కతమేషడ్ ఇతి॥ ఆగ్నిశ్చ పృథివీచ వాయుశ్చాన్తరిక్షశ్చాదిత్యశ్చ డ్యౌశ్చైతేషడ్ ఇత్య్ . ఏతేహ్య్ ఏవేదఁ . సర్వం షడ్ ఇతి
ఈ ఆరు ఏవి? అగ్ని, భూమి, వాయువు, మధ్యలో ఉన్న ఆకాశం, సూర్యుడు, ఆకాశం — ఇవే ఆరు. వీటి ద్వారానే ఇక్కడ ఉన్న ప్రతిదీ ఆరు భాగాలుగా ఉంటుంది.
కతమేతేత్రయో దేవాఇతీ- -మఏవత్రయో లోకా, ఏషుహీమేసర్వే దేవాఇతి॥ కతమౌ . ద్వౌదేవావితి॥ అన్నం చైవప్రాణశ్చేతి॥ కతమోఽధ్యర్ధ ఇతి॥ యోఽయం పవత ఇతి
ఈ మూడు దేవతలు ఏవి? ఇవే మూడు లోకాలు. అందులోనే అన్ని దేవతలు నివసిస్తారు. ఆ రెండు దేవతలు ఏవి? అన్నం మరియు శ్వాస. ఒకటి మూడవ వంతు ఏది? అది వాయువు.
తదాహుః యదయమేక ఏవ పవతే, అథ కథమధ్యర్ధ ఇతి॥ యదస్మిన్నిదఁ సర్వమధ్యార్ధ్నోత్ తేనాధ్యర్ధ ఇతి॥ కతమఏకో దేవఇతి॥ ; సబ్రహ్మ త్యదిత్య్ ఆచక్షతే
వారు ఇలా అంటారు: ఈ వాయువు ఒక్కటే అయితే, దాన్ని మూడవ వంతు అని ఎందుకు అంటారు? అందులోనే అన్నీ పరిపూర్ణతను పొందుతాయి కాబట్టి, దాన్ని మూడవ వంతు అని అంటారు. ఒక్క దేవుడు ఎవరు? బ్రహ్మ అని వారు చెబుతారు.
పృథివ్య్ ఏవయస్యాయతనం, చక్షుర్ లోకో, మనో జ్యోతిః యోవైతం పురుషం విద్యాత్సర్వస్యాత్మనః పరాయణఁ, సవైవేదితాస్యాద్ యాజ్ఞవల్క్య॥ వేద వాఅహం తం పురుషఁ సర్వస్యాత్మనః పరాయణం, యమాత్థ; యఏవాయఁ శారీరః పురుషః, సఏష॥ వదైవ, హాకల్య, తస్య కాదేవతేతి॥ స్త్రియ \^ ఇతి హోవాచ
భూమే దాని ఆధారం, కంటే దాని లోకం, మనసే దాని వెలుగు. ఈ విధంగా, అన్ని జీవుల ఆత్మే పరమాశ్రయం అని ఎవరైనా ఈ పురుషుడిని తెలుసుకుంటే, అతడు అన్నింటినీ తెలిసినవాడవుతాడు, యాజ్ఞవల్క్యా. నీవు చెప్పిన ఆ పురుషుడిని నేనూ తెలుసును; శరీరంలో ఉన్నవాడే ఇదే. చెప్పు హాకల్యా, అతని దేవత ఏమిటి? 'స్త్రీ' అని అతను సమాధానం ఇచ్చాడు.
కామ ఏవయస్యాయతనం, చక్షుర్ \^ లోకో, మనో జ్యోతిః యోవైతం పురుషం విద్యాత్సర్వస్యాత్మనః పరాయణఁ, సవైవేదితాస్యాద్ యాజ్ఞవల్క్య॥ వేద వాఅహం తం పురుషఁ సర్వస్యాత్మనః పరాయణం, యమాత్థ; యఏవాసౌచన్ద్రే పురుషః, సఏష॥ వదైవ, హాకల్య, తస్య కాదేవతేతి॥ మన ఇతి హోవాచ
కామమే దాని ఆధారం, కంటే దాని లోకం, మనసే దాని వెలుగు. అన్ని జీవుల ఆత్మే పరమాశ్రయం అని ఎవరైనా ఈ పురుషుడిని తెలుసుకుంటే, అతడు అన్నింటినీ తెలిసినవాడవుతాడు, యాజ్ఞవల్క్యా. నీవు చెప్పిన ఆ పురుషుడిని నేనూ తెలుసును; చంద్రునిలో ఉన్నవాడే ఇదే. చెప్పు హాకల్యా, అతని దేవత ఏమిటి? 'మనసు' అని సమాధానం ఇచ్చాడు.
