యత్కిఙ్చావిజ్ఞాతం ప్రాణస్య తద్రూపమ్ ప్రాణోహ్యవిజ్ఞాతః, ప్రాణఏనం తద్భూత్వావతి
ఏది తెలియనిది ఉందో, అది ప్రాణానికి స్వరూపం. ఎందుకంటే ప్రాణమే తెలియనిది. ఆ తెలియనిదిగా మారి, ప్రాణం మనిషిని కాపాడుతుంది.
తస్యై వాచః పృథివీశరీరం, జ్యోతీ రూపమయమగ్నిః॥ తద్యావత్య్ ఏవవాక్ తావతీ పృథివీ, తావానయమగ్నిః
వాక్కుకు భూమి శరీరం, దాని ప్రకాశంగా అగ్ని ఉంది. ఎంత వాక్కు ఉందో, అంత భూమి ఉంది; అంతే అగ్నిలో కూడా ఉంది.
అథైతస్య మనసో ద్యౌః శరీరం, జ్యోతీ రూపమసావాదిత్యః॥ తద్యావదేవమనస్ తావతీ ద్యౌః తావానసావాదిత్యః॥ తౌమిథునఁ సమైతాం॥ తతః ప్రాణోఽజాయత॥ సఇన్ద్రః, సఏషోఽసపత్నో॥ ద్వితీయో వైసపత్నో॥ నాస్య సపత్నో భవతి, యఏవం వేద
మనస్సుకు ఆకాశం శరీరం, దాని వెలుగుగా ఆ సూర్యుడు ఉన్నాడు. ఎంత మనస్సు ఉందో, అంత ఆకాశం ఉంది; అంతే సూర్యుడిలో కూడా ఉంది. వీటిద్దరూ కలసి జంటగా ఉన్నారు. వాటి నుండి ప్రాణం పుట్టింది. అతడే ఇంద్రుడు, అతనికి పోటీదారు లేరు. రెండవవాడు పోటీదారుడు. ఎవడు ఇలా తెలుసుకుంటాడో, అతనికి పోటీదారు ఉండరు.
అథైతస్య ప్రాణస్యాపః శరీరం, జ్యోతీ రూపమసౌచన్ద్రః॥ తద్యావానేవప్రాణః తావత్య ఆపః తావానసౌచన్ద్రః
ఈ ప్రాణానికి నీళ్లు శరీరం, దాని వెలుగుగా ఆ చంద్రుడు ఉన్నాడు. ఎంత ప్రాణం ఉందో, అంత నీళ్లు ఉన్నాయి; అంతే చంద్రుడిలో కూడా ఉంది.
తఏతేసర్వ ఏవసమాః, సర్వేఽనన్తాః॥ సయోహైతానన్తవత ఉపాస్తే, అన్తవన్తఁ సలోకం జయతి అథ యోహైతాననన్తానుపాస్తే, అనన్తఁ సలోకం జయతి
ఇవి అన్నీ సమానంగా ఉన్నాయి, అన్నీ అనంతమైనవే. వీటిని పరిమితంగా భావించి ఆరాధించే వాడు పరిమిత లోకాన్ని జయిస్తాడు; వీటిని అనంతంగా భావించి ఆరాధించే వాడు అనంత లోకాన్ని జయిస్తాడు.
