తద్యథా మహామత్స్యఉభేకూలే అనుసంచరతి పూర్వం చాపరం చైవమేవాయం పురుష ఏతాఉభావన్తావనుసంచరతి స్వప్నాన్తం చ బుద్ధాన్తం చ
ఎలా ఒక పెద్ద చేప రెండు ఒడ్డుల మధ్య—తూర్పు, పడమర ఒడ్డుల మధ్య—తిరుగుతుందో, అలాగే ఈ మనిషి కూడా ఈ రెండు సరిహద్దుల మధ్య, కలల స్థితి, మేల్కొన్న స్థితి మధ్య తిరుగుతాడు.
తద్యథాస్మిన్నాకాశేశ్యేనోవా సుపర్ణోవా విపరిపత్య రాన్తః సఁహత్య పక్షౌసంలయాయైవధ్రియత, ఏవమేవాయం పురుష ఏతస్మా అన్తాయ ధవతి యత్ర సుప్తోనకం చనకామం కామయతే నకం చనస్వప్నం పశ్యతి
ఎలా ఒక పక్షి లేదా హంస ఆకాశంలో ఎగిరి, అలసిపోయి రెక్కలు మడుచుకుంటుందో, అలాగే ఈ మనిషి కూడా ఆ సరిహద్దుకు చేరుకుంటాడు, అక్కడ నిద్రలో ఏ కోరిక ఉండదు, ఏ కల కూడా కనడు.
తద్వాఅస్యైతదాత్మకామమాప్తకామమకామం .. రూపం॥ తద్యథా ప్రియయా స్త్రియాసంపరిష్వక్తో నబాహ్యం కిం చనవేద నాన్తరమేవమేవాయం పురుషః శారిరఆత్మా . ప్రాజ్ఞనాత్మనా సంపరిష్వక్తో నబాహ్యం కిం చనవేద నాన్తరం
ఇది అతని నిజమైన కోరిక, అది పూర్తిగా తీరిపోయింది, ఇకపై ఏదీ కోరదు—దీనికి ఇదే స్వరూపం. ప్రియమైన భార్యను ఆలింగనం చేసుకున్నప్పుడు, మనిషికి బయట ఏదీ తెలియదు, లోపల ఏదీ తెలియదు. అలాగే, ఈ శరీరధారి, జ్ఞానాత్మను ఆలింగనం చేసుకున్నప్పుడు, బయట, లోపల ఏదీ తెలియదు.
తద్వాఅస్యైతదతిచ్ఛన్దోఽపహతపాప్మాభయఁ రూపమశోకాన్తరమ్
ఇది పరిమితులు లేని స్వేచ్ఛ స్థితి, పాపం తగలని స్థితి, అంతర్గత ఆనందంతో, దుఃఖం లేని స్థితి.
యద్వైతన్నపశ్యతి, పశ్యన్వైతద్ద్రష్టవ్యం . నపశ్యతిః నహిద్రష్టుర్దృష్టేర్విపరిలోపోవిద్యతేఽవినాశిత్వాన్; నతుతద్ద్వితీయమస్తి, తతోఽన్యద్విభక్తం యత్పశ్యేత్
అతడు చూడకపోయినా, ఇక్కడ చూడటం జరుగుతూనే ఉంటుంది. అతడు చూడడు, ఎందుకంటే దర్శించే వాడి దర్శనానికి అంతం లేదు—అది నశించదు. ఇక్కడ రెండవది లేదు, వేరుగా ఉండే ఏదీ లేదు, కనుక చూడదగిన మరొకటి లేదు.
యద్వైతన్నజిఘ్రతి, జిఘ్రన్వైతద్ఘ్రాతవ్యం . నజిఘ్రతి; నహిఘ్రాతుర్ఘ్రాతేర్విపరిలోపోవిద్యతేఽవినాశిత్వాన్ నతుతద్ద్వితీయమస్తి, తతోఽన్యద్విభక్తం యజ్ జిఘ్రేత్
అతడు వాసన పట్టకపోయినా, ఇక్కడ వాసన పట్టడం జరుగుతూనే ఉంటుంది. అతడు వాసన పట్టడు, ఎందుకంటే వాసన పట్టేవాడి వాసనకు అంతం లేదు—అది నశించదు. ఇక్కడ రెండవది లేదు, వేరుగా ఉండే ఏదీ లేదు, కనుక వాసన పట్టదగిన మరొకటి లేదు.