రూపాణ్య్ ఏవయస్యాయతనం, చక్షుర్లోకో, మనో జ్యోతిః యోవైతం పురుషం విద్యాత్సర్వస్యాత్మనః పరాయణఁ, సవైవేదితాస్యాద్ యాజ్ఞవల్క్య॥ వేద వాఅహం తం పురుషఁ సర్వస్యాత్మనః పరాయణం, యమాత్థ; యఏవాసావాదిత్యేపురుషః, సఏష॥ వదైవ, హాకల్య, తస్య కాదేవతేతి॥ చక్షుర్ ఇతి హోవాచ
రూపాలే దాని ఆధారం, కంటే దాని లోకం, మనసే దాని వెలుగు. అన్ని జీవుల ఆత్మే పరమాశ్రయం అని ఎవరైనా ఈ పురుషుడిని తెలుసుకుంటే, అతడు అన్నింటినీ తెలిసినవాడవుతాడు, యాజ్ఞవల్క్యా. నీవు చెప్పిన ఆ పురుషుడిని నేనూ తెలుసును; సూర్యునిలో ఉన్నవాడే ఇదే. చెప్పు హాకల్యా, అతని దేవత ఏమిటి? 'కంటి' అని సమాధానం ఇచ్చాడు.
తమ ఏవయస్యాయతనం, చక్షుర్ \^ లోకో, మనో జ్యోతిః యోవైతం పురుషం విద్యాత్సర్వస్యాత్మనః పరాయణఁ, సవైవేదితాస్యాద్ యాజ్ఞవల్క్య॥ వేద వాఅహం తం పురుషఁ సర్వస్యాత్మనః పరాయణం, యమాత్థ; యఏవాయం ఛాయామయః పురుషః, సఏష॥ వదైవ, హాకల్య, తస్య కాదేవతేతి॥ మృత్యుఇతి హోవాచ
చీకటే దాని ఆధారం, కంటే దాని లోకం, మనసే దాని వెలుగు. అన్ని జీవుల ఆత్మే పరమాశ్రయం అని ఎవరైనా ఈ పురుషుడిని తెలుసుకుంటే, అతడు అన్నింటినీ తెలిసినవాడవుతాడు, యాజ్ఞవల్క్యా. నీవు చెప్పిన ఆ పురుషుడిని నేనూ తెలుసును; నీడలో ఉన్నవాడే ఇదే. చెప్పు హాకల్యా, అతని దేవత ఏమిటి? 'మరణం' అని సమాధానం ఇచ్చాడు.
ఆపఏవయస్యాయతనం, చక్షుర్ \^ లోకో, మనో జ్యోతిః యోవైతం పురుషం విద్యాత్సర్వస్యాత్మనః పరాయణఁ, సవైవేదితాస్యాద్ యాజ్ఞవల్క్య॥ వేద వాఅహం తం పురుషఁ సర్వస్యాత్మనః పరాయణం, యమాత్థ; యఏవాయం అప్సుపురుషః, సఏష॥ వదైవ, హాకల్య, తస్య కాదేవతేతి॥ వరుణ ఇతి హోవాచ
నీళ్లే దాని ఆధారం, కంటే దాని లోకం, మనసే దాని వెలుగు. అన్ని జీవుల ఆత్మే పరమాశ్రయం అని ఎవరైనా ఈ పురుషుడిని తెలుసుకుంటే, అతడు అన్నింటినీ తెలిసినవాడవుతాడు, యాజ్ఞవల్క్యా. నీవు చెప్పిన ఆ పురుషుడిని నేనూ తెలుసును; నీళ్లలో ఉన్నవాడే ఇదే. చెప్పు హాకల్యా, అతని దేవత ఏమిటి? 'వరుణుడు' అని సమాధానం ఇచ్చాడు.