సఏషసంవత్సరః ప్రజాపతిష్ షోడశకలః॥ తస్య రాత్రయ ఏవపఙ్చదశ కలా; ధ్రువైవాస్య షోడశీకలా॥ సరాత్రిభిరేవాచ పూర్యతే, అప చ క్షీయతే॥ సోఽమావాస్యాఁ రాత్రిమేతయా షోడశ్యాకలయా సర్వమిదం ప్రాణభృదనుప్రవిశ్య, తతః ప్రాతర్జాయతే॥ తస్మాదేతాఁ రాత్రిం ప్రాణభృతః ప్రాణం నవిచ్ఛిన్ద్యాదపి కృకలాసస్యైతస్యా ఏవదేవతాయా అపచిత్యై
యోవైససంవత్సరః ప్రజాపతిష్ షోడశకాలో, అయమేవసయోఽయమేవంవిత్పురుషః॥ తస్య విత్తమేవపఙ్చదశ కలాః ఆత్మైవాస్య షోడశీకలా॥ సవిత్తేనైవాచ పూర్యతే, అప చ క్షీయతే॥ తదేతన్నభ్యం యదయమాత్మా, ప్రధిర్విత్తం॥ తస్మాద్యది అపి సర్వజ్యానిం జీయత, ఆత్మనా చేజ్ జీవతి, ప్రధినాగాదిత్య్ ఆహుః
ఈ సంవత్సరంగా, ప్రజాపతిగా, పదహారు భాగాలతో ఉన్నవాడే, ఇలా తెలిసిన మనిషి. అతనికి ధనం పదిహేను భాగాలు, ఆత్మ పదహారవ భాగం. ధనంతో నిండిపోతాడు, నీళ్లతో తగ్గిపోతాడు. కాబట్టి ఆత్మ ధనం కాదు; ఆత్మ ధనానికి మించినది. అందుకే ఎవరు అన్ని సంపదలతో ఉన్నా, ఆత్మతో జీవిస్తే, అతడే మిన్న అని అంటారు.
అథ త్రయో వావలోకాః మనుష్యలోకః, పితృలోకో, దేవలోకఇతి॥ సోఽయం మనుష్యలోకః పుత్రేణైవజయ్యో, నాన్యేన కర్మణా; కర్మణా పితృలోకో; విద్యయా దేవలోకో॥ దేవలోకోవైలోకానాఁ శ్రేష్ఠస్; తస్మాద్విద్యాం ప్రశఁసన్తి
ఇప్పుడు మూడు లోకాలు ఉన్నాయి: మనుష్య లోకం, పితృ లోకం, దేవ లోకం. మనుష్య లోకాన్ని కొడుకుతోనే పొందాలి, వేరే పనితో కాదు; పితృ లోకాన్ని పనితో పొందాలి; దేవ లోకాన్ని జ్ఞానంతో పొందాలి. వీటిలో దేవ లోకమే అత్యుత్తమం. అందుకే జ్ఞానాన్ని ప్రశంసిస్తారు.
అథాతః సమ్ప్రత్తిః॥ యదాప్రైష్యన్మన్యతే, అథ పుత్రమాహః త్వం బ్రహ్మ, త్వం యజ్ఞః త్వం లోకఇతి॥ సపుత్రః ప్రత్యాహాహం బ్రహ్మాహం యజ్ఞో, అహమ్లోకఇతి
ఇప్పుడు వారసత్వం గురించి: ఒకడు వెళ్ళిపోవాల్సిన సమయం వచ్చిందని భావించినప్పుడు, తన కుమారుడితో ఇలా అంటాడు — 'నీవే బ్రహ్మ, నీవే యజ్ఞం, నీవే లోకం.' కుమారుడు సమాధానంగా — 'నేనే బ్రహ్మ, నేనే యజ్ఞం, నేనే లోకం' అని అంటాడు.
పృథివ్యైచైనమగ్నేశ్చ దైవీ వాగావిశతి॥ సావైదైవీ వాగ్యయా, యద్-యదేవవదతి, తత్-తద్భవతి
భూమి నుంచి, అగ్నిలో నుంచి, దైవిక వాక్కు అతనిలో ప్రవేశిస్తుంది. అది నిజంగా దైవిక వాక్కే. అతడు ఏది పలికినా అది జరుగుతుంది.
దివశ్చైనమాదిత్యాచ్చ దైవం మన ఆవిశతి॥ తద్వైదైవం మనో యేనానన్ద్య్ ఏవభవతి అథో నశోచతి
ఆకాశం నుంచి, సూర్యుని నుంచి, దైవిక మనస్సు అతనిలో ప్రవేశిస్తుంది. అది నిజంగా దైవిక మనస్సే. దానివల్ల అతడు ఆనందంగా ఉంటాడు, దుఃఖించడు.
