అథ యాజ్ఞవల్క్యో హోవాచ బ్రాహ్మణా భగవన్తో, యోవః కామయతే, సమా పృచ్ఛతు, సర్వే వా మా పృచ్ఛత; యోవః కామయతే, తం వః పృచ్ఛామి, సర్వాన్వా వః పృచ్ఛామీతి॥ తేహ బ్రాహ్మణానదధృషుః
అప్పుడు యాజ్ఞవల్క్యుడు ఇలా అన్నాడు: మహానుభావులైన బ్రాహ్మణులారా, మీలో ఎవరికైనా కావాలంటే అడగండి, లేక అందరూ కలిసి అడగండి; ఎవరికైనా కావాలంటే నేను అతడిని అడుగుతాను, లేక అందరినీ అడుగుతాను. కానీ ఆ బ్రాహ్మణులు ధైర్యంగా అడగలేదు.
తాన్హైతైః శ్లోకైః పప్రచ్ఛః యథా వృక్షోవనస్పతిః తథైవపురుషోఽమృషాః తస్య పర్ణాని లోమాని త్వగస్యోత్పాటికా బహిః
అతడు ఈ శ్లోకాలతో వారిని ప్రశ్నించాడు: వృక్షం అడవి చెట్టు అయినట్లే, మనిషి కూడా అబద్ధం కాదు. అతని రోమాలు ఆ చెట్టు ఆకులవంటివి, బయట చర్మం చెట్టు తొక్కవంటిది.
త్వచఏవాస్య రుధిరం ప్రస్యన్ది త్వచఉత్పటస్; తస్మాత్తదాతున్నాత్ \^ ప్రైతి, రసో వృక్షాదివాహతాత్
మనిషి చర్మం నుండి రక్తం చెట్టు నుండి రసం పొర్లినట్లుగా బయటకు వస్తుంది. అందువల్ల, చర్మం కోయబడితే రక్తం బయటకు వస్తుంది, చెట్టు గాయపడితే రసం పొర్లినట్లే.
మాఁసాన్యస్య శకరాణి, కినాటఁ స్నావ, తత్స్థిరమ్; అస్థీన్యన్తరతో దారుణి, మజ్జామజ్జోపమాకృతా
మనిషి మాంసం చెట్టు గుజ్జు వంటిది, నరాలు తంతువులవంటివి, అవి బలంగా ఉంటాయి. ఎముకలు లోపల ఉన్న దారువులవంటివి, మజ్జ విత్తనపు గుజ్జు లాంటి ఆకారంలో ఉంటుంది.
యద్వృక్షోవృక్ణోరోహతి మూలాన్నవతరః పునః మర్త్యః స్విన్మృత్యునా వృక్ణః కస్మాన్మూలాత్ప్రరోహతి
వృక్షాన్ని కోసినప్పుడు అది మూలం నుండి మళ్లీ మొలుస్తుంది. అలాగే, మానవుడు మరణంతో కోసిపడినప్పుడు, అతడు ఏ మూలం నుండి తిరిగి పుడుతాడు?
జనకోహ వైదేహ ఆసాం చక్రే॥ అథ హ యాజ్ఞవల్క్య ఆవవ్రాజ॥ సహోవాచ జనకోవైదేహో . యాజ్ఞవల్క్య, కిమర్థమచారీః, పశూనిచ్ఛనణ్వన్తానీతి॥ ఉభయమేవ, సఁరాడ్, ఇతి హోవాచ
వైదేహ రాజు జనకుడు ఈ ఏర్పాట్లు చేశాడు. ఆ తరువాత యాజ్ఞవల్క్యుడు అక్కడికి వచ్చాడు. జనకుడు అడిగాడు: యాజ్ఞవల్క్యా, నీవు ఎందుకు వచ్చావు — పశువుల కోసమా, జ్ఞానానికోసమా? రెండింటికీ వచ్చాను, మహారాజా అని యాజ్ఞవల్క్యుడు సమాధానమిచ్చాడు.