రేత ఏవయస్యాయతనం, చక్షుర్ \^ లోకో, మనో జ్యోతిః యోవైతం పురుషం విద్యాత్సర్వస్యాత్మనః పరాయణఁ, సవైవేదితాస్యాద్ యాజ్ఞవల్క్య॥ వేద వాఅహం తం పురుషఁ సర్వస్యాత్మనః పరాయణం, యమాత్థ; యఏవాయం పుత్రమయః పురుషః, సఏష॥ వదైవ, హాకల్య, తస్య కాదేవతేతి॥ ప్రజాపతిరితి హోవాచ
వీర్యమే దాని ఆధారం, కంటే దాని లోకం, మనసే దాని వెలుగు. అన్ని జీవుల ఆత్మే పరమాశ్రయం అని ఎవరైనా ఈ పురుషుడిని తెలుసుకుంటే, అతడు అన్నింటినీ తెలిసినవాడవుతాడు, యాజ్ఞవల్క్యా. నీవు చెప్పిన ఆ పురుషుడిని నేనూ తెలుసును; సంతానంలో ఉన్నవాడే ఇదే. చెప్పు హాకల్యా, అతని దేవత ఏమిటి? 'ప్రజాపతి' అని సమాధానం ఇచ్చాడు.
హాకల్యేతి హోవాచ యాజ్ఞవల్క్యః త్వాఁ స్విదిమేబ్రాహ్మణాఅఙ్గారావక్షయణమక్రతా౩ ఇతి
హాకల్యా, యాజ్ఞవల్క్యుడు ఇలా అన్నాడు: ఇక్కడ బ్రాహ్మణులు నిన్ను నాకోసం అగ్గిపెట్టెలా తయారుచేశారు.
యాజ్ఞవల్క్యేతి హోవాచ హాకల్యో, యదిదం కురుపఙ్చాలానాం బ్రాహ్మనానత్యవాదీః, కిం బ్రహ్మ విద్వానితి॥ దిశో వేద సదేవాః సప్రతిష్ఠా ఇతి॥ యద్దిశో వేత్థ సదేవాః సప్రతిష్ఠాః,
యాజ్ఞవల్క్యా, హాకల్యుడు ఇలా అన్నాడు: నీవు కురు, పంచాల దేశాల బ్రాహ్మణులను వాదంలో ఓడించావు. బ్రహ్మం ఏది? దాన్ని తెలుసుకుంటే ఏమవుతుంది? దిక్కులను, వాటి దేవతలు, ఆధారాలను తెలుసుకుంటాడు. నీవు దిక్కులను, వాటి దేవతలు, ఆధారాలను తెలుసుకుంటే—
కిందేవతోఽస్యాం ప్రాచ్యాం దిశ్యసీతి॥ ఆదిత్యదేవత ఇతి॥ సఆదిత్యః కస్మిన్ప్రతిష్ఠిత ఇతి॥ చక్షుషీతి॥ కస్మిన్నుచక్షుః ప్రతిష్ఠితం భవతీతి . రూపేష్వితి; చక్షుషా హిరూపాణి పశ్యతి॥ కస్మిన్నురూపాణి ప్రతిష్ఠితాని భవన్తీతి . హృదయ ఇతి హోవాచ; హృదయేన హిరూపాణి జానాతి, హృదయే హ్య్ ఏవరూపాణి ప్రతిష్ఠితాని భవన్తీతి॥ ఏవమేవైతద్ యాజ్ఞవల్క్య
ఈ తూర్పు దిక్కుకు దేవత ఎవరు? సూర్యుడు దేవత. సూర్యుడు ఎక్కడ ఆధారపడతాడు? కంటిలో. కంటి ఎక్కడ ఆధారపడుతుంది? రూపాలలో; ఎందుకంటే కంటితోనే మనం రూపాలను చూస్తాం. రూపాలు ఎక్కడ ఆధారపడతాయి? హృదయంలో అని సమాధానం ఇచ్చాడు; హృదయంతోనే మనం రూపాలను తెలుసుకుంటాం, హృదయానికే రూపాలు ఆధారపడతాయి. ఇదే యాజ్ఞవల్క్యా.