అథాతో వ్రతమీమాఁసా॥ ప్రజాపతిర్హ కర్మాణి ససృజే॥ తాని సృష్టాన్యన్యోఽన్యేనాస్పర్ధన్తః వదిష్యామ్య్ ఏవాహమితి వాగ్దధ్రే; ద్రక్ష్యామ్యహమితి చక్షుః; శ్రోష్యామ్యహమితి శ్రోత్రమ్; ఏవమన్యాని కర్మాణి యథాకర్మమ్
ఇప్పుడు వ్రతం గురించి: ప్రజాపతి కార్యాలను సృష్టించాడు. అవి సృష్టించబడిన తర్వాత, ఒక్కొక్కటి 'నేనే మాట్లాడతాను' అని వాక్కు, 'నేనే చూస్తాను' అని కన్ను, 'నేనే వినిపిస్తాను' అని చెవి — ఇలా ఒక్కొక్కటి తన పనిని పోటీగా చెప్పింది.
తాని మృత్యుః శ్రమో భూత్వోపయేమే, తాన్య్ ఆప్నోత్; తాన్య్ ఆప్త్వామృత్యురవారున్ద్ధ॥ తస్మాచ్ఛ్రామ్యత్య్ ఏవవాక్ శ్రామ్యతి చక్షుః, శ్రామ్యతి శ్రోత్రమ్॥ అథేమమేవనాప్నోద్ యోఽయం మధ్యమః ప్రాణః
మరణం శ్రమగా మారి వాటిని పట్టుకుంది; వాటిని జయించింది. పట్టుకున్న తర్వాత, మరణం వాటిని బంధించింది. అందుకే వాక్కు అలసిపోతుంది, కన్ను అలసిపోతుంది, చెవి అలసిపోతుంది. కానీ ఈ మధ్య ప్రాణాన్ని మాత్రం మరణం పట్టుకోలేదు.
తాని జ్ఞాతుం దధ్రిరేః అయం వైనః శ్రేష్ఠో యః సంచరంశ్చాసంచరంశ్చ నవ్యథతే, అథో నరిష్యతి॥ హన్తాస్యైవసర్వే రూపం భవామేతి॥ తఏతస్యైవసర్వే రూపమభవనః॥ తస్మాదేతఏతేనాఖ్యాయన్తే ప్రాణాఇతి॥ తేన హ వావతత్కులమాచక్షతే, యస్మిన్కులే భవతి యఏవం వేద॥ యఉ హైవంవిదా స్పర్ధతే ॥ అనుశుష్య హైవాన్తతోమ్రియత॥ ఇత్యధ్యాత్మమ్
అథాధిదేవతమ్ జ్వలిష్యామ్య్ ఏవాహమిత్యగ్నిర్దధ్రే; తప్స్యామ్యహమిత్య్ ఆదిత్యో; భాస్యామ్యహమితి చన్ద్రమా; ఏవమన్యాదేవతా యథాదేవతఁ॥ సయథైషాం ప్రాణానాం మధ్యమః ప్రాణ, ఏవమేతాసాం దేవతానాం వాయుః॥ మ్లోచన్తి హ్యన్యాదేవతా, నవాయుః॥ సైషానస్తమితా దేవతా యద్వాయుః
ఇప్పుడు దేవతల విషయంగా: 'నేనే జ్వలిస్తాను' అని అగ్ని, 'నేనే వేడెక్కిస్తాను' అని సూర్యుడు, 'నేనే ప్రకాశిస్తాను' అని చంద్రుడు — ఇలా ఒక్కొక్క దేవత తన విధిగా చెప్పింది. ప్రాణాలలో మధ్య ప్రాణం ముఖ్యమైనదిగా ఉన్నట్లే, దేవతలలో వాయువు ముఖ్యమైనది. మిగతా దేవతలు తగ్గిపోతాయి, కానీ వాయువు తగ్గదు. వాయువే నశించని దేవత.
త్రయం వాఇదం, నామ రూపం కర్మ॥ తేషాం నామ్నాం వాగిత్య్ ఏతదేషాముక్థమ్ అతో హిసర్వాణి నామాన్య్ ఉత్తిష్ఠన్తి॥ ఏతదేషాఁ సామైతద్ధిసర్వైర్నామభిః సమమ్॥ ఏతదేషాం బ్రహ్మైతద్ధిసర్వాణి నామాని బిభర్తి
ఈ లోకంలో మూడు ఉన్నాయి — పేరు, రూపం, కర్మ. వీటిలో పేర్లకు మూలం మన మాట. ఎందుకంటే, అన్నీ పేర్లు మాట నుంచే పుట్టుకొస్తాయి. ఇదే వాటి గానం, ఎందుకంటే ఇది అన్నీ పేర్లతో సమానంగా ఉంటుంది. ఇదే వాటి బ్రహ్మం, ఎందుకంటే ఇది అన్నీ పేర్లను మోయుతుంది.