. . \^. అబ్రవీన్మ ఊదఙ్కః హౌల్వాయనః ప్రాణోవైబ్రహ్మేతి॥ యథా మాతృమాన్పితృమానాచార్యవాన్బ్రూయాత్ తథా తచ్ఛౌల్వాయనో అబ్రవీత్ ప్రాణోవైబ్రహ్మేతి, అప్రాణతో హికిఁ స్యాదితి॥ అబ్రవీత్తుతే తస్యాయతనం ప్రతిష్ఠాం॥ నమేఽబ్రవీదితి॥ ఏకపాద్వాఏతత్ సమ్రాడ్, ఇతి
ఉదంక హౌల్వాయనుడు నాకు చెప్పాడు: ఊపిరే బ్రహ్మం. తల్లి, తండ్రి, గురువు ఉన్నవాడు ఎలా చెబుతాడో అలా హౌల్వాయనుడు చెప్పాడు: ఊపిరే బ్రహ్మం; ఊపిరి లేకపోతే ఏదీ ఉండదు. కానీ ఊపిరి నిలయం, ఆధారం ఏమిటో చెప్పలేదు. నాకు తెలియదన్నాడు. ఇది, మహారాజా, ఒక్క భాగమే.
దేవోభూత్వాదేవానప్యేతి, యఏవం విద్వానేతదుపాస్తే॥ హస్త్య్\. సహస్రం దదామీతి హోవాచ జనకోవైదేహహ్॥ సహోవాచ యాజ్ఞవల్క్యః పితామేఽమన్యత, నాననుశిష్య హరేతేతి॥ కఏవతే కిమబ్రవీదితి . \`॥.
ఇలా తెలిసి ధ్యానించే వాడు దేవతలవైపు చేరతాడు. నేను వెయ్యి గోవులను ఇస్తాను అని వైదేహ రాజు జనకుడు అన్నాడు. యాజ్ఞవల్క్యుడు ఇలా అన్నాడు: నా తండ్రి — ఉపదేశం చేయకుండా తీసుకోరాదు అని భావించాడు. ఆయన నీకు ఏమని చెప్పాడు?
. .\^. అబ్రవీన్మే జిత్వా హైలినో వాగ్వైబ్రహ్మేతి॥ యథా మాతృమాన్పితృమానాచార్యవాన్బ్రూయాత్ తథా తచ్ఛైలినో అబ్రవీద్ వాగ్వైబ్రహ్మేతి అవదతో హికిఁ స్యాదితి॥ అబ్రవీత్తుతే తస్యాయతనం ప్రతిష్ఠాం॥ నమేఽబ్రవీదితి॥ ఏకపాద్వాఏతత్ సమ్రాడ్, ఇతి
జిత్వా హైలినుడు నాకు చెప్పాడు: మాటే బ్రహ్మం. తల్లి, తండ్రి, గురువు ఉన్నవాడు ఎలా చెబుతాడో అలా హైలినుడు చెప్పాడు: మాటే బ్రహ్మం; మాట లేకపోతే ఏదీ ఉండదు. కానీ దాని నిలయం, ఆధారం ఏమిటో చెప్పలేదు. నాకు తెలియదన్నాడు. ఇది, మహారాజా, ఒక్క భాగమే.
దేవోభూత్వాదేవానప్యేతి, యఏవం విద్వానేతదుపాస్తే॥ హస్త్య్\. సహస్రం దదామీతి హోవాచ జనకోవైదేహః॥ సహోవాచ యాజ్ఞవల్క్యః పితామేఽమన్యత, నాననుశిష్య హరేతేతి॥ కఏవతే కిమబ్రవీదితి . \`॥.
ఇలా తెలిసి ధ్యానించే వాడు దేవతలవైపు చేరతాడు. నేను వెయ్యి గోవులను ఇస్తాను అని వైదేహ రాజు జనకుడు అన్నాడు. యాజ్ఞవల్క్యుడు ఇలా అన్నాడు: నా తండ్రి — ఉపదేశం చేయకుండా తీసుకోరాదు అని భావించాడు. ఆయన నీకు ఏమని చెప్పాడు?