కిందేవతోఽస్యాం ప్రతీచ్యాం దిశ్యసీతి॥ వరుణదేవత ఇతి॥ సవరుణః కస్మిన్ప్రతిష్ఠిత ఇతి॥ అప్స్వితి॥ కస్మిన్న్వాపః ప్రతిష్ఠితా భవన్తీతి . రేతసీతి॥ కస్మిన్నురేతః ప్రతిష్ఠితం భవతీతి . హృదయ, ఇతి . తస్మాదపి ప్రతిరూపం జాతమాహుః హృదయాదివ సృప్తో, హృదయాదివ నిర్మిత ఇతి; హృదయే హ్య్ ఏవరేతః ప్రతిష్ఠితం భవతీతి॥ ఏవమేవైతద్ యాజ్ఞవల్క్య
ఈ పడమర దిక్కుకు దేవత ఎవరు? వరుణుడు దేవత. వరుణుడు ఎక్కడ ఆధారపడతాడు? నీళ్లలో. నీళ్లు ఎక్కడ ఆధారపడతాయి? వీర్యంలో. వీర్యం ఎక్కడ ఆధారపడుతుంది? హృదయంలో. అందుకే, పుట్టిన పిల్లవాడిని 'హృదయంతో పుట్టాడు, హృదయంతో సృష్టించబడ్డాడు' అని అంటారు; హృదయానికే వీర్యం ఆధారపడుతుంది. ఇదే యాజ్ఞవల్క్యా.
కిందేవతోఽస్యాముదీచ్యాం దిశ్యసీతి॥ సోమదేవత ఇతి॥ ససోమః కస్మిన్ప్రతిష్ఠిత ఇతి॥ దీక్షాయామితి॥ కస్మిన్నుదిక్షాప్రతిష్ఠితా భవతీతి . సత్యఇతి; తస్మాదపి దీక్షితమాహుః సత్యం వదేతి; సత్యేహ్య్ ఏవదీక్షాప్రతిష్ఠితా భవతీతి . కస్మిన్నుసత్యం ప్రతిష్ఠితమ్భవతీతి . హృదయే ఇతి . హృదయేన హిసత్యం జానాతి; హృదయే హ్య్ ఏవసత్యం ప్రతిష్ఠితం భవతీతి॥ ఏవమేవైతద్ యాజ్ఞవల్క్య
కిందేవతోఽస్యాం ధ్రువాయాం దిశ్యసీతి॥ అగ్నిదేవత ఇతి॥ సోఽగ్నిః కస్మిన్ప్రతిష్ఠితో భవతీతి . వాచీతి॥ కస్మిన్నువాక్ప్రతిష్ఠితా భవతీతి . మనసీతి \^ కస్మిన్నుమనస్ \^ ప్రతిష్ఠితం భవతీతి .
ఈ స్థిర దిక్కుకు దేవత ఎవరు? అగ్ని దేవత. అగ్ని ఎక్కడ ఆధారపడతాడు? వాక్కులో. వాక్కు ఎక్కడ ఆధారపడుతుంది? మనసులో. మనసు ఎక్కడ ఆధారపడుతుంది?
అహల్లికేతి హోవాచ యాజ్ఞవల్క్యో, యత్రైతదన్యత్రాస్మన్మన్యాసై॥ యత్రైతద్ అన్యత్రాస్మత్స్యాచ్, ఛ్వానో వైనదద్యుః వయాఁసి వైనద్విమథ్నీరన్నితి
అహల్లికా, యాజ్ఞవల్క్యుడు ఇలా అన్నాడు: ఇది మనలో కాకుండా ఎక్కడైనా ఉంటే, కుక్కలు స్వర్గాన్ని పొందేవి, పక్షులు కూడా స్వర్గాన్ని పొందేవి.
కస్మిన్నుత్వం చాత్మాచ ప్రతిష్ఠితౌ ! స్థ ఇతి॥ ప్రాణఇతి॥ కస్మిన్నుప్రాణః ప్రతిష్ఠిత ఇతి॥ అపానఇతి॥ కస్మిన్న్వపానః ప్రతిష్ఠిత ఇతి॥ వ్యానఇతి॥ కస్మిన్నువ్యానః ప్రతిష్ఠిత ఇతి॥ ఉదానఇతి॥ కస్మిన్నూదానః ప్రతిష్ఠిత ఇతి॥ సమానఇతి
అథ యాజ్ఞవల్క్యో హోవాచ బ్రాహ్మణా భగవన్తో, యోవః కామయతే, సమా పృచ్ఛతు, సర్వే వా మా పృచ్ఛత; యోవః కామయతే, తం వః పృచ్ఛామి, సర్వాన్వా వః పృచ్ఛామీతి॥ తేహ బ్రాహ్మణానదధృషుః
అప్పుడు యాజ్ఞవల్క్యుడు ఇలా అన్నాడు: మహానుభావులైన బ్రాహ్మణులారా, మీలో ఎవరికైనా కావాలంటే అడగండి, లేక అందరూ కలిసి అడగండి; ఎవరికైనా కావాలంటే నేను అతడిని అడుగుతాను, లేక అందరినీ అడుగుతాను. కానీ ఆ బ్రాహ్మణులు ధైర్యంగా అడగలేదు.