అథ రూపాణాం చక్షురిత్య్ ఏతదేషాముక్థమ్ అతో హిసర్వాణి రూపాణ్య్ ఉత్తిష్ఠన్తి॥ ఏతదేషాఁ సామైతద్ధిసర్వై రూపైః సమమ్॥ ఏతదేషాం బ్రహ్మైతద్ధిసర్వాణి రూపాణి బిభర్తి
ఇప్పుడు రూపాలకు మూలం కన్ను. ఎందుకంటే, అన్నీ రూపాలు కన్ను నుంచే పుట్టుకొస్తాయి. ఇదే వాటి గానం, ఎందుకంటే ఇది అన్నీ రూపాలతో సమానంగా ఉంటుంది. ఇదే వాటి బ్రహ్మం, ఎందుకంటే ఇది అన్నీ రూపాలను మోయుతుంది.
డృప్తబాలాకిర్హానూచానోగార్గ్య ఆస॥ సహోవాచాజాతశత్రుం కాశ్యమ్ బ్రహ్మ తే బ్రవాణీతి॥ సహోవాచాజాతశత్రుః సహస్రమేతస్యాం వాచిదద్మోః జనకో, జనకఇతి వైజనా ధావన్తీతి
దృప్త బాలాకి అనే అనువు వంశానికి చెందిన గార్గ్యుడు అక్కడ ఉన్నాడు. అతడు కాశీకి చెందిన అజాతశత్రువుతో ఇలా అన్నాడు: 'నేను నీకు బ్రహ్మాన్ని వివరించగలను.' అజాతశత్రువు ఇలా అన్నాడు: 'ఈ మాటకు మేము వెయ్యి ఇస్తాము. జనకుడు, జనకుడు అని అందరూ అతని వెంట పరుగెడతారు.'
సహోవాచ గార్గ్యోః యఏవాసావాదిత్యేపురుష, ఏతమేవాహం బ్రహ్మోపాస ఇతి॥ సహోవాచాజాతశత్రుః మామైతస్మిన్త్సంవదిష్ఠా॥ అతిష్ఠాః సర్వేషాం భూతానాం మూర్ధారాజేతి వాఅహమేతముపాస ఇతి॥ సయఏతమేవముపాస్తే, అతిష్ఠాః సర్వేషాం భూతానాం మూర్ధారాజా భవతి
గార్గ్యుడు అన్నాడు: 'ఆ సూర్యునిలో ఉన్న పురుషుడిని నేను బ్రహ్మంగా ఆరాధిస్తాను.' అజాతశత్రువు అన్నాడు: 'ఇది గురించి నాకు చెప్పవద్దు. అతడు అన్నీ భూతాలకు అధిపతి, తల. నేనూ అతడిని ఆరాధిస్తాను.' ఎవరు ఇలా ఆరాధిస్తారో వారు అన్నీ భూతాలకు అధిపతిగా, తలగా మారుతారు.
సహోవాచ గార్గ్యోః యఏవాసౌచన్ద్రేపురుష, ఏతమేవాహం బ్రహ్మోపాస ఇతి॥ సహోవాచాజాతశత్రుః మామైతస్మిన్త్సంవదిష్ఠా॥ బృహన్పాణ్దరవాసాః సోమో రాజేతి వాఅహమేతముపాస ఇతి॥ సయఏతమేవముపాస్తే, అహర్-అహర్హ సుతః ప్రసుతో భవతి, నాస్యాన్నం క్షీయతే
గార్గ్యుడు అన్నాడు: 'ఆ చంద్రునిలో ఉన్న పురుషుడిని నేను బ్రహ్మంగా ఆరాధిస్తాను.' అజాతశత్రువు అన్నాడు: 'ఇది గురించి నాకు చెప్పవద్దు. సోముడు మహానుభావుడు, తెల్ల వస్త్రాలు ధరించేవాడు, రాజు. నేనూ అతడిని ఆరాధిస్తాను.' ఎవరు ఇలా ఆరాధిస్తారో వారు ప్రతి రోజూ పునర్నవులవుతారు, వారి ఆహారం ఎప్పుడూ తక్కువకాదు.