యద్వైతన్నరసయతి, విజానన్వైతద్రసం నరసయతి; నహిరసయితూరసాద్ విపరిలోపోవిద్యతేఽవినాశిత్వాన్ నతుతద్ద్వితీయమస్తి, తతోఽన్యద్విభక్తం యద్రసయేత్
అతడు రుచి చూడకపోయినా, ఇక్కడ రుచి చూడటం జరుగుతూనే ఉంటుంది. అతడు రుచి చూడడు, ఎందుకంటే రుచి చూసేవాడి రుచి చూడటానికి అంతం లేదు—అది నశించదు. ఇక్కడ రెండవది లేదు, వేరుగా ఉండే ఏదీ లేదు, కనుక రుచి చూడదగిన మరొకటి లేదు.
యద్వైతన్నవదతి, వదన్వైతద్వక్తవ్యం . నవదతి; నహివక్తుర్వచో విపరిలోపోవిద్యతేఽవినాశిత్వాన్ నతుతద్ద్వితీయమస్తి, తతోఽన్యద్విభక్తం యద్వదేత్
అతడు మాటాడకపోయినా, ఇక్కడ మాటాడటం జరుగుతూనే ఉంటుంది. అతడు మాటాడడు, ఎందుకంటే మాటాడేవాడి మాటకు అంతం లేదు—అది నశించదు. ఇక్కడ రెండవది లేదు, వేరుగా ఉండే ఏదీ లేదు, కనుక మాట్లాడదగిన మరొకటి లేదు.
యద్వైతన్నశృణోతి, శృణ్వన్వైతచ్ఛ్రోతవ్యం . నశృణోతి; నహిశ్రోతుః శ్రుతేర్విపరిలోపోవిద్యతేఽవినాశిత్వాన్ నతుతద్ద్వితీయమస్తి, తతోఽన్యద్విభక్తం యచ్ఛృణుయాత్
అతడు వినకపోయినా, ఇక్కడ వినటం జరుగుతూనే ఉంటుంది. అతడు వినడు, ఎందుకంటే వినేవాడి వినటానికి అంతం లేదు—అది నశించదు. ఇక్కడ రెండవది లేదు, వేరుగా ఉండే ఏదీ లేదు, కనుక వినదగిన మరొకటి లేదు.
యద్వైతన్నమనుతే, మన్వానోవైతన్మన్తవ్యం . నమనుతే; నహిమన్తుర్మతేర్విపరిలోపోవిద్యతేఽవినాశిత్వాన్ నతుతద్ద్వితీయమస్తి, తతోఽన్యద్విభక్తం యన్మన్వీత
అతడు ఆలోచించకపోయినా, ఇక్కడ ఆలోచన జరుగుతూనే ఉంటుంది. అతడు ఆలోచించడు, ఎందుకంటే ఆలోచించే వాడి ఆలోచనకు అంతం లేదు—అది నశించదు. ఇక్కడ రెండవది లేదు, వేరుగా ఉండే ఏదీ లేదు, కనుక ఆలోచించదగిన మరొకటి లేదు.
యద్వైతన్నస్పృశతి, స్పృశన్వైతత్స్ప్రష్టవ్యం . నస్పృశతి; నహిస్ప్రష్టుః స్పృష్టేర్విపరిలోపోవిద్యతేఽవినాశిత్వాన్ నతుతద్ద్వితీయమస్తి, తతోఽన్యద్విభక్తం యత్స్పృశేత్
అతడు తాకకపోయినా, ఇక్కడ తాకటం జరుగుతూనే ఉంటుంది. అతడు తాకడు, ఎందుకంటే తాకేవాడి తాకటానికి అంతం లేదు—అది నశించదు. ఇక్కడ రెండవది లేదు, వేరుగా ఉండే ఏదీ లేదు, కనుక తాకదగిన మరొకటి లేదు.
యద్వైతన్నవిజానాతి, విజానన్వైతద్విజ్ఞేయం . నవిజానాతి; నహివిజ్ఞాతుర్విజ్ఞానాద్ విపరిలోపోవిద్యతేఽవినాశిత్వాన్ నతుతద్ద్వితీయమస్తి, తతోఽన్యద్విభక్తం యద్విజానీయాత్
అతడు తెలుసుకోకపోయినా, ఇక్కడ తెలుసుకోవటం జరుగుతూనే ఉంటుంది. అతడు తెలుసుకోడు, ఎందుకంటే తెలుసుకునేవాడి తెలుసుకోవటానికి అంతం లేదు—అది నశించదు. ఇక్కడ రెండవది లేదు, వేరుగా ఉండే ఏదీ లేదు, కనుక తెలుసుకోవదగిన మరొకటి లేదు.