తాన్హైతైః శ్లోకైః పప్రచ్ఛః యథా వృక్షోవనస్పతిః తథైవపురుషోఽమృషాః తస్య పర్ణాని లోమాని త్వగస్యోత్పాటికా బహిః
అతడు ఈ శ్లోకాలతో వారిని ప్రశ్నించాడు: వృక్షం అడవి చెట్టు అయినట్లే, మనిషి కూడా అబద్ధం కాదు. అతని రోమాలు ఆ చెట్టు ఆకులవంటివి, బయట చర్మం చెట్టు తొక్కవంటిది.
త్వచఏవాస్య రుధిరం ప్రస్యన్ది త్వచఉత్పటస్; తస్మాత్తదాతున్నాత్ \^ ప్రైతి, రసో వృక్షాదివాహతాత్
మనిషి చర్మం నుండి రక్తం చెట్టు నుండి రసం పొర్లినట్లుగా బయటకు వస్తుంది. అందువల్ల, చర్మం కోయబడితే రక్తం బయటకు వస్తుంది, చెట్టు గాయపడితే రసం పొర్లినట్లే.
మాఁసాన్యస్య శకరాణి, కినాటఁ స్నావ, తత్స్థిరమ్; అస్థీన్యన్తరతో దారుణి, మజ్జామజ్జోపమాకృతా
మనిషి మాంసం చెట్టు గుజ్జు వంటిది, నరాలు తంతువులవంటివి, అవి బలంగా ఉంటాయి. ఎముకలు లోపల ఉన్న దారువులవంటివి, మజ్జ విత్తనపు గుజ్జు లాంటి ఆకారంలో ఉంటుంది.
యద్వృక్షోవృక్ణోరోహతి మూలాన్నవతరః పునః మర్త్యః స్విన్మృత్యునా వృక్ణః కస్మాన్మూలాత్ప్రరోహతి
వృక్షాన్ని కోసినప్పుడు అది మూలం నుండి మళ్లీ మొలుస్తుంది. అలాగే, మానవుడు మరణంతో కోసిపడినప్పుడు, అతడు ఏ మూలం నుండి తిరిగి పుడుతాడు?
జనకోహ వైదేహ ఆసాం చక్రే॥ అథ హ యాజ్ఞవల్క్య ఆవవ్రాజ॥ సహోవాచ జనకోవైదేహో . యాజ్ఞవల్క్య, కిమర్థమచారీః, పశూనిచ్ఛనణ్వన్తానీతి॥ ఉభయమేవ, సఁరాడ్, ఇతి హోవాచ
వైదేహ రాజు జనకుడు ఈ ఏర్పాట్లు చేశాడు. ఆ తరువాత యాజ్ఞవల్క్యుడు అక్కడికి వచ్చాడు. జనకుడు అడిగాడు: యాజ్ఞవల్క్యా, నీవు ఎందుకు వచ్చావు — పశువుల కోసమా, జ్ఞానానికోసమా? రెండింటికీ వచ్చాను, మహారాజా అని యాజ్ఞవల్క్యుడు సమాధానమిచ్చాడు.