సహోవాచ గార్గ్యోః యఏవాయం విద్యుతి పురుష, ఏతమేవాహం బ్రహ్మోపాస ఇతి॥ సహోవాచాజాతశత్రుః మామైతస్మిన్త్సంవదిష్ఠాః॥ తేజస్వీతి వాఅహమేతముపాస ఇతి॥ సయఏతమేవముపాస్తే, తేజస్వీహ భవతి, తేజస్వినీ హాస్య ప్రజాభవతి
గార్గ్యుడు అన్నాడు: 'ఈ మెరుపులో ఉన్న పురుషుడిని నేను బ్రహ్మంగా ఆరాధిస్తాను.' అజాతశత్రువు అన్నాడు: 'ఇది గురించి నాకు చెప్పవద్దు. అతడు ప్రకాశవంతుడు, నేనూ అతడిని ఆరాధిస్తాను.' ఎవరు ఇలా ఆరాధిస్తారో వారు ప్రకాశవంతులవుతారు, వారి సంతానం కూడా ప్రకాశవంతంగా ఉంటుంది.
సహోవాచ గార్గ్యోః యఏవాయమాకాశేపురుష, ఏతమేవాహం బ్రహ్మోపాస ఇతి॥ సహోవాచాజాతశత్రుః మామైతస్మిన్త్సంవదిష్ఠాః॥ పూర్ణమప్రవర్తీతి వాఅహమేతముపాస ఇతి॥ సయఏతమేవముపాస్తే, పూర్యతే ప్రజయా పశుభిః నాస్యాస్మాల్ లోకాత్ప్రజోద్వర్తతే
గార్గ్యుడు అన్నాడు: 'ఈ ఆకాశంలో ఉన్న పురుషుడిని నేను బ్రహ్మంగా ఆరాధిస్తాను.' అజాతశత్రువు అన్నాడు: 'ఇది గురించి నాకు చెప్పవద్దు. అతడు సంపూర్ణంగా, కదలని వాడిగా ఉంటాడు, నేనూ అతడిని ఆరాధిస్తాను.' ఎవరు ఇలా ఆరాధిస్తారో వారు సంతానంతో, పశువులతో నిండిపోతారు; ఈ లోకంలో వారి సంతానం ఎప్పుడూ పోదు.
సహోవాచ గార్గ్యోః యఏవాయం వాయౌపురుష, ఏతమేవాహం బ్రహ్మోపాస ఇతి॥ సహోవాచాజాతశత్రుః మామైతస్మిన్త్సంవదిష్ఠా॥ ఇన్ద్రో వైకుణ్ఠోఽపరాజితా సేనేతి వాఅహమేతముపాస ఇతి॥ సయఏతమేవముపాస్తే, జిష్ణుర్హాపరాజిష్ణుర్భవత్యన్యతస్త్యజాయీ
గార్గ్యుడు అన్నాడు: 'ఈ గాలిలో ఉన్న పురుషుడిని నేను బ్రహ్మంగా ఆరాధిస్తాను.' అజాతశత్రువు అన్నాడు: 'ఇది గురించి నాకు చెప్పవద్దు. అతడు ఇంద్రుడు, ఓడించలేని వాడు, సేనలకు నాయకుడు, నేనూ అతడిని ఆరాధిస్తాను.' ఎవరు ఇలా ఆరాధిస్తారో వారు ఎప్పుడూ గెలిచేవారు, ఓడిపోని వారు, ఇతరులను మించిపోతారు.