. యత్ర వా అన్యదివ స్యాత్ తత్రాన్యోఽన్యత్పశ్యేద్ అన్యోఽన్యజ్ జిఘ్రేద్ అన్యోఽన్యద్రసయేద్ అన్యోఽన్యద్వదేద్ అన్యోఽన్యచ్ఛృణుయాద్ అన్యోఽన్యన్మన్వీతా -న్యోఽన్యత్స్పృశేద్ అన్యోఽన్యద్విజానీయాత్
ఇక్కడ ఇంకొకటి ఉంటే, ఒకరు మరొకరిని చూస్తారు, వాసన పుట్టిస్తారు, రుచి చూస్తారు, మాట్లాడతారు, వినిపిస్తారు, ఆలోచిస్తారు, తాకుతారు, తెలుసుకుంటారు.
33-36 32-42; స వా ఏష ఏతస్మిన్త్స్వప్నాన్తే రత్వా చరిత్వా దృష్ట్వైవ పుణ్యం చ పాపం చ పునః ప్రతిన్యాయం ప్రతియోన్య్ ఆద్రవతి బుద్ధాన్తాయైవ
ఈ జీవుడు మేల్కొనడం, నిద్ర మధ్య స్థితిలో సుఖంగా తిరిగి, పుణ్యాన్ని, పాపాన్ని చూసి, అదే మార్గంలో తిరిగి ప్రతి జన్మలోకి ప్రవేశిస్తాడు, జ్ఞానం పూర్తయ్యే వరకు.
33-36 32-42; తద్యథానః సుసమాహితముత్సర్జం యాయాదేవమేవాయం శారీర ఆత్మా ప్రాజ్ఞేనాత్మనాన్వారూఢ ఉత్సర్జం యాతి యత్రైతదూర్ధ్వోచ్ఛ్వాసీ భవతి
బరువైన ఎద్దుగాడి నెమ్మదిగా కదిలినట్టు, ఈ శరీరధారి, జ్ఞానాత్మపై ఆధారపడి, శరీరాన్ని వదిలి, పైకి ఊపిరి పోయినప్పుడు, ముందుకు సాగిపోతాడు.
33-36 32-42; స యత్రాయమణిమానం న్యేతి జరయా వోపతపతా వాణిమానం నిగచ్ఛతి, తద్యథామ్రం వోదుమ్బరం వా పిప్పలం వా బన్ధనాత్ప్రముచ్యత, ఏవమేవాయం పురుష ఏభ్యోఽఙ్గేభ్యః సంప్రముచ్య పునః ప్రతిన్యాయం ప్రతియోన్య్ ఆద్రవతి ప్రాణాయైవ
ఈ జీవుడు తన సూక్ష్మ స్థితిని చేరినప్పుడు, వృద్ధాప్యంతోనో, దెబ్బతిన్నద్వారా అయినా, శరీరాన్ని వదిలిపోతాడు. పండిన మామిడి, ఉడుంబర పండు, పిప్పల పండు కొమ్మను వదిలినట్టు, ఈ మనిషి తన అవయవాలనుండి విడిపోతాడు. అప్పుడు, అదే మార్గంలో తిరిగి ప్రతి జన్మలోకి ప్రాణంతో ప్రవేశిస్తాడు.
తద్యథా రాజానమాయన్తముగ్రాః ప్రత్యేనసః సూతగ్రామణ్యోఽన్నైః పానైరవసథైః ప్రతికల్పన్తేః అయమాయాత్యయమాగచ్ఛతీతి ఏవఁ హైవంవిదఁ సర్వాణి భూతాని ప్రతికల్పన్తః ఇదం బ్రహ్మాయాతీదమాగచ్ఛతీతి
ఎలా రాజు వచ్చేందుకు ఉగ్రాధికారులు, రథసారథులు, గ్రామాధిపతులు, ఇతరులు అన్నీ భోజనం, పానీయం, వసతి ఏర్పాట్లు చేస్తూ 'ఇతడు వస్తున్నాడు' అని ఎదురుచూస్తారో, అలా ఈ జ్ఞానిని చూసి అన్ని జీవులు 'ఇదే బ్రహ్మ వస్తోంది' అని సిద్ధంగా ఉంటాయి.