. . \^. అబ్రవీన్మ ఊదఙ్కః హౌల్వాయనః ప్రాణోవైబ్రహ్మేతి॥ యథా మాతృమాన్పితృమానాచార్యవాన్బ్రూయాత్ తథా తచ్ఛౌల్వాయనో అబ్రవీత్ ప్రాణోవైబ్రహ్మేతి, అప్రాణతో హికిఁ స్యాదితి॥ అబ్రవీత్తుతే తస్యాయతనం ప్రతిష్ఠాం॥ నమేఽబ్రవీదితి॥ ఏకపాద్వాఏతత్ సమ్రాడ్, ఇతి
ఉదంక హౌల్వాయనుడు నాకు చెప్పాడు: ఊపిరే బ్రహ్మం. తల్లి, తండ్రి, గురువు ఉన్నవాడు ఎలా చెబుతాడో అలా హౌల్వాయనుడు చెప్పాడు: ఊపిరే బ్రహ్మం; ఊపిరి లేకపోతే ఏదీ ఉండదు. కానీ ఊపిరి నిలయం, ఆధారం ఏమిటో చెప్పలేదు. నాకు తెలియదన్నాడు. ఇది, మహారాజా, ఒక్క భాగమే.
దేవోభూత్వాదేవానప్యేతి, యఏవం విద్వానేతదుపాస్తే॥ హస్త్య్\. సహస్రం దదామీతి హోవాచ జనకోవైదేహహ్॥ సహోవాచ యాజ్ఞవల్క్యః పితామేఽమన్యత, నాననుశిష్య హరేతేతి॥ కఏవతే కిమబ్రవీదితి . \`॥.
ఇలా తెలిసి ధ్యానించే వాడు దేవతలవైపు చేరతాడు. నేను వెయ్యి గోవులను ఇస్తాను అని వైదేహ రాజు జనకుడు అన్నాడు. యాజ్ఞవల్క్యుడు ఇలా అన్నాడు: నా తండ్రి — ఉపదేశం చేయకుండా తీసుకోరాదు అని భావించాడు. ఆయన నీకు ఏమని చెప్పాడు?
ఆకశఏవయస్యాయతనం, చక్షుర్ లోకో, మనో జ్యోతిః యోవైతం పురుషం విద్యాత్సర్వస్యాత్మనః పరాయణఁ, సవైవేదితాస్యాద్ యాజ్ఞవల్క్య॥ వేద వాఅహం తం పురుషఁ సర్వస్యాత్మనః పరాయణం, యమాత్థ; యఏవాయమ్వాయౌ పురుషః, సఏష॥ వదైవ, హాకల్య, తస్య కాదేవతేతి॥ ప్రాణ ఇతి హోవచ॥ 15/ ॥ తేజ ఏవయస్యాయతనం, చక్షుర్లోకో, మనో జ్యోతిః యోవైతం పురుషం విద్యాత్సర్వస్యాత్మనః పరాయణఁ, సవైవేదితాస్యాద్ యాజ్ఞవల్క్య॥ వేద వాఅహం తం పురుషఁ సర్వస్యాత్మనః పరాయణం, యమాత్థ; యఏవాయమగ్నౌపురుషః, సఏష॥ వదైవ, హాకల్య, తస్య కాదేవతేతి॥ వాగితి హోవాచ
ఆకాశమే దాని ఆధారం, కంటే దాని లోకం, మనసే దాని వెలుగు. అన్ని జీవుల ఆత్మే పరమాశ్రయం అని ఎవరైనా ఈ పురుషుడిని తెలుసుకుంటే, అతడు అన్నింటినీ తెలిసినవాడవుతాడు, యాజ్ఞవల్క్యా. నీవు చెప్పిన ఆ పురుషుడిని నేనూ తెలుసును; వాయువులో ఉన్నవాడే ఇదే. చెప్పు హాకల్యా, అతని దేవత ఏమిటి? 'ప్రాణం' అని సమాధానం ఇచ్చాడు. తేజమే దాని ఆధారం, కంటే దాని లోకం, మనసే దాని వెలుగు. అన్ని జీవుల ఆత్మే పరమాశ్రయం అని ఎవరైనా ఈ పురుషుడిని తెలుసుకుంటే, అతడు అన్నింటినీ తెలిసినవాడవుతాడు, యాజ్ఞవల్క్యా. నీవు చెప్పిన ఆ పురుషుడిని నేనూ తెలుసును; అగ్నిలో ఉన్నవాడే ఇదే. చెప్పు హాకల్యా, అతని దేవత ఏమిటి? 'వాక్కు' అని సమాధానం ఇచ్చాడు.