. .\^. అబ్రవీన్మే బర్కుర్వార్ష్ణశ్: చక్షుర్వైబ్రహ్మేతి॥ యథా మాతృమాన్పితృమానాచార్యవాన్బ్రూయాత్ తథా తద్వార్ష్ణోఽబ్రవీచ్: చక్షుర్వైబ్రహ్మేతి అపశ్యతో హికిఁ స్యాదితి॥ అబ్రవీత్తుతే తస్యాయతనం ప్రతిష్ఠాం॥ నమేఽబ్రవీదితి॥ ఏకపాద్వాఏతత్ సమ్రాడ్, ఇతి
బర్కు వార్ష్ణుడు నాకు చెప్పాడు: కన్నే బ్రహ్మం. తల్లి, తండ్రి, గురువు ఉన్నవాడు ఎలా చెబుతాడో అలా వార్ష్ణుడు చెప్పాడు: కన్నే బ్రహ్మం; చూడలేకపోతే ఏదీ ఉండదు. కానీ దాని నిలయం, ఆధారం ఏమిటో చెప్పలేదు. నాకు తెలియదన్నాడు. ఇది, మహారాజా, ఒక్క భాగమే.
సవైనో బ్రూహి, యాజ్ఞవల్క్య॥ చక్షురేవాయతనమ్ ఆకాశః ప్రతిష్ఠా, సత్యమిత్య్ ఏతదుపాసీత॥ కాసత్యతా, యాజ్ఞవల్క్య॥ చక్షురేవ, సమ్రాడ్, ఇతి హోవాచ; చక్షుషా వై, సమ్రాట్, పశ్యన్తమాహుః అద్రాక్షీరితి॥ సఆహాద్రాక్షమితి, తత్సత్యం భవతి; చక్షుర్వై, సమ్రాట్, పరమం బ్రహ్మ; నైనమ్చక్షుర్జహాతి, సర్వాణ్య్ ఏనం భూతాన్యభిక్షరన్తి
దేవోభూత్వాదేవానప్యేతి, యఏవం విద్వానేతదుపాస్తే॥ హస్త్య్\. సహస్రం దదామీతి హోవాచ జనకోవైదేహః॥ సహోవాచ యాజ్ఞవల్క్యః పితామేఽమన్యత, నాననుశిష్య హరేతేతి॥ కఏవతే కిమబ్రవీదితి . \`॥.
ఇలా తెలిసి ధ్యానించే వాడు దేవతలవైపు చేరతాడు. నేను వెయ్యి గోవులను ఇస్తాను అని వైదేహ రాజు జనకుడు అన్నాడు. యాజ్ఞవల్క్యుడు ఇలా అన్నాడు: నా తండ్రి — ఉపదేశం చేయకుండా తీసుకోరాదు అని భావించాడు. ఆయన నీకు ఏమని చెప్పాడు?
. . \^. అబ్రవీన్మే గర్దభీవిపీతో భారద్వాజః శ్రోత్రం వైబ్రహ్మేతి; యథా మాతృమాన్పితృమానాచార్యవాన్బ్రూయాత్ తథా తద్భారద్వాజోఽబ్రవీచ్: ఛ్రోత్రం వైబ్రహ్మేతి అశృణ్వతో హికిఁ స్యాదితి॥ అబ్రవీత్తుతే తస్యాయతనం ప్రతిష్ఠాం॥ నమేఽబ్రవీదితి॥ ఏకపాద్వాఏతత్ సమ్రాడ్, ఇతి
గర్దభి పాలు తాగిన భారద్వాజుడు నాకు ఇలా చెప్పాడు: "చెవే పరమాత్మ." తల్లి, తండ్రి, గురువు చెప్పినట్టు నమ్మకంగా భారద్వాజుడు ఇలా ప్రకటించాడు: "చెవే పరమాత్మ; చెవి లేకపోతే వినడం ఉండదు." తర్వాత దాని నిలయం, ఆధారం గురించి అడిగితే, ఆయన సమాధానం ఇవ్వలేదు. రాజా! ఇది పరమాత్మ యొక్క ఒక భాగమే.
దేవోభూత్వాదేవానప్యేతి, యఏవం విద్వానేతదుపాస్తే॥ హస్త్య్\. సహస్రం దదామీతి, హోవాచ జనకోవైదేహః॥ సహోవాచ యాజ్ఞవల్క్యః పితామేఽమన్యత, నాననుశిష్య హరేతేతి॥ కఏవతే కిమబ్రవీదితి . \`॥.
ఇలా తెలుసుకుని ధ్యానం చేసే వాడు దేవతలవైపు ఎదుగుతాడు. "వెయ్యి ఆవులు ఇస్తాను," అని వైదేహ రాజు జనకుడు అన్నాడు. యాజ్ఞవల్క్యుడు ఇలా అన్నాడు: "నా తండ్రి, బోధించకుండా తీసుకోవద్దని భావించేవాడు." "అయితే ఆయన నీకు ఏమన్నాడు?" అని అడిగాడు.
