એક દિવસ, ઉપનિષદમાં જણાવાયેલી આ પવિત્ર વાર્તા શરૂ થાય છે ‘ઓમ’ના ધ્યાનથી. શાસ્ત્ર કહે છે કે ‘ઓમ’ના અક્ષર પર મનન કરવું જોઈએ, કારણ કે ઉદગીથનું ગાન પણ ‘ઓમ’થી જ થાય છે. હવે તેની વ્યાખ્યા આપવામાં આવે છે. પ્રથમ, સૃષ્ટિના તત્વોની વાત થાય છે: પૃથ્વીનું સાર એટલે પાણી, પાણીનું સાર એટલે વનસ્પતિ, વનસ્પતિનું સાર એટલે મનુષ્ય, મનુષ્યનું સાર એટલે વાણી, વાણીનું સાર એટલે ઋગ્વેદ, ઋગ્વેદનું સાર એટલે સામવેદ, અને સામવેદનું સાર એટલે ઉદગીથ. આમ, ઉદગીથ એ સર્વ તત્વોમાં શ્રેષ્ઠ અને સર્વોચ્ચ, આઠમું તત્વ છે. પછી પ્રશ્ન ઊભો થાય છે—કયો ઋગ્વેદ? કયો સામવેદ? કયો ઉદગીથ? એનું ઉત્તર છે: ‘ઓમ’ એ જ સામવેદ છે, અને એ જ ઉદગીથ છે. વાણી અને શ્વાસ, ઋગ્વેદ અને સામવેદ—આ બંને જોડ છે. ‘ઓમ’ના અક્ષરમાં આ જોડાણ પ્રાપ્ત થાય છે; જ્યારે બે જોડ મળે છે, ત્યારે એકબીજાની ઇચ્છા પૂર્ણ થાય છે. જે વ્યક્તિ આ રીતે જાણીને, ‘ઓમ’ને ઉદગીથ તરીકે ધ્યાન કરે છે, એ ઇચ્છાપૂર્તિકારક બને છે. ‘ઓમ’ એ સંમતિનું અક્ષર છે; જે કંઈ સંમતિ હોય, તે ‘ઓમ’થી જ કહેવાય છે. સંમતિ એ પૂર્ણતા છે. જે જાણીને ‘ઓમ’ને ઉદગીથ તરીકે ધ્યાન કરે છે, એ ઇચ્છાપૂર્તિકારક બને છે. આ અક્ષરથી ત્રૈવિધ જ્ઞાન ટકી રહે છે: ‘ઓમ’નો પાઠ, ‘ઓમ’ની ઘોષણા, ‘ઓમ’ના ઉદગીથ રૂપે ગાન—આ બધું ‘ઓમ’ની મહિમા અને સાર માટે છે. જે કર્મ જ્ઞાન, શ્રદ્ધા અને ઉપનિષદ સાથે થાય છે, એ વધુ શક્તિશાળી બને છે; જાણ્યા વગર અને જાણીને કરનારના ફલમાં ભિન્નતા છે. આ રીતે ‘ઓમ’ની વ્યાખ્યા પૂર્ણ થાય છે. પછી, એક વાર દેવતાઓ અને અસુરો, બંને પ્રજાપતિના સંતાન, એકસાથે આવ્યા. દેવોએ ઉદગીથને લઈ કહ્યું, "આથી અમે અસુરોને જીતશું." તેમણે ઉદગીથને નાકના શ્વાસ રૂપે ધ્યાન કર્યું. અસુરોએ તેમાં દુષ્ટતા ઘૂસી દીધી, તેથી માણસ સુગંધ અને દુર્ગંધ બંને સુઘે છે. પછી, દેવોએ ઉદગીથને વાણી રૂપે ધ્યાન કર્યું. અસુરોએ દુષ્ટતા ઘૂસાડી, તેથી માણસ સત્ય અને અસત્ય બોલે છે. પછી, આંખ રૂપે ધ્યાન કર્યું; અસુરોએ દુષ્ટતા ઘૂસાડી, તેથી મનુષ્ય આનંદદાયી અને અનાદંદદાયી દૃશ્ય જુએ છે. પછી, કાન રૂપે; તેથી મનુષ્ય શ્રવણય અને અશ્રવણય સાંભળે છે. પછી, મન રૂપે; એટલે મનુષ્ય કલ્પનીય અને અકલ્પનીય કલ્પનાઓ કરે છે. અંતે, તેમણે મુખ્ય પ્રાણ રૂપે ઉદગીથનું ધ્યાન કર્યું. અસુરોએ હુમલો કર્યો, પણ એ તોડી શક્યા નહીં—જેમ પથ્થરને મારવાથી તૂટી શકતો નથી. જે આ રીતે જાણે છે, તેના પર દુષ્ટ ઇચ્છા રાખનારનું ફલ પણ પથ્થરને મારવા જેવું છે. જેનું પાપ દુર થઈ ગયું છે, એ સુગંધ કે દુર્ગંધ અનુભવતો નથી; કારણ કે એ જ પ્રાણ દ્વારા બીજા પ્રાણોને પોષે છે. અંતે, એ આ જ પ્રાણ સાથે વિદાય લે છે. આ ઉદગીથ પર અંગિરસોએ ધ્યાન કર્યું; તેઓ માનતા કે એ અંગોનું સાર છે. બ્રિહસ્પતિએ પણ એ પર ધ્યાન