సహోవాచ గార్గ్యోః యఏవాయమగ్నౌపురుష, ఏతమేవాహం బ్రహ్మోపాస ఇతి॥ సహోవాచాజాతశత్రుః మామైతస్మిన్త్సంవదిష్ఠా॥ విషాసహిరితి వాఅహమేతముపాస ఇతి॥ సయఏతమేవముపాస్తే, విషాసహిర్హ భవతి, విషాసహిర్హాస్య ప్రజాభవతి
గార్గ్యుడు అన్నాడు: 'ఈ అగ్నిలో ఉన్న పురుషుడిని నేను బ్రహ్మంగా ఆరాధిస్తాను.' అజాతశత్రువు అన్నాడు: 'ఇది గురించి నాకు చెప్పవద్దు. అతడు బలవంతుడు, నేనూ అతడిని ఆరాధిస్తాను.' ఎవరు ఇలా ఆరాధిస్తారో వారు బలవంతులవుతారు, వారి సంతానం కూడా బలవంతంగా ఉంటుంది.
సహోవాచ గార్గ్యోః యఏవాయమప్సుపురుష, ఏతమేవాహం బ్రహ్మోపాస ఇతి॥ సహోవాచాజాతశత్రుః మామైతస్మిన్త్సంవదిష్ఠాః॥ ప్రతిరూపఇతి వాఅహమేతముపాస ఇతి॥ సయఏతమేవముపాస్తే, ప్రతిరూపఁ హైవైనముపగచ్ఛతి, నాప్రతిరూపమ్ అథో ప్రతిరుపోఽస్మాజ్ జాయతే
గార్గ్యుడు అన్నాడు: 'ఈ నీటిలో ఉన్న పురుషుడిని నేను బ్రహ్మంగా ఆరాధిస్తాను.' అజాతశత్రువు అన్నాడు: 'ఇది గురించి నాకు చెప్పవద్దు. అతడు అందమైన వాడు, నేనూ అతడిని ఆరాధిస్తాను.' ఎవరు ఇలా ఆరాధిస్తారో వారికి అందం చేరుతుంది, అసౌందర్యం దగ్గరికి రాదు, అందమే వారి నుండి పుట్టుకొస్తుంది.
సహోవాచ గార్గ్యోః యఏవాయమాదర్శేపురుష, ఏతమేవాహం బ్రహ్మోపాస ఇతి॥ సహోవాచాజాతశత్రుః మామైతస్మిన్త్సంవదిష్ఠా॥ రోచిష్ణురితి వాఅహమేతముపాస ఇతి॥ సయఏతమేవముపాస్తే, రోచిష్ణుర్హ భవతి, రోచిష్ణుర్హాస్య ప్రజాభవతి అథో యైః సంనిగచ్ఛతి, సర్వాఁస్ తానతిరోచతే
అతడే సంవత్సరంగా, ప్రజాపతిగా, పదహారు భాగాలతో ఉన్నవాడు. అందులో పదిహేను భాగాలు రాత్రులు, పదహారవ భాగం స్థిరంగా ఉంటుంది. రాత్రులతో నిండిపోతాడు, నీళ్లతో తగ్గిపోతాడు. అమావాస్య రాత్రి ఆ పదహారవ భాగంతో అన్ని ప్రాణులలో ప్రవేశించి, ఉదయాన్నే మళ్లీ జన్మిస్తాడు. అందుకే ఆ రాత్రి ప్రాణుల ప్రాణాన్ని, కనీసం పామును అయినా, తీసుకోకూడదు. అది ఆ దేవతకు గౌరవం.