. . \^. అబ్రవీన్మే షత్యకామో జాబాలోః మనో వైబ్రహ్మేతి; యథా మాతృమాన్పితృమానాచార్యవాన్బ్రూయాత్ తథా తత్షత్యకామో అబ్రవీద్ మనో వైబ్రహ్మేతి అమనసో హికిఁ స్యాదితి॥ అబ్రవీత్తుతే తస్యాయతనం ప్రతిష్ఠాం॥ నమేఽబ్రవీదితి॥ ఏకపాద్వాఏతత్ సమ్రాడ్, ఇతి
శత్యకాముడు జాబాలుడు నాకు ఇలా చెప్పాడు: "మనసే పరమాత్మ." తల్లి, తండ్రి, గురువు చెప్పినట్టు నమ్మకంగా శత్యకాముడు ప్రకటించాడు: "మనసే పరమాత్మ; మనస్సు లేకపోతే మనస్సు ఉండదు." తర్వాత దాని నిలయం, ఆధారం గురించి అడిగితే, ఆయన సమాధానం ఇవ్వలేదు. రాజా! ఇది పరమాత్మ యొక్క ఒక భాగమే.
సవైనో బ్రూహి, యాజ్ఞావల్క్య॥ మన ఏవాయతనమ్ ఆకాశః ప్రతిష్ఠానన్దఇత్య్ ఏనదుపాసీత॥ కానన్దతా, యాజ్ఞవల్క్య॥ మన ఏవ, సమ్రాడ్, ఇతి హోవాచ; మనసా వై, సమ్రాట్, స్త్రియమభిహర్యతి తస్యాం ప్రతిరూపః పుత్రోజాయతే; సఆనన్దో॥ మనో వై, సమ్రాట్, పరమం బ్రహ్మ; నైనం మనో జహాతి, సర్వాణ్య్ ఏనం భూతాన్యభిక్షరన్తి
దేవోభూత్వాదేవానప్యేతి, యఏవం విద్వానేతదుపాస్తే॥ హస్త్య్\. సహస్రం దదామీతి హోవాచ జనకోవైదేహః॥ సహోవాచ యాజ్ఞవల్క్యః పితామేఽమన్యత, నాననుశిష్య హరేతేతి॥ కఏవతే కిమబ్రవీదితి . \`॥.
ఇలా తెలుసుకుని ధ్యానం చేసే వాడు దేవతలవైపు ఎదుగుతాడు. "వెయ్యి ఆవులు ఇస్తాను," అని వైదేహ రాజు జనకుడు అన్నాడు. యాజ్ఞవల్క్యుడు ఇలా అన్నాడు: "నా తండ్రి, బోధించకుండా తీసుకోవద్దని భావించేవాడు." "అయితే ఆయన నీకు ఏమన్నాడు?" అని అడిగాడు.
. . \^. అబ్రవీన్మే విదగ్ధః హాకల్యోః హృదయం వైబ్రహ్మేతి; యథా మాతృమాన్పితృమానాచార్యవాన్బ్రూయాత్ తథా తచ్ఛాకల్యోఽబ్రవీద్ ధృదయం వైబ్రహ్మేతి అహృదయస్య హికిఁ స్యాదితి॥ అబ్రవీత్తుతే తస్యాయతనం ప్రతిష్ఠాం !॥ నమేఽబ్రవీదితి॥ ఏకపాద్వాఏతత్ సమ్రాడ్, ఇతి
విదగ్ధుడు శాకల్యుడు నాకు ఇలా చెప్పాడు: "హృదయమే పరమాత్మ." తల్లి, తండ్రి, గురువు చెప్పినట్టు నమ్మకంగా శాకల్యుడు ప్రకటించాడు: "హృదయమే పరమాత్మ; హృదయం లేకపోతే హృదయం ఉండదు." తర్వాత దాని నిలయం, ఆధారం గురించి అడిగితే, ఆయన సమాధానం ఇవ్వలేదు. రాజా! ఇది పరమాత్మ యొక్క ఒక భాగమే.