કર્યું; વાણી ‘બ્રિહતિ’ છે અને એ તેનો સ્વામી છે. આયસ્યાએ પણ એ પર ધ્યાન કર્યું; કારણ કે મોઢાથી અન્ન ખવાય છે. બકા દલભ્યએ પણ એ ઉદગીથને સમજ્યો અને નૈમિષના લોકો માટે ઉદગાતા બન્યા, અને તેમની ઇચ્છાઓ માટે ગાન કર્યું. જે આ અવિનાશી ઉદગીથને આત્મા સંદર્ભે જાણીને ધ્યાન કરે છે, એના માટે ઇચ્છાપૂર્તિ થાય છે. હવે દેવતાઓ સંદર્ભે: જે પ્રકાશિત થાય છે, તે ઉદગીથ તરીકે ધ્યાન કરવું જોઈએ. તે ઉગે છે, સર્વ જીવો માટે ગાયન કરે છે, અને અંધકાર તથા ભય દૂર કરે છે. જે આ રીતે જાણે છે, એ ભય અને અંધકારનો નાશક બનતો છે. આ અહીં અને એ ત્યાં—બંને સમાન છે; બંને ઉષ્મા ધરાવે છે; એક સ્વર છે, બીજું પ્રતિસ્વર છે. તેથી, જે-તેને ઉદગીથ તરીકે ધ્યાન કરવું જોઈએ. હવે વ્યાનને ઉદગીથ તરીકે ધ્યાન કરવું જોઈએ; જે શ્વાસ લે છે, એ પ્રાણ છે; જે બહાર જાય છે, એ અપાન છે; બંનેના સંગમને વ્યાન કહે છે, અને વ્યાન એ વાણી છે. શ્વાસ લીધા-છોડ્યા વિના વાણી ઉચ્ચારી શકાતી નથી. વાણી જોડાયેલી છે; શ્વાસ વિના ઋચનો પાઠ, સામનનું ગાન, અને ઉદગીથનું ઘોષણ શક્ય નથી. તેથી, વ્યાનને ઉદગીથ તરીકે ધ્યાન કરવું જોઈએ. શક્તિશાળી ક્રિયાઓ—અગ્નિનું મંથન, ઘોડાનું દોડવું, તણાવદાર ધનુષ ખેંચવું—શ્વાસ વિના થાય છે; તેથી વ્યાનને ઉદગીથ તરીકે ધ્યાન કરવું જોઈએ. હવે, ઉદગીથના અક્ષરો પર ધ્યાન કરવું જોઈએ: ‘ઉદ’ એ પ્રાણ છે, ‘ગી’ એ વાણી છે, ‘થ’ એ અન્ન છે; અન્ન પર બધું સ્થિત છે. આકાશ ‘ઉદ’ છે, અંતરિક્ષ ‘ગી’ છે, પૃથ્વી ‘થ’ છે; સૂર્ય ‘ઉદ’ છે, પવન ‘ગી’ છે, અગ્નિ ‘થ’ છે; સામવેદ ‘ઉદ’ છે, યજુરવેદ ‘ગી’ છે, ઋગ્વેદ ‘થ’ છે. વાણી એ દૂધ દેનાર ગાય છે; જે વાણીના દૂધ દેનાં જાણે છે, એ અન્નધારી અને અન્નભોક્તા બને છે. હવે, શુભ, સમૃદ્ધિ અને સંમતિ પર ધ્યાન કરવું જોઈએ; જે-તે સામન, ઋચ, ઋષિ, દેવતા, છંદ, સ્તોમ, દિશા—જેPraise કરવા ઈચ્છે, એમાં જ આશ્રય લેવું જોઈએ. અંતે, પોતાને ધ્યાનમાં રાખીને, પોતાની ઇચ્છા માટે Praise કરવું જોઈએ; અને જ્યારે એ ઇચ્છા પૂરી થાય છે, ત્યારે એ માટે જ Praise કરેલું હોય છે. હવે ફરીથી, ‘ઓમ’ના અક્ષર પર ઉદગીથ તરીકે ધ્યાન કરવું જોઈએ; કારણ કે ગાનમાં ‘ઓમ’ જ ગવાય છે. એનું સ્પષ્ટીકરણ છે: દેવતાઓ, મૃત્યુથી ડરતાં, ત્રૈવિધ જ્ઞાનમાં પ્રવેશ્યા અને છંદોમાં છુપાયા. છંદોના સાર એ છંદોના સાર છે. મૃત્યુએ તેમને પાણીમાં માછલી જેવી નજર રાખી; ઋચ, સામન, યજુસમાં તેમને જોતા. જાણીને, દેવોએ એ બધાને પાર કર્યું અને ધ્વનિમાં પ્રવેશ્યા. જેવા-તેવા ઋચ, સામન, યજુસ મળે, ‘ઓમ’ દ્વારા એ પાર થાય છે. આ ધ્વનિ, આ અક્ષર, અમર અને નિર્ભય છે. તેમાં પ્રવેશીને, દેવતાઓ અમર અને નિર્ભય બની ગયા. આ રીતે, ઉપનિષદે ‘ઓમ’ અને ઉદગીથના મહાત્મ્ય અને આત્મસંબંધિત રહસ્યને પવિત્ર અને સુંદર રીતે વર્ણવ્યું છે.