కిందేవతోఽస్యాం దక్షిణాయాం దిశ్యసీతి॥ యమదేవత ఇతి॥ సయమః కస్మిన్ప్రతిష్ఠిత ఇతి॥ . . దక్షిణాయామితి॥ కస్మిన్నుదక్షిణా ప్రతిష్ఠితా భవతీతి . శ్రద్ధాయామితి; యదాహ్య్ ఏవశ్రద్ధత్తే, అథ దక్షిణాం దదాతి; శ్రద్ధాయాఁ హ్య్ ఏవదక్షిణా ప్రతిష్ఠితా భవతీతి . కస్మిన్నుశ్రద్ధాప్రతిష్ఠితా భవతీతి . హృదయ ఇతి హోవాచ; హృదయేన హిశ్రద్ధత్తే హృదయే హ్య్ ఏవశ్రద్ధాప్రతిష్ఠితా ! భవతీతి॥ ఏవమేవైతద్ యాజ్ఞవల్క్య
ఈ దక్షిణ దిక్కుకు దేవత ఎవరు? యముడు దేవత. యముడు ఎక్కడ ఆధారపడతాడు? దానంలో. దానం ఎక్కడ ఆధారపడుతుంది? విశ్వాసంలో; ఎందుకంటే విశ్వాసం ఉన్నప్పుడు మాత్రమే మనం దానం చేస్తాం. విశ్వాసానికే దానం ఆధారపడుతుంది. విశ్వాసం ఎక్కడ ఆధారపడుతుంది? హృదయంలో అని సమాధానం ఇచ్చాడు; హృదయంతోనే మనం విశ్వాసాన్ని కలిగి ఉంటాం, హృదయానికే విశ్వాసం ఆధారపడుతుంది. ఇదే యాజ్ఞవల్క్యా.
ఈ ఉత్తర దిక్కుకు దేవత ఎవరు? సోముడు దేవత. సోముడు ఎక్కడ ఆధారపడతాడు? దీక్షలో. దీక్ష ఎక్కడ ఆధారపడుతుంది? సత్యంలో; అందుకే దీక్ష పొందినవాడిని 'సత్యం మాట్లాడుతాడు' అంటారు. సత్యానికే దీక్ష ఆధారపడుతుంది. సత్యం ఎక్కడ ఆధారపడుతుంది? హృదయంలో. హృదయంతోనే మనం సత్యాన్ని తెలుసుకుంటాం, హృదయానికే సత్యం ఆధారపడుతుంది. ఇదే యాజ్ఞవల్క్యా.
మీరు, ఆత్మ కూడా, దేనిపైన ఆధారపడిందని అడిగితే — అది ఊపిరిపైనే ఆధారపడింది. ఊపిరి దేనిపైన ఆధారపడిందని అడిగితే — అది అపానముపైన ఆధారపడింది. అపానము దేనిపైన ఆధారపడిందని అడిగితే — అది వ్యానముపైన ఆధారపడింది. వ్యానము దేనిపైన ఆధారపడిందని అడిగితే — అది ఉదానముపైన ఆధారపడింది. ఉదానము దేనిపైన ఆధారపడిందని అడిగితే — అది సమానముపైన ఆధారపడింది.
సఏషః నేతి, నేత్య్ ఆత్మాగృహ్యో, నహిగృహ్యతే; అశీర్యో, నహిశీర్యతే; అసఙ్గోఽసితో నసజ్యతే, నవ్యథత ఇత్య్ అసితో న వ్యథతే, ఏతాన్యష్టావాయతనాని అష్టౌలోకా, . అష్టౌపురుషాః॥ సయస్ తాన్పురుషాన్వ్యుదుహ్య ప్రత్యుహ్యాత్యక్రామీత్ తం త్వౌపనిషదం పురుషం పృచ్ఛామి॥ తం చేన్మే నవివక్ష్యసి, మూర్ధాతే విపతిష్యతీతి॥ తఁ హ హాకల్యస్ నమేనే . తస్య హ మూర్ధావిపపాత; తస్య హాప్యన్యన్మన్యమానాః పరిమోషిణోఽస్థిన్యపజహ్రుః .\`
ఈ ఆత్మను 'ఇది కాదు, ఇది కాదు' అని మాత్రమే చెప్పగలం; దీనిని పట్టుకోలేం, ఎందుకంటే ఇది పట్టుబడదు. ఇది క్షీణించదు, ఎందుకంటే ఇది నశించదు. దీనికి ఏదీ అంటదు, ఎందుకంటే ఇది అనుసంధానమవదు. దీనికి బాధ ఉండదు, ఎందుకంటే ఇది బాధపడదు. ఇవే ఎనిమిది నిలయాలు, ఎనిమిది లోకాలు, ఎనిమిది పురుషులు. ఆ పురుషులను విడిచిపెట్టి, అతడు దాటి వెళ్ళాడు. ఉపనిషత్తులో చెప్పిన ఆ పురుషుని గురించి నేను నిన్ను అడుగుతున్నాను. నువ్వు నాకు చెప్పకపోతే, నీ తల పడిపోతుంది. అప్పుడు హాకల్యుడు మౌనంగా ఉండిపోయాడు, అతని తల పడిపోయింది. మిగిలినవారు భయపడి అక్కడినుంచి వెళ్లిపోయారు.