దేవోభూత్వాదేవానప్యేతి, యఏవం విద్వానేతదుపాస్తే॥ హస్త్య్\. సహస్రం దదామీతి హోవాచ జనకోవైదేహః॥ సహోవాచ యాజ్ఞవల్క్యః పితామేఽమన్యత నాననుశిష్య హరేతేతి॥ కఏవతే కిమబ్రవీదితి . \`॥. 2 = 14.6.11?? =
ఇలా తెలుసుకుని ధ్యానం చేసే వాడు దేవతలవైపు ఎదుగుతాడు. "వెయ్యి ఆవులు ఇస్తాను," అని వైదేహ రాజు జనకుడు అన్నాడు. యాజ్ఞవల్క్యుడు ఇలా అన్నాడు: "నా తండ్రి, బోధించకుండా తీసుకోవద్దని భావించేవాడు." "అయితే ఆయన నీకు ఏమన్నాడు?" అని అడిగాడు.
సహోవాచ . ఇన్ధో హ వైనామైషయోఽయం దక్షిణేఽక్షన్పురుషస్; తం వాఏతమిన్ధఁ సన్తమిన్ద్ర ఇత్య్ ఆచక్షతే పరోక్షేణైవ; పరోక్షప్రియా ఇవ హిదేవాః ప్రత్యక్షద్విషః
యాజ్ఞవల్క్యుడు ఇలా అన్నాడు: "కుడి కన్నులో ఉన్న ఈ పురుషుడిని 'ఇంధ' అని అంటారు. ఆయనను ఇంద్రుడని కూడా పిలుస్తారు, కానీ అది ప్రత్యక్షంగా కాదు. దేవతలు ప్రత్యక్షంగా చెప్పడాన్ని ఇష్టపడరు, అప్రముఖంగా చెప్పడాన్ని ఇష్టపడతారు."
అథైతద్వామేఽక్షిణి . పురుషరూపమ్ ఏషాస్య పత్నీ విరాట్, తయోరేషసఁస్తావోయఏషోఽన్తర్హృదయ ఆకాశో॥ అథైనయోరేతదన్నం యఏషోఽన్తర్హృదయే లోహితపిణ్డో॥ అథైనయోరేతత్ప్రావరణం యదేతదన్తర్హృదయే జాలకమివాథైనయోరేషాసృతిః సతీ . సంచరణీ యైషాహృదయాదూర్ధ్వానాడ్య్ ఉచ్చరతి
ఇప్పుడు ఎడమ కన్నులో ఉన్నది ఒక పురుషుని రూపం; ఆమె అతని భార్య విరాట్. వీరిద్దరికీ హృదయంలోని ఆకాశమే కలయిక స్థలం. వీరిద్దరికీ హృదయంలోని రక్తపు ముద్దే ఆహారం. వీరిద్దరికీ హృదయంలోని జాలం లాంటి దానే కవచం. వీరిద్దరికీ హృదయం నుండి పైకి పోయే నాడే ప్రయాణ మార్గం.
తావాఅస్యైతాహితానామ నాడ్యోయథ కేశః సహస్రధాభిన్న .\^ ఏతాభిర్వాఏతమ్ ఆస్రవదాస్రవతి; తస్మాదేషప్రవివిక్తాహారతర ఇవ భవత్యస్మాచ్ఛారీరాదాత్మనః
హృదయంలో వేల నాడులు ఉంటాయి, అవి వెంట్రుకలు వేల ముక్కలుగా విడిపోయినట్టు ఉంటాయి. వాటి ద్వారా అతడు సంచరిస్తూ బయటకు వెళ్తాడు. అందువల్ల ఆత్మ ఈ శరీరం విడిచినప్పుడు, ఆ మనిషి ఆహారం తక్కువగా తీసుకున్నట్టు క్షీణించి కనిపిస్తాడు.
తస్య వాఏతస్య పురుషస్య . ॥. ప్రాచీ దిక్ప్రాఙ్చః ప్రాణా, దక్షిణా దిగ్దక్షిణాః ప్రాణాః, ప్రతీచీ దిక్ప్రత్యఙ్చః ప్రాణా, ఉదీచీ దిగుదఙ్చః ప్రాణా, ఊర్ధ్వాదిగూర్ధ్వాః ప్రాణా, అవాచీ దిగవాఙ్చః ప్రాణాః, సర్వా దిశః సర్వే ప్రాణాః
ఆ పురుషునికి ప్రాణాలు దిక్కుల ప్రకారం ఉంటాయి: తూర్పు దిక్కు తూర్పు ప్రాణాలు, దక్షిణ దిక్కు దక్షిణ ప్రాణాలు, పడమర దిక్కు పడమర ప్రాణాలు, ఉత్తర దిక్కు ఉత్తర ప్రాణాలు, పై దిక్కు పై ప్రాణాలు, క్రింది దిక్కు క్రింది ప్రాణాలు; అన్ని దిక్కులు అన్ని ప్రాణాలే.