తద్యథా రాజానం ప్రయియాసన్తముగ్రాః ప్రత్యేనసః సూతగ్రామణ్యఉపసమాయన్త్య్ . ఏవమ్హైవంవిదం సర్వే ప్రాణాఉపసమాయన్తి యత్రైతదూర్ధ్వోచ్ఛ్వాసీభవతి॥ 4 = 14.7.2 =
ఎలా రాజు వెళ్లిపోతున్నప్పుడు ఉగ్రాధికారులు, రథసారథులు, గ్రామాధిపతులు చుట్టూ చేరుతారో, అలా ఈ జ్ఞానిని శ్వాస పైకి పోతున్నప్పుడు అన్ని ప్రాణాలు చుట్టూ చేరుతాయి.
సయత్రాయమ్శారిరం . ఆత్మాబల్యం నీత్య సంమోహమివ న్యేతి అథైనమేతేప్రాణాఅభిసమాయన్తి; సఏతాస్ తేజోమాత్రాః సమభ్యాదదానో హృదయమేవాన్వవక్రామతి
ఈ ఆత్మ శరీరంలో ఉన్న బలాన్ని తీసుకుని, మూర్ఛ వచ్చినట్టు లోపలికి లాగుకుంటుంది. అప్పుడే ప్రాణాలు అన్నీ దానివద్ద చేరతాయి. ఆతడు తన వెలుగు తక్కువ భాగాన్ని తీసుకుని, హృదయాన్ని వైపు పోతాడు.
సయత్రైషచాక్షుషః పురుషః పరాఙ్ పర్యావర్తతే, అథారూపజ్ఞో భవతి
కళ్లలో ఉన్న పురుషుడు వెనక్కి తిరిగినప్పుడు, అతడు ఇక రూపాలు చూడడు.
ఏకీభవతి నపశ్యతీత్య్ ఆహుః ఏకీభవతి నజిఘ్రతీత్య్ ఆహుః ఏకీభవతి నరసయతీత్య్ ఆహుః ఏకీభవతి నవదతీత్య్ ఆహుః ఏకీభవతి నశృణోతీత్య్ ఆహుః ఏకీభవతి నమనుత ఇత్య్ ఆహుః ఏకీభవతి నస్పృశతీత్య్ ఆహుః ఏకీభవతి నవిజానాతీత్య్ ఆహుః
తద్యథా తృణజలాయుకాతృణస్యాన్తం గత్వాత్మనం ఉపసఁహరతి ఏవమేవాయమ్పురుష ఇదం శరీరం నిహత్యావిద్యాం గమయిత్వాత్మనం ఉపసఁహరతి
ఎలా తురుము చివరకు చేరిన జలయుక్కు తనను తాను లోపలికి లాగుకుంటుందో, అలా ఈ పురుషుడు ఈ శరీరాన్ని వదిలి, అజ్ఞానాన్ని తొలగించి, తనను తాను లోపలికి లాగుకుంటాడు.
తద్యథా పేశస్కారీపేశసో మాత్రామపాదాయాన్యన్ నవతరం కల్యాణతరఁ రూపం తనుత, ఏవమేవాయమ్పురుష ఇదం శరీరం నిహత్యావిద్యాం గమయిత్వాన్యన్నవతరం కల్యాణతరఁ రూపం తనుతే పిత్ర్యం వా గాన్ధర్వం వా బ్రాహ్మం వా ప్రాజాపత్యం వా దైవం వాన్యేభ్యో వా భూతేభ్యః
అథో ఖల్వాహుః కామమయ ఏవాయం పురుష ఇతి; సయథాకామో భవతి, తథాక్రతుర్ భవతి; యథాక్రతుర్ భవతి, తత్కర్మ కురుతే; యత్కర్మ కురుతే తదభిసంపద్యతే
ఈ పురుషుడు కోరికలతోనే తయారై ఉన్నాడని అంటారు. అతని కోరిక ఎలా ఉంటే, అతని సంకల్పం అలా ఉంటుంది; సంకల్పం ఎలా ఉంటే, అతని కార్యం అలా ఉంటుంది; ఏ కార్యం చేస్తాడో, అదే ఫలితంగా పొందుతాడు.
