యోవాఏతదక్షరమవిదిత్వా, గార్గి అస్మిఁల్ లోకేజుహోతి, దదాతి తపస్యతి~ అపి \` \` బహూని వర్షసహస్రాణి~ అన్తవన్ ఏవ~ అస్య సలోకస్~ భవతి యోవాఏతదక్షరమవిదిత్వా, గార్గ్య్ అస్మాల్ లోకాత్ప్రైతి, సకృపణో; అథ యఏతదక్షరం, గార్గి, విదిత్వాస్మాల్ లోకాత్ప్రైతి, సబ్రాహ్మణః॥ ==సంబంధిత కड़ియాఁ== #[[ఉపనిషద్]] ##[[బృహదారణ్యక ఉపనిషద్]] ###[[బృహదారణ్యక ఉపనిషద్ 1]] ###[[బృహదారణ్యక ఉపనిషద్ 2]] ###[[బృహదారణ్యక ఉపనిషద్ 3]] ###[[బృహదారణ్యక ఉపనిషద్ 4]] ###[[బృహదారణ్యక ఉపనిషద్ 5]] ==బాహరీ కడియాఁ== [[వర్గః:]]
ఈ అక్షరాన్ని తెలియకుండానే, గార్గీ, ఈ లోకంలో యజ్ఞాలు చేయడమో, దానం చేయడమో, తపస్సు చేయడమో చేసినా, వేల సంవత్సరాలు చేసినా, అతని లోకం పరిమితమైనదే. ఈ అక్షరాన్ని తెలియకుండానే, గార్గీ, ఈ లోకం విడిచి వెళ్ళేవాడు దురదృష్టవంతుడు. కాని ఈ అక్షరాన్ని తెలుసుకుని, గార్గీ, ఈ లోకం విడిచి వెళ్ళేవాడు బ్రాహ్మణుడు.
తద్వాఏతదక్షరం, గార్గి అదృష్టం ద్రష్ట్రశ్రుతం శ్రోత్రమతం మన్త్రవిజ్ఞాతం విజ్ఞాతృ; నాన్యద్ . అస్తి ద్రష్టృ, నాన్యద్ . అస్తి శ్రోతృ, నాన్యద్ . అస్తి మన్తృ, నాన్యద్ . అస్తి విజ్ఞాత్రేతద్వైఅక్షరం, గార్గి, యస్మిన్ \` \`, ), ఆకాశఓతశ్చ ప్రోతశ్చ
గార్గీ! అదే అక్షరం. అది కనబడదు కానీ చూసేది, వినబడదు కానీ వినేది, ఆలోచించబడదు కానీ ఆలోచించేది, తెలియదు కానీ తెలిసింది. చూడేవాడు ఇదే తప్ప మరొకటి లేదు, వినేవాడు ఇదే తప్ప మరొకటి లేదు, ఆలోచించేవాడు ఇదే తప్ప మరొకటి లేదు, తెలిసేవాడు ఇదే తప్ప మరొకటి లేదు. ఈ అక్షరంలోనే ఆకాశం అల్లిపోతూ ఉంది.
సాహోవాచః బ్రాహ్మణా భగవన్తః తదేవబహుమన్యధ్వమ్~ యదస్మాన్నమస్కారేణ ముచ్యాధ్వమ్~ నవైజాతు యుష్మాకమిమమ్~ కశ్చిద్బ్రహ్మోద్యమ్~ జేతా~ ఇతి తతో హ వాచక్నవ్య్ ఉపరరామ॥ 9
ఆమె ఇలా చెప్పింది: బ్రాహ్మణులారా! మీరు ఆయనను గౌరవించాలి. ఆయన సమాధానాలతో మేము ప్రశ్నల బంధనాల నుంచి విముక్తులమయ్యాం. మీరు ఎవరూ బ్రహ్మనిగూర్చి వాదంలో ఆయనను ఓడించలేరు. అప్పుడు వాచక్నవి ప్రశ్నించడం ఆపింది.
అథ హైనం విదగ్ధః హాకల్యః పప్రచ్ఛః కతి దేవా, యాజ్ఞవల్క్యేతి॥ సహైతయైవనివిదా ప్రతిపేదే, యావన్తస్~ వైశ్వదేవస్య నివిది~ ఉచ్యన్తే త్రయశ్చ త్రీచ శతాత్రయస్~ చ త్రీచ సహస్రా~ ఇతి~ ఓమ్ ఇతి హోవాచ;
అప్పుడు విదగ్ధుడు శాకల్యుడు అడిగాడు: యాజ్ఞవల్క్యా! దేవతలు ఎన్ని? అతడు వైశ్వదేవ నివిదిలో చెప్పినట్లే, మూడు, మూడు వందలు, మూడు, మూడు వేలని చెప్పాడు. "అవును," అన్నాడు.