3-4 9-10 రేతస ఇతి మావోచతః జీవతస్ తత్ప్రజాయతే; జాతఏవనజాయతే, కోన్వేనం జనయేత్పునః ధానారుహ . వైవృక్షో అన్యతః ~ ప్రేత్య సమ్భవో॥ యత్సమూలముద్వృహేయుర్ \^ వృక్షం, నపునరాభవేద్; మర్త్యః స్విన్మృత్యునా వృక్ణః కస్మాన్మూలాత్ప్రరోహతి॥ విజ్ఞానమానన్దం బ్రహ్మ, రాతేర్ దాతుః, పరాయణం తిష్ఠమానస్య తద్విద ఇతి॥ 4 1 = 14.6.10?? =
వీర్యం వల్ల పుట్టుతుందని అనవద్దు; బ్రతికున్నప్పుడు దాని ద్వారా సంతానం కలుగుతుంది. మరణించిన తర్వాత ఎవరు మళ్లీ పుట్టించగలరు? చెట్టు వేరే మూలం నుండి మొలిచినట్లే, మరణించిన తర్వాత మానవునికి పునర్జన్మ కలుగుతుంది. చెట్టును మూలంతో పాటు తీసేస్తే మళ్లీ మొలకెత్తదు. అలాగే, మానవుడు మరణంతో కోసిపడినప్పుడు, ఏ మూలం నుండి తిరిగి పుడుతాడు? ఆ మూలం విజ్ఞానం, ఆనందం, బ్రహ్మం — అది వీర్యదాతకు ఆధారంగా ఉంటుంది, స్థిరంగా ఉన్నవారికి పరమాశ్రయం. దీనిని తెలిసినవారు తెలుసుకుంటారు.
సవైనో బ్రూహి, యాజ్ఞవల్క్య॥ స ఏవాయతనమ్ ఆకాశః ప్రతిష్ఠా, ప్రియమిత్య్ ఏనదుపాసీత॥ కాప్రియతా, యాజ్ఞవల్క్య॥ ప్రాణఏవ, సమ్రాడ్, ఇతి హోవాచ; ప్రాణస్య వై, సమ్రాట్, కామాయాయాజ్యం యాజయతి అప్రతిగృహ్యస్య ప్రతిగృహ్ణాతి అపి తత్ర వధాశఙ్గా \^ భవతి, యాం దిశమేతి ప్రాణస్యైవ, సమ్రాట్, కామాయ; ప్రాణోవై, సమ్రాట్, పరమం బ్రహ్మ॥ నైనం ప్రాణోజహాతి, సర్వాణ్య్ ఏనం భూతాన్యభిక్షరన్తి
యాజ్ఞవల్క్యా, నీవు చెప్పు. ఊపిరికి నిలయం ఆకాశం, ఆధారం ప్రేమ. దానిని ప్రేమగా ధ్యానించాలి. ప్రేమ అంటే ఏమిటి, యాజ్ఞవల్క్యా? ఊపిరే ప్రేమ, మహారాజా అని యాజ్ఞవల్క్యుడు అన్నాడు. ఊపిరి కోసమే, మహారాజా, యజ్ఞాలు చేస్తారు, దానం తీసుకుంటారు; మరణ భయం వచ్చినా, ఊపిరి కోసమే చేయబడుతుంది. ఊపిరే పరబ్రహ్మం, మహారాజా; ఊపిరి అతడిని వదలదు, అన్ని జీవులు అతని దగ్గరికి చేరతాయి.