3-4 9-10 రేతస ఇతి మావోచతః జీవతస్ తత్ప్రజాయతే; జాతఏవనజాయతే, కోన్వేనం జనయేత్పునః ధానారుహ . వైవృక్షో అన్యతః ~ ప్రేత్య సమ్భవో॥ యత్సమూలముద్వృహేయుర్ \^ వృక్షం, నపునరాభవేద్; మర్త్యః స్విన్మృత్యునా వృక్ణః కస్మాన్మూలాత్ప్రరోహతి॥ విజ్ఞానమానన్దం బ్రహ్మ, రాతేర్ దాతుః, పరాయణం తిష్ఠమానస్య తద్విద ఇతి॥ 4 1 = 14.6.10?? =
వీర్యం వల్ల పుట్టుతుందని అనవద్దు; బ్రతికున్నప్పుడు దాని ద్వారా సంతానం కలుగుతుంది. మరణించిన తర్వాత ఎవరు మళ్లీ పుట్టించగలరు? చెట్టు వేరే మూలం నుండి మొలిచినట్లే, మరణించిన తర్వాత మానవునికి పునర్జన్మ కలుగుతుంది. చెట్టును మూలంతో పాటు తీసేస్తే మళ్లీ మొలకెత్తదు. అలాగే, మానవుడు మరణంతో కోసిపడినప్పుడు, ఏ మూలం నుండి తిరిగి పుడుతాడు? ఆ మూలం విజ్ఞానం, ఆనందం, బ్రహ్మం — అది వీర్యదాతకు ఆధారంగా ఉంటుంది, స్థిరంగా ఉన్నవారికి పరమాశ్రయం. దీనిని తెలిసినవారు తెలుసుకుంటారు.
సవైనో బ్రూహి, యాజ్ఞవల్క్య॥ స ఏవాయతనమ్ ఆకాశః ప్రతిష్ఠా, ప్రియమిత్య్ ఏనదుపాసీత॥ కాప్రియతా, యాజ్ఞవల్క్య॥ ప్రాణఏవ, సమ్రాడ్, ఇతి హోవాచ; ప్రాణస్య వై, సమ్రాట్, కామాయాయాజ్యం యాజయతి అప్రతిగృహ్యస్య ప్రతిగృహ్ణాతి అపి తత్ర వధాశఙ్గా \^ భవతి, యాం దిశమేతి ప్రాణస్యైవ, సమ్రాట్, కామాయ; ప్రాణోవై, సమ్రాట్, పరమం బ్రహ్మ॥ నైనం ప్రాణోజహాతి, సర్వాణ్య్ ఏనం భూతాన్యభిక్షరన్తి
యాజ్ఞవల్క్యా, నీవు చెప్పు. ఊపిరికి నిలయం ఆకాశం, ఆధారం ప్రేమ. దానిని ప్రేమగా ధ్యానించాలి. ప్రేమ అంటే ఏమిటి, యాజ్ఞవల్క్యా? ఊపిరే ప్రేమ, మహారాజా అని యాజ్ఞవల్క్యుడు అన్నాడు. ఊపిరి కోసమే, మహారాజా, యజ్ఞాలు చేస్తారు, దానం తీసుకుంటారు; మరణ భయం వచ్చినా, ఊపిరి కోసమే చేయబడుతుంది. ఊపిరే పరబ్రహ్మం, మహారాజా; ఊపిరి అతడిని వదలదు, అన్ని జీవులు అతని దగ్గరికి చేరతాయి.