తావాఅస్యైతాహితానామ నాడ్యోయథా కేశః సహస్రధాభిన్నస్ తావతాణిమ్నాతిష్ఠన్తి శుక్లస్య నీలస్య పిఙ్గలస్య హరితస్య లోహితస్య పూర్ణా॥ అథ యత్రైనం ఘ్నన్తీవ జినన్తీవ హస్తీవ విచ్ఛాయయతి గర్తమివ పతతి యదేవజాగ్రద్భయం పశ్యతి తదత్రావిద్యయా భయం . మన్యతే॥ అథ యత్ర రాజేవ దేవఇవాహమ్ ఏవఇదఁ సర్వం అస్మీతి మన్యతే సోఽస్య పరమోలోకో॥ అథ సుప్తోనకం చనకామం కామయతే నకం చనస్వప్నం పశ్యతి . ॥.
ఈ శరీరంలో ఎన్నో నాడులు ఉన్నాయి. ఒక్కో వెంట్రుకను వెయ్యి భాగాలుగా చీల్చినట్టుగా, అలా ఎన్నో మార్గాలు ఉన్నాయి. అవన్నీ తెలుపు, నీలం, పసుపు, ఆకుపచ్చ, ఎరుపు రంగులతో నిండిపోయి ఉంటాయి. మనిషి కొట్టబడుతున్నట్టు, పట్టుబడుతున్నట్టు, బంధించబడుతున్నట్టు, చీకటిలో పడుతున్నట్టు, లోతైన గోతిలో పడిపోతున్నట్టు, లేదా మేలుకుని భయంకరమైన దృశ్యాలు చూస్తున్నట్టు అనిపిస్తే, అది అజ్ఞానంతో కలిగే భయమే. కానీ, "నేనే రాజు, నేనే దేవుడు, ఇదంతా నేనే" అని భావించినప్పుడు, అది అతని పరమ లోకం. నిద్రలో ఉన్నప్పుడు, అతడు ఏదీ కోరడు, ఏ కల కూడా చూడడు.
అత్ర పితాపితా భవతి మాతామాతా లోకాఅలోకా దేవాఅదేవా వేదా అవేదా యజ్ఞోఽయజ్ఞో . అత్ర స్తేనోఽస్తేనో భవతి భ్రూణహాభ్రూణహా పౌల్కసోఽపౌల్కసశ్చాణ్డాలోఽచణ్డాలః . . శ్రమణోఽశ్రమణస్ తాపసోఽతాపసోఽనన్వాగతః పుణ్యేనానన్వాగతః పాపేన; తీర్ణోహితదాసర్వాఙ్శోకాన్హృదయస్య భవతి
ఇక్కడ తండ్రి తండ్రిగా ఉండడు, తల్లి తల్లిగా ఉండదు, లోకాలు లోకాలుగా ఉండవు, దేవతలు దేవతలుగా ఉండరు, వేదాలు వేదాలుగా ఉండవు, యజ్ఞం యజ్ఞంగా ఉండదు. ఇక్కడ దొంగ దొంగగా ఉండడు, గర్భహంతకుడు గర్భహంతకుడిగా ఉండడు, పౌల్కసుడు పౌల్కసుడిగా ఉండడు, చండాలుడు చండాలుడిగా ఉండడు, శ్రమణుడు శ్రమణుడిగా ఉండడు, తపస్వి తపస్విగా ఉండడు. పుణ్యానికి, పాపానికి అతడు లోనవడు. హృదయంలోని అన్ని బాధలను దాటి, బాధల నుంచి విముక్తుడవుతాడు.