సవైనో బ్రూహి, యాజ్ఞవల్క్య॥ వాగేవాయతనమ్ ఆకాశః ప్రతిష్ఠా, ప్రజ్ఞేత్య్ ఏనదుపాసీత॥ కాప్రజ్ఞతా, యాజ్ఞవల్క్య॥ వాగేవ, సమ్రాడ్, ఇతి హోవాచ; వాచావై, సమ్రాడ్, బన్ధుః ప్రజ్ఞాయత; ఋగ్వేదోయజుర్వేదః సామవేదోఽథర్వాఙ్గిరస ఇతిహాసః పురాణం విద్యాఉపనిషదః శ్లోకాః సూత్రాణ్యనువ్యాఖ్యానాని వ్యాఖ్యానాని . . వాచైవ, సంరాట్, ప్రజ్ఞాయన్తే; వాగ్వై, సమ్రాట్, పరమం బ్రహ్మ; నైనం వాగ్జహాతి, సర్వాణ్య్ ఏనం భూతాన్యభిక్షరన్తి
యాజ్ఞవల్క్యా, నీవు చెప్పు. దానికి నిలయం మాట, ఆధారం ఆకాశం; దానిని జ్ఞానంగా ధ్యానించాలి. జ్ఞానం అంటే ఏమిటి, యాజ్ఞవల్క్యా? మాటే జ్ఞానం, మహారాజా అని యాజ్ఞవల్క్యుడు అన్నాడు. మాట ద్వారానే బంధువును గుర్తిస్తారు; ఋగ్వేదం, యజుర్వేదం, సామవేదం, అథర్వాంగిరసము, ఇతిహాసం, పురాణం, విద్య, ఉపనిషత్తులు, శ్లోకాలు, సూక్తులు, వివరణలు, వ్యాఖ్యానాలు — ఇవన్నీ మాట ద్వారానే తెలుసుకోవచ్చు. మాటే పరబ్రహ్మం, మహారాజా; మాట వదలదు, అన్ని జీవులు అతని దగ్గరికి చేరతాయి.
యాజ్ఞవల్క్యా, నీవు చెప్పు. దానికి నిలయం కన్ను, ఆధారం ఆకాశం; దానిని సత్యంగా ధ్యానించాలి. సత్యం అంటే ఏమిటి, యాజ్ఞవల్క్యా? కన్నే సత్యం, మహారాజా అని యాజ్ఞవల్క్యుడు అన్నాడు. కన్నుతోనే చూస్తాడని అంటారు; 'నేను చూశాను' అని చెప్పినప్పుడు అది సత్యమే. కన్నే పరబ్రహ్మం, మహారాజా; కన్ను వదలదు, అన్ని జీవులు అతని దగ్గరికి చేరతాయి.
సవైనో బ్రూహి, యాజ్ఞవల్క్య॥ శ్రోత్రమేవాయతనమ్ ఆకాశః ప్రతిష్ఠానన్తమిత్య్ ఏనదుపాసీత॥ కానన్తతా, యాజ్ఞవల్క్య॥ దిశ ఏవ, సమ్రాడ్, ఇతి హోవాచ; తస్మాద్వై, సమ్రాడ్, . \` యాం కాఙ్చ దిశం గచ్ఛతి నైవాస్యా అన్తం గచ్ఛతి అనన్తాహిదిశః, శ్రోత్రఁ హిదిశః , సమ్రాట్, . శ్రోత్రం వై, సమ్రాట్, పరమం బ్రహ్మ॥ నైనం శ్రోత్రం జహాతి, సర్వాణ్య్ ఏనం భూతాన్యభిక్షరన్తి
ఇప్పుడు నువ్వు చెప్పు యాజ్ఞవల్క్యా. "చెవే నిలయం, ఆకాశమే దానికి ఆధారం; దీనిని అనంతమైందిగా ధ్యానించాలి." ఈ అనంతత్వం ఏమిటి యాజ్ఞవల్క్యా? అని అడిగితే, "దిక్కులే రాజా, అవే అనంతమైనవి," అని సమాధానమిచ్చాడు. అందుకే రాజా, మనిషి ఏ దిక్కున పోయినా దాని అంతు దొరకదు; దిక్కులన్నీ అనంతమైనవే, చెవీ అలాగే. రాజా! చెవే పరమాత్మ; చెవి ఎప్పుడూ వదలదు, అన్ని జీవులు దానివైపు ఆకర్షితమవుతాయి.