యద్వైకిఙ్చానూక్తం, తస్య సర్వస్య బ్రహ్మేత్య్ ఏకతా॥ యేవైకేచ యజ్ఞాః తేషాఁ సర్వేషాం యజ్ఞఇత్య్ ఏకతా॥ యేవైకేచ లోకాః తేషాఁ సర్వేషాం లోకఇత్య్ ఏకతైతావద్వాఇదఁ సర్వమ్ ఏతన్మా సర్వఁ సన్నయమితోభునజదితి॥ తస్మాత్పుత్రమనుశిష్టం లోక్యమాహుః తస్మాదేనమనుశాసతి॥ సయదైవంవిదస్మాల్ లోకాత్ప్రైతి అథైభిరేవప్రాణైః సహపుత్రమావిశతి॥ సయద్యనేన కిఙ్చిదక్ష్ణయాకృతం భవతి, తస్మాదేనఁ సర్వస్మాత్పుత్రోముఙ్చతి॥ తస్మాత్పుత్రోనామ॥ సపుత్రేణైవాస్మిల్ లోకేప్రతితిష్ఠతి అథైనమేతేదేవాః ప్రాణాఅమృతా ఆవిశన్తి
ఏదైనా చెప్పకుండా మిగిలినది, అది మొత్తం బ్రహ్మగా ఏకమవుతుంది. ఉన్న అన్ని యజ్ఞాలు యజ్ఞంగా ఏకమవుతాయి. ఉన్న అన్ని లోకాలు లోకంగా ఏకమవుతాయి. ఇలా అన్నీ ఏకమవుతాయి — 'నేను వీటన్నిటి నుండి వేరుపడకూడదు' అని భావించాలి. అందుకే ఉపదేశం పొందిన కుమారుడిని గౌరవిస్తారు; అందుకే అతనికి ఉపదేశం ఇస్తారు. ఎవడు ఇలా తెలుసుకుని ఈ లోకం విడిచిపెడతాడో, అతడు ఈ ప్రాణాలతో కుమారునిలో ప్రవేశిస్తాడు. ఏదైనా ఋణం లేదా తప్పు మిగిలి ఉంటే, కుమారుడు దానినుండి తండ్రిని విముక్తి చేస్తాడు. అందుకే అతడిని కుమారుడు అంటారు. కుమారునితో ఈ లోకంలో నిలబడతాడు; ఆ కుమారునిలో అమరమైన ప్రాణాలు ప్రవేశిస్తాయి.
అద్భ్యశ్చైనం చన్ద్రమసశ్చ దైవః ప్రాణఆవిశతి॥ సవైదైవః ప్రాణోయః సంచరఁశ్చాసంచరఁశ్చ నవ్యథతే, అథో నరిష్యతి॥ సఏషఏవంవిత్సర్వేషాం భూతానామాత్మాభవతి॥ యథైషాదేవతైవఁ స॥ యథైతాం దేవతాఁ సర్వాణి భూతాన్యవన్తి ఏవఁ హైవంవిదఁ సర్వాణి భూతాన్యవన్తి॥ యదు కిఙ్చేమాః ప్రజాః శోచన్తి అమైవాసాం తద్భవతి, పుణ్యమేవాముం గచ్ఛతి, నహ వైదేవాన్పాపం గచ్ఛతి
నీళ్లలో నుంచి, చంద్రుని నుంచి, దైవిక ప్రాణం అతనిలో ప్రవేశిస్తుంది. అది నిజంగా దైవిక ప్రాణమే — అది కదిలేది, కదలని దానికీ బాధ ఉండదు, అది నశించదు. ఎవడు ఇలా తెలుసుకుంటాడో, అతడు అన్ని భూతాల ఆత్మగా మారిపోతాడు. ఆ దేవత ఎలా ఉందో, అతడూ అలాగే ఉంటాడు. ఆ దేవతను అన్నీ భూతాలు ఎలా ఆదరించాలో, ఇలా తెలిసిన వాడిని కూడా అన్నీ ఆదరిస్తాయి. ఈ ప్రజలు దుఃఖించినా, అది అతనికి తాకదు; అతడు పుణ్య లోకానికి వెళ్తాడు, ఎందుకంటే పాపం దేవతలకు చేరదు.
అవి తెలుసుకోవాలని సంకల్పించాయి: 'ఇతడే ఉత్తముడు, ఎందుకంటే ఇతడు కదిలేవాడు, కదలని వాడు, బాధపడడు, నశించడు. మనమంతా ఇతడి రూపంగా మారుదాం.' అందుకే అవన్నీ ఇతడి రూపంగా మారాయి. అందుకే వీటిని ప్రాణాలు అంటారు. ఎవరి ఇంట్లో ఇతడు ఉంటాడో, ఆ ఇంటిని గొప్ప కుటుంబంగా అంటారు. ఇలా తెలిసినవారు పోటీ పడితే, చివరికి అలసిపోయి మరణిస్తారు. ఇదే ఆత్మ విషయంగా.