సహోవాచః మహిమాన ఏవైషామేతే, త్రయస్త్రింశత్త్వేవదేవాఇతి॥ కతమేతేత్రయస్త్రిఁశదితి॥ అష్టౌవసవ, ఏకాదశ ఱుద్రా, ద్వాదశాదిత్యాః తఏకత్రింశద్ ౯న్ద్రశ్చైవప్రజాపతిశ్చ త్రయస్త్రింశావితి
అతడు ఇలా చెప్పాడు: ఇవన్నీ మహిమల రూపాలే గాని, నిజంగా ముప్పత్తి మూడు దేవతలే. ఆ ముప్పత్తి మూడు దేవతలు ఎవరు? ఎనిమిది వసువులు, పదకొండు రుద్రులు, పన్నెండు ఆదిత్యులు—ఇవి ముప్పై ఒకటి—ఇంద్రుడు, ప్రజాపతి కలిపి ముప్పత్తి మూడు అవుతారు.
కతమేవసవ ఇతి॥ ఆగ్నిశ్చ పృథివీచ వాయుశ్చాన్తరిక్షం చాదిత్యశ్చ డ్యౌః చ చన్ద్రమాశ్చ ణక్షత్రాణి చైతేవసవ; ఏతేషు హీదఁ సర్వఁ వసు . హితం . ఏతేహీదఁ సర్వం వసయన్తే॥ తద్యదిదఁ సర్వం వసయన్తే . .॥. తస్మాద్వసవ ఇతి
వసువులు ఎవరు? అగ్ని, భూమి, వాయువు, అంతరిక్షం, సూర్యుడు, ఆకాశం, చంద్రుడు, నక్షత్రాలు—ఇవే వసువులు. వీటిలోనే అన్నీ వస్తువులు నివసిస్తాయి. అందుకే వీరిని వసువులు అంటారు.
కతమేఱుద్రాఇతి॥ దశేమేపురుషే ప్రాణా, ఆత్మైకాదశస్; తేయదాస్మాన్మర్త్యాచ్ఛరీరాద్ ఉత్క్రామన్తి అథ రోదయన్తిః తద్యద్రోదయన్తి, తస్మాద్ఱుద్రాఇతి
రుద్రులు ఎవరు? మనిషిలోని పది ప్రాణాలు, ఆత్మ పదకొండవది. ఇవి మానవ దేహాన్ని విడిచిపోతే, వారు ఏడుస్తారు. ఏడిపించేవారు కావున వీరిని రుద్రులు అంటారు.
కతమఅదిత్యాఇతి॥ ద్వాదశ . మాసాః సంవత్సరస్యైతఅదిత్యా; ఏతేహీదఁ సర్వమాదదానా యన్తి; తద్ యదిదఁ సర్వమాదదానా యన్తి, తస్మాదదిత్యాఇతి
ఆదిత్యులు ఎవరు? సంవత్సరంలో ఉన్న పన్నెండు నెలలు—ఇవే ఆదిత్యులు. ఇవన్నీ తీసుకుపోతాయనేది కారణంగా వీరిని ఆదిత్యులు అంటారు.
కతమ౯న్ద్రః, కతమః ప్రజాపతిరితి॥ స్తనయిత్నురేవేన్ద్రో, యజ్ఞః ప్రజాపతిరితి॥ కతమః స్తనయిత్నురితి॥ అశనిరితి॥ కతమోయజ్ఞఇతి॥ పశవ ఇతి
ఇంద్రుడు ఎవరు, ప్రజాపతి ఎవరు? మేఘగర్జన ఇంద్రుడు, యజ్ఞమే ప్రజాపతి. మేఘగర్జన అంటే ఏమిటి? మెరుపు. యజ్ఞం అంటే ఏమిటి? పశువులు.
కతమేషడ్ ఇతి॥ ఆగ్నిశ్చ పృథివీచ వాయుశ్చాన్తరిక్షశ్చాదిత్యశ్చ డ్యౌశ్చైతేషడ్ ఇత్య్ . ఏతేహ్య్ ఏవేదఁ . సర్వం షడ్ ఇతి
ఈ ఆరు ఏవి? అగ్ని, భూమి, వాయువు, మధ్యలో ఉన్న ఆకాశం, సూర్యుడు, ఆకాశం — ఇవే ఆరు. వీటి ద్వారానే ఇక్కడ ఉన్న ప్రతిదీ ఆరు భాగాలుగా ఉంటుంది.