ఇప్పుడు నువ్వు చెప్పు యాజ్ఞవల్క్యా. "మనసే నిలయం, ఆకాశమే దానికి ఆధారం; దీనిని ఆనందంగా ధ్యానించాలి." ఈ ఆనందం ఏమిటి యాజ్ఞవల్క్యా? అని అడిగితే, "మనసే రాజా," అని సమాధానమిచ్చాడు. "మనసుతోనే మనిషి స్త్రీని చేరతాడు, ఆమె ద్వారా తనకు పోలికగా కుమారుడు జన్మిస్తాడు; అదే ఆనందం. రాజా! మనసే పరమాత్మ; మనస్సు ఎప్పుడూ వదలదు, అన్ని జీవులు దానివైపు ఆకర్షితమవుతాయి."
సవైనో బ్రూహి, యాజ్ఞవల్క్య॥ హృదయమేవాయతనమ్ ఆకాశః ప్రతిష్ఠా; స్థితిరిత్య్ ఏనదుపాసీత॥ కాస్థితితా, యాజ్ఞవల్క్య॥ హృదయమేవ, సమ్రాడ్, ఇతి హోవాచ; హృదయం వై, సమ్రాట్, సర్వేషాం భూతానామాయతనఁ; హృదయం వై, సమ్రాట్, సర్వేషాం భూతానాం ప్రతిష్ఠా, హృదయే హ్య్ ఏవ, సమ్రాట్, సర్వాణి భూతాని ప్రతిష్ఠితాని భవన్తి; హృదయం వై, సమ్రాట్, పరమం బ్రహ్మ; నైనఁ హృదయం జహాతి, సర్వాణ్య్ ఏనం భూతాన్యభిక్షరన్తి
ఇప్పుడు నువ్వు చెప్పు యాజ్ఞవల్క్యా. "హృదయమే నిలయం, ఆకాశమే దానికి ఆధారం; దీనిని స్థిరతగా ధ్యానించాలి." ఈ స్థిరత ఏమిటి యాజ్ఞవల్క్యా? అని అడిగితే, "హృదయమే రాజా," అని సమాధానమిచ్చాడు. "హృదయమే అన్ని జీవుల నిలయం; హృదయమే అన్ని జీవులకు ఆధారం; హృదయంలోనే అన్ని జీవులు స్థిరంగా ఉంటాయి. రాజా! హృదయమే పరమాత్మ; హృదయం ఎప్పుడూ వదలదు, అన్ని జీవులు దానివైపు ఆకర్షితమవుతాయి."
అథ హ జనకో వైదేహః కూర్చాదుపావసర్పన్నువాచః నమస్ తే ॥ యాజ్ఞవల్క్యాను మా శాధీతి॥ సహోవాచః యథా వై, సమ్రాడ్, మహాన్తమధ్వానమేష్యన్రథం వా నావం వా సమాదదీతైవమేవైతాభిరుపనిషద్భిః సమాహితాత్మాసి ఏవం వృన్దారక ఆఢ్యః సన్నధీతవేద ఉక్తోపనిషత్క ఇతోవిముచ్యమానః క్వగమిష్యసీతి॥ నాహం తద్ భగవన్ వేద యత్ర గమిష్యామీతి॥ అథ వైతేఽహం తద్వక్ష్యామి యత్ర గమిష్యసీతి॥ బ్రవీతు భగవానితి
అప్పుడు వైదేహ రాజు జనకుడు తన ఆసనంనుండి లేచి వచ్చి నమస్కరించి ఇలా అన్నాడు: "యాజ్ఞవల్క్యా, నన్ను ఓడించవద్దు." యాజ్ఞవల్క్యుడు ఇలా అన్నాడు: "రాజా! పెద్ద ప్రయాణానికి వెళ్ళే ముందు ఎవరైనా రథం లేదా పడవ సిద్ధం చేసుకుంటారు. అలాగే ఈ ఉపనిషత్తులతో నువ్వు నీ మనస్సును స్థిరపరిచావు. వృందారకా! ధనవంతుడవై వేదాన్ని చదివి ఉపనిషత్తును చెప్పినవాడివి; ఇప్పుడు ఈ లోకాన్ని విడిచిపెడితే ఎక్కడికి వెళ్ళావు?" అని అడిగాడు. "భగవంతుడా, నేను ఎక్కడికి వెళ్ళాలో తెలియదు," అన్నాడు జనకుడు. "అయితే నేను నీకు చెబుతాను," అన్నాడు యాజ్ఞవల్క్యుడు. "దయచేసి చెప్పండి భగవంతుడా," అన్నాడు జనకుడు.