అథైషశ్లోకో భవతిః యతశ్చోదేతి సూర్యో, అస్తం యత్ర చ గచ్ఛతీతి ప్రాణాద్వాఏషఉదేతి, ప్రాణేఽస్తమేతి తం దేవాశ్చక్రిరే ధర్మఁ, సఏవాద్య, సఉ శ్వఇతి॥ యద్వాఏతేఽముర్హ్యధ్రియన్త, తదేవాప్యద్యకుర్వన్తి॥ తస్మాదేకమేవవ్రతం చరేత్॥ ప్రాణ్యాచ్చైవాపాన్యాచ్చః నేన్మా పాప్మామృత్యురాప్నవదితి॥ యద్య్ ఉ చరేత్ సమాపిపయిషేత్॥ తేనో ఏతస్యై దేవతాయై సాయుజ్యఁ సలోకతాం జయతి, యఏవం వేద॥ 6 = 14.4.4.1-4=
ఇప్పుడు ఈ శ్లోకం: సూర్యుడు ఎక్కడ ఉదయిస్తాడో, ఎక్కడ అస్తమిస్తాడో — అది ప్రాణం నుంచే లేచి, ప్రాణంలోనే అస్తమిస్తుంది. దేవతలు అతడిని ధర్మంగా చేసుకున్నారు; అతడే ఈ రోజు, అతడే రేపు. వారు ముందుగా చేసినదే ఇప్పుడూ చేస్తున్నారు. అందుకే ఒక్క వ్రతమే ఆచరించాలి: 'ప్రాణం నుంచీ, నీళ్ల నుంచీ, నాకు పాపం లేదా మరణం రాకూడదు.' ఎవడు దీన్ని ఆచరిస్తాడో, అతడు ఆ దేవతతో ఐక్యమవుతాడు, సఖ్యతను పొందుతాడు.
అథ కర్మణామాత్మేత్య్ ఏతదేషాముక్థమ్ అతో హిసర్వాణి కర్మాణ్య్ ఉత్తిష్ఠన్తి॥ ఏతదేషాఁ సామైతద్ధిసర్వైః కర్మభిః సమమ్॥ ఏతదేషాం బ్రహ్మైతద్ధిసర్వాణి కర్మాణి బిభర్తి॥ తదేతత్త్రయఁ సదేకమయమాత్మాత్మోఏకః సన్నేతత్త్రయం॥ తదేతదమృతఁ సత్యేన ఛన్నం॥ ప్రాణోవాఅమృతం, నామరూపేసత్యం; తాభ్యామయం ప్రాణశ్ఛన్నః॥ 2 = 14.5.1-9=
ఇప్పుడు కర్మలకు మూలం ఆత్మ. ఎందుకంటే, అన్నీ కర్మలు ఆత్మ నుంచే పుట్టుకొస్తాయి. ఇదే వాటి గానం, ఎందుకంటే ఇది అన్నీ కర్మలతో సమానంగా ఉంటుంది. ఇదే వాటి బ్రహ్మం, ఎందుకంటే ఇది అన్నీ కర్మలను మోయుతుంది. ఈ మూడు కలిసిపోతూ ఒక్కటిగా ఉంటాయి — ఆత్మ ఒక్కటే, ఈ మూడు కూడా అదే. ఈ అమృతం నిజంతో కప్పబడి ఉంటుంది. ప్రాణమే అమృతం; పేరు, రూపం నిజం. ఇవి రెండింటి ద్వారా ప్రాణం దాగి ఉంటుంది.
గార్గ్యుడు అన్నాడు: 'ఈ అద్దంలో ఉన్న పురుషుడిని నేను బ్రహ్మంగా ఆరాధిస్తాను.' అజాతశత్రువు అన్నాడు: 'ఇది గురించి నాకు చెప్పవద్దు. అతడు ప్రకాశవంతుడు, నేనూ అతడిని ఆరాధిస్తాను.' ఎవరు ఇలా ఆరాధిస్తారో వారు ప్రకాశవంతులవుతారు, వారి సంతానం కూడా ప్రకాశవంతంగా ఉంటుంది. అంతేకాదు, ఎక్కడికి పోయినా అందరినీ మించిపోతారు.