కతమేతేత్రయో దేవాఇతీ- -మఏవత్రయో లోకా, ఏషుహీమేసర్వే దేవాఇతి॥ కతమౌ . ద్వౌదేవావితి॥ అన్నం చైవప్రాణశ్చేతి॥ కతమోఽధ్యర్ధ ఇతి॥ యోఽయం పవత ఇతి
ఈ మూడు దేవతలు ఏవి? ఇవే మూడు లోకాలు. అందులోనే అన్ని దేవతలు నివసిస్తారు. ఆ రెండు దేవతలు ఏవి? అన్నం మరియు శ్వాస. ఒకటి మూడవ వంతు ఏది? అది వాయువు.
తదాహుః యదయమేక ఏవ పవతే, అథ కథమధ్యర్ధ ఇతి॥ యదస్మిన్నిదఁ సర్వమధ్యార్ధ్నోత్ తేనాధ్యర్ధ ఇతి॥ కతమఏకో దేవఇతి॥ ; సబ్రహ్మ త్యదిత్య్ ఆచక్షతే
వారు ఇలా అంటారు: ఈ వాయువు ఒక్కటే అయితే, దాన్ని మూడవ వంతు అని ఎందుకు అంటారు? అందులోనే అన్నీ పరిపూర్ణతను పొందుతాయి కాబట్టి, దాన్ని మూడవ వంతు అని అంటారు. ఒక్క దేవుడు ఎవరు? బ్రహ్మ అని వారు చెబుతారు.
పృథివ్య్ ఏవయస్యాయతనం, చక్షుర్ లోకో, మనో జ్యోతిః యోవైతం పురుషం విద్యాత్సర్వస్యాత్మనః పరాయణఁ, సవైవేదితాస్యాద్ యాజ్ఞవల్క్య॥ వేద వాఅహం తం పురుషఁ సర్వస్యాత్మనః పరాయణం, యమాత్థ; యఏవాయఁ శారీరః పురుషః, సఏష॥ వదైవ, హాకల్య, తస్య కాదేవతేతి॥ స్త్రియ \^ ఇతి హోవాచ
భూమే దాని ఆధారం, కంటే దాని లోకం, మనసే దాని వెలుగు. ఈ విధంగా, అన్ని జీవుల ఆత్మే పరమాశ్రయం అని ఎవరైనా ఈ పురుషుడిని తెలుసుకుంటే, అతడు అన్నింటినీ తెలిసినవాడవుతాడు, యాజ్ఞవల్క్యా. నీవు చెప్పిన ఆ పురుషుడిని నేనూ తెలుసును; శరీరంలో ఉన్నవాడే ఇదే. చెప్పు హాకల్యా, అతని దేవత ఏమిటి? 'స్త్రీ' అని అతను సమాధానం ఇచ్చాడు.
కామ ఏవయస్యాయతనం, చక్షుర్ \^ లోకో, మనో జ్యోతిః యోవైతం పురుషం విద్యాత్సర్వస్యాత్మనః పరాయణఁ, సవైవేదితాస్యాద్ యాజ్ఞవల్క్య॥ వేద వాఅహం తం పురుషఁ సర్వస్యాత్మనః పరాయణం, యమాత్థ; యఏవాసౌచన్ద్రే పురుషః, సఏష॥ వదైవ, హాకల్య, తస్య కాదేవతేతి॥ మన ఇతి హోవాచ
కామమే దాని ఆధారం, కంటే దాని లోకం, మనసే దాని వెలుగు. అన్ని జీవుల ఆత్మే పరమాశ్రయం అని ఎవరైనా ఈ పురుషుడిని తెలుసుకుంటే, అతడు అన్నింటినీ తెలిసినవాడవుతాడు, యాజ్ఞవల్క్యా. నీవు చెప్పిన ఆ పురుషుడిని నేనూ తెలుసును; చంద్రునిలో ఉన్నవాడే ఇదే. చెప్పు హాకల్యా, అతని దేవత ఏమిటి? 'మనసు' అని సమాధానం ఇచ్చాడు.
రూపాణ్య్ ఏవయస్యాయతనం, చక్షుర్లోకో, మనో జ్యోతిః యోవైతం పురుషం విద్యాత్సర్వస్యాత్మనః పరాయణఁ, సవైవేదితాస్యాద్ యాజ్ఞవల్క్య॥ వేద వాఅహం తం పురుషఁ సర్వస్యాత్మనః పరాయణం, యమాత్థ; యఏవాసావాదిత్యేపురుషః, సఏష॥ వదైవ, హాకల్య, తస్య కాదేవతేతి॥ చక్షుర్ ఇతి హోవాచ
రూపాలే దాని ఆధారం, కంటే దాని లోకం, మనసే దాని వెలుగు. అన