సలిలఏకో ద్రష్టాద్వైతో భవతి ఏషబ్రహ్మలోకః, సమ్రాడ్, ఇతి హైనమువాచైషాస్య . \` పరమాగతిః ఏషాస్య పరమాసంపద్ ఏషోఽస్య పరమోలోక, ఏషోఽస్య పరమఆనన్ద, ఏతస్యైవానన్దస్యాన్యాని భూతాని మాత్రాముపజీవన్తి॥ 32 32-42, 33-36; సయోమనూష్యాణాఁ రాద్ధః సమృద్ధో భవత్యన్యేషామధిపతిః సర్వైర్మానుష్యకైః కామైః సమ్పన్నతమః, సమనుష్యాణాం పరమఆనన్దః॥ 33 32-42, 33-36; అథ యేశతం మనుష్యాణామానన్దాః, సఏకః పిత్ఱ్ణాం జితలోకానామానన్దః॥ 34 32-42, 33-36; అథ యేశతం పిత్ఱ్ణాం జితలోకానామానన్దాః, సఏకః కర్మదేవానామానన్దో, యేకర్మణా దేవత్వమభిసమ్పద్యన్తే॥ 35 32-42, 33-36; అథ యేశతం కర్మదేవానామానన్దాః, సఏక ఆజానదేవానామానన్దో, యశ్చ [+]+[/+]శ్రోత్రియోఽవృజినోఽకామహతః॥ 36 32-42, 33-36; అథ యేశతమాజానదేవానామానన్దాః, సఏకో దేవలోకఆనన్దో, యశ్చ [+]+[/+]శ్రోత్రియోఽవృజినోఽకామహతః॥ 37 32-42, 33-36; అథ యేశతం దేవలోకఆనన్దాః, సఏకో గన్ధర్వలోకఆనన్దో, యశ్చ [+]+[/+]శ్రోత్రియోఽవృజినోఽకామహతః॥ 38 32-42, 33-36; అథ యేశతం గన్ధర్వలోకఆనన్దాః, సఏకః ప్రజాపతిలోకఆనన్దో, యశ్చ [+]+[/+]శ్రోత్రియోఽవృజినోఽకామహతః॥ 39 32-42, 33-36; అథ యేశతం ప్రజాపతిలోకఆనన్దాః, సఏకో బ్రహ్మలోకఆనన్దో, యశ్చ [+]+[/+]శ్రోత్రియోఽవృజినోఽకామహత॥ ఏషబ్రహ్మలోకః, సమ్రాడ్॥ ఇతి హైనం అనుశశాసైతదమృతఁ॥ సోఽహం భగవతే సహస్రం దదామి॥ అత ఊర్ధ్వం విమోక్షాయైవబ్రూహీతి॥ 40 32-42, 33-36; సవాఏషఏతస్మిన్త్సమ్ప్రసాదే రత్వాచరిత్వాదృష్ట్వైవపుణ్యం చ పాపం చ పునః ప్రతిన్యాయం ప్రతియోన్య్ ఆద్రవతి బుద్ధాన్తాయైవ; సయదత్ర కిఙ్చిత్పశ్యత్యనన్వాగతస్ తేన భవతి అసఙ్గో హ్యయం పురుష ఇతి॥ ఏవమేవైతద్ యాజ్ఞవల్క్య॥ సోఽహం భగవతే సహస్రం దదామి॥ అత ఊర్ధ్వం విమోక్షాయైవబ్రూహీతి॥ ==సంబంధిత కड़ియాఁ== #[[ఉపనిషద్]] ##[[బృహదారణ్యక ఉపనిషద్]] ###[[బృహదారణ్యక ఉపనిషద్ 1]] ###[[బృహదారణ్యక ఉపనిషద్ 2]] ###[[బృహదారణ్యక ఉపనిషద్ 3]] ###[[బృహదారణ్యక ఉపనిషద్ 4]] ###[[బృహదారణ్యక ఉపనిషద్ 5]] ==బాహరీ కడియాఁ== [[వర్గః:]]
ఇక్కడ నీటిలా ఒక్కరే ఉంటాడు, అతడే దర్శించే వాడు, ద్వైతం లేదు—ఇదే బ్రహ్మలోకం, ఓ రాజా. ఇదే అతని పరమ గమ్యం, ఇదే అతని పరమ సంపద, ఇదే అతని పరమ లోకం, ఇదే అతని పరమ ఆనందం. ఈ ఆనందానికి ఇతర జీవులు కేవలం కొంత భాగం మాత్రమే పొందుతాయి. మనుషుల్లో ధనవంతుడు, సంపూర్ణుడు, ఇతరులపై అధికారం కలిగి, అన్ని మానవ సుఖాలతో నిండినవాడు అత్యంత ఆనందంగా ఉంటాడు. అలాంటి మనిషి ఆనందమే మానవులలో అత్యున్నతమైనది. ఆ మానవ ఆనందానికి వంద రెట్లు పితృదేవతలకు లభించే ఆనందం. దానికి వంద రెట్లు కర్మదేవతలకు లభించే ఆనందం. దానికి వంద రెట్లు జన్మదేవతలకు, అలాగే శ్రోత్రియుడు, పాపరహితుడు, కోరికలతో కలుషితంకాని వాడికి లభించే ఆనందం. దానికి వంద రెట్లు ప్రజాపతిలోకానికి, అలాగే శ్రోత్రియుడు, పాపరహితుడు, కోరికలతో కలుషితంకాని వాడికి లభించే ఆనందం. దానికి వంద రెట్లు బ్రహ్మలోకానికి, అలాగే శ్రోత్రియుడు, పాపరహితుడు, కోరికలతో కలుషితంకాని వాడికి లభించే ఆనందం. ఇదే బ్రహ్మలోకం, ఓ రాజా. ఇదే అమృతత్వం. "భగవంతుడా, నేను మీకు వెయ్యి ఇస్తాను. ఇకపై విముక్తి కోసం మరింత బోధించండి" అని అడిగాడు.
33-36 32-42; స యో మనూష్యాణాఁ రాద్ధః సమృద్ధో భవత్యన్యేషామధిపతిః సర్వైర్మానుష్యకైర్భోగైః సమ్పన్నతమః, స మనుష్యాణాం పరమ ఆనన్దో॥ అథ యే శతం మనుష్యాణామానన్దాః, స ఏకః పితృణాం జితలోకానామానన్దో॥ అథ యే శతం పితృణాం జితలోకానామానన్దాః, స ఏకో గన్ధర్వలోక ఆనన్దో॥ అథ యే శతం గన్ధర్వలోక ఆనన్దాః, స ఏకః కర్మదేవానామానన్దో యే కర్మణా దేవత్వమభిసమ్పద్యన్తే॥ అథ యే శతం కర్మదేవానామానన్దాః, స ఏక ఆజానదేవానామానన్దో, యశ్చ శ్రోత్రియోఽవృజినోఽకామహతో॥ అథ యే శతమాజానదేవానామానన్దాః, స ఏకః ప్రజాపతిలోక ఆనన్దో యశ్చ శ్రోత్రియోఽవృజినోఽకామహతో॥ అథ యే శతం ప్రజాపతిలోక ఆనన్దాః, స ఏకో బ్రహ్మలోక ఆనన్దో యశ్చ శ్రోత్రియోఽవృజినోఽకామహతో॥ అథైష ఏవ పరమ ఆనన్ద ఏష బ్రహ్మలోకః, సమ్రాడ్, ఇతి హోవాచ యాజ్ఞవల్క్యః॥ సోఽహం భగవతే సహస్రం దదామి॥ అత ఊర్ధ్వం విమోక్షాయైవ బ్రూహీతి॥ అత్ర హ యాజ్ఞవల్క్యో బిభయాం చకారః మేధావీ రాజా సర్వేభ్యో మాన్తేభ్య ఉదరౌత్సీదితి
మనుషుల్లో ధనవంతుడు, సంపూర్ణుడు, ఇతరులపై అధికారం కలిగి, అన్ని మానవ సుఖాలతో నిండినవాడు అత్యంత ఆనందంగా ఉంటాడు. అలాంటి మనిషి ఆనందమే మానవులలో అత్యున్నతమైనది. ఆ మానవ ఆనందానికి వంద రెట్లు పితృదేవతలకు లభించే ఆనందం. దానికి వంద రెట్లు గంధర్వ లోకానికి లభించే ఆనందం. దానికి వంద రెట్లు కర్మదేవతలకు లభించే ఆనందం. దానికి వంద రెట్లు జన్మదేవతలకు, అలాగే శ్రోత్రియుడు, పాపరహితుడు, కోరికలతో కలుషితంకాని వాడికి లభించే ఆనందం. దానికి వంద రెట్లు ప్రజాపతిలోకానికి, అలాగే శ్రోత్రియుడు, పాపరహితుడు, కోరికలతో కలుషితంకాని వాడికి లభించే ఆనందం. దానికి వంద రెట్లు బ్రహ్మలోకానికి, అలాగే శ్రోత్రియుడు, పాపరహితుడు, కోరికలతో కలుషితంకాని వాడికి లభించే ఆనందం. ఇదే పరమ ఆనందం, ఇదే బ్రహ్మలోకం, ఓ రాజా అని యాజ్ఞవల్క్యుడు అన్నాడు. "భగవంతుడా, నేను మీకు వెయ్యి ఇస్తాను. ఇకపై విముక్తి కోసం మరింత బోధించండి" అని అడిగాడు. అప్పుడు యాజ్ఞవల్క్యుడు భయపడ్డాడు—ఈ జ్ఞానవంతుడు రాజు మనందరినీ మించిపోతాడేమో అని.
అతడు ఏకత్వాన్ని పొందినప్పుడు చూడడు అంటారు. ఏకత్వాన్ని పొందినప్పుడు వాసన పట్టడు అంటారు. ఏకత్వాన్ని పొందినప్పుడు రుచి చూడడు అంటారు. ఏకత్వాన్ని పొందినప్పుడు మాటాడడు అంటారు. ఏకత్వాన్ని పొందినప్పుడు వినడు అంటారు. ఏకత్వాన్ని పొందినప్పుడు ఆలోచించడు అంటారు. ఏకత్వాన్ని పొందినప్పుడు తాకడు అంటారు. ఏకత్వాన్ని పొందినప్పుడు తెలుసుకోడు అంటారు.
తస్య హైతస్య హృదయస్యాగ్రం ప్రద్యోతతే; తేన ప్రద్యోతేనైషఆత్మానిష్క్రామతి, చక్షుష్టోవా మూర్ధ్నోవాన్యేభ్యో వా శరీరదేశేభ్యః॥ తముత్క్రామన్తం ప్రాణోఽనూత్క్రామతి, ప్రాణమనూత్క్రామన్తఁ సర్వే ప్రాణాఅనూత్క్రామన్తి॥ సంజానం ఏవాన్వవక్రామతి, సఏషజ్ఞః సవిజ్ఞానో భవతి తం విద్యాకర్మణీ సమన్వారభేతే పూర్వప్రజ్ఞాచ
అతని హృదయపు అగ్రభాగం ప్రకాశిస్తుంది. ఆ వెలుగుతో ఆత్మ బయటకు వెళ్తుంది—కళ్ల ద్వారా అయినా, తల ద్వారా అయినా, లేక ఇతర శరీర భాగాల ద్వారా అయినా. అతడు బయలుదేరినప్పుడు ప్రాణం వెంట వస్తుంది. ప్రాణం వెళ్ళినప్పుడు మిగతా ప్రాణాలు కూడా వెళ్తాయి. అతడు జ్ఞానంతో బయలుదేరుతాడు; అతడు జ్ఞానవంతుడిగా, వివేకవంతుడిగా ఉంటాడు. అతని జ్ఞానం, అతని కర్మలు, గత జ్ఞానం కూడా అతడిని అనుసరిస్తాయి.
ఎలా బంగారు పనివాడు ఒక ముక్క బంగారాన్ని తీసుకుని, మరొక కొత్త, అందమైన రూపాన్ని తయారు చేస్తాడో, అలా ఈ పురుషుడు శరీరాన్ని వదిలి, అజ్ఞానాన్ని తొలగించి, మరొక కొత్త, మరింత మేలైన రూపాన్ని తయారు చేసుకుంటాడు—పితృలోకమైనా, గంధర్వమైనా, బ్రాహ్మమైనా, ప్రజాపతికి సంబంధించినదైనా, దైవమైనా, లేక ఇతర జీవుల రూపమైనా కావచ్చు.
సవాఅయమాత్మాబ్రహ్మ విజ్ఞానమయో మనోమయో వాఙ్మయః . ప్రాణమయశ్చక్షుర్మయః శ్రోత్రమయ ఆకాశమయో వాయుమయస్ తేజోమయ ఆపోమయః పృథివీమయః క్రోధమయోఽక్రోధమయో హర్షమయోఽహర్షమయః \^ . . . ధర్మమయోఽధర్మమయః సర్వమయః॥ తద్యదేదంమయో అదోమయ ఇతి యథాకారీయథాచారీతథా భవతి॥ సాధుకారీసాధుర్భవతి, పాపకారీపాపోభవతి, పుణ్యః పుణ్యేన కర్మణా భవతి పాపః పాపేన
ఈ ఆత్మే బ్రహ్మ. ఇది జ్ఞానంతో, మనస్సుతో, మాటతో, ప్రాణంతో, చూపుతో, వినికితో, ఆకాశంతో, వాయుతో, అగ్నితో, నీటితో, భూమితో, కోపంతో, కోపం లేనిదితో, ఆనందంతో, ఆనందం లేనిదితో, ధర్మంతో, అధర్మంతో—అన్ని రూపాలలో ఉంది. ఎలా ఆచరిస్తాడో, ఎలా ప్రవర్తిస్తాడో, అలా అవుతాడు. మంచి చేయువాడు మంచివాడవుతాడు; చెడు చేయువాడు చెడ్డవాడవుతాడు. పుణ్యమైన కార్యంతో పుణ్యుడు అవుతాడు; పాపమైన కార్యంతో పాపి అవుతాడు.