણે છે, એ પશુપતિ બને છે, આયુષ્ય, સંતાન, ધન-દોળ, કીર્તિથી મહાન બને છે; પશુઓને અવમાનવું નહિ—આ આચરણ છે. પછી અંગોમાં: વાળ હિંકાર, ચામડી પ્રસ્તાવ, માંસ ઉદગીથ, હાડકાં પ્રતિહાર, મજ્જા અંત—આ બધું અંગોમાં વણાયેલું છે. જે જાણે છે, એ સ્વસ્થ અંગવાળો બને છે, આયુષ્ય, સંતાન, ધન-દોળ, કીર્તિથી મહાન બને છે; એક વર્ષ સુધી મજ્જા ન ખાવું—આ આચરણ છે. પછી દેવતાઓમાં: અગ્નિ હિંકાર, વાયુ પ્રસ્તાવ, સૂર્ય ઉદગીથ, તારાઓ પ્રતિહાર, ચંદ્ર અંત—આ બધું દેવતાઓમાં વણાયેલું છે. જે જાણે છે, એ લોક, સર્જન અને દેવતાઓ સાથે એકરૂપ બને છે, આયુષ્ય, સંતાન, ધન-દોળ, કીર્તિથી મહાન બને છે; બ્રાહ્મણોને અવમાનવું નહિ—આ આચરણ છે. પછી સર્વત્ર: ત્રૈવિધ્ય વેદો હિંકાર, ત્રણ લોક પ્રસ્તાવ, અગ્નિ, વાયુ, સૂર્ય ઉદગીથ, તારાઓ, પક્ષીઓ, કિરણો પ્રતિહાર, સાપ, ગંધર્વ, પિતૃઓ અંત—આ સર્વત્ર વણાયેલું છે. જે જાણે છે, એ સર્વરૂપ બને છે. આ રીતે ઉપનિષદે દરેક વસ્તુમાં સામનના તત્વોને દર્શાવી, એના જ્ઞાન અને ધ્યાનથી સર્વલોક, આયુષ્ય, સંતાન, ધન-દોળ અને કીર્તિ પ્રાપ્ત થાય છે—અને દરેક વસ્તુનું માન રાખવું એ જ આ ઉપાસના માર્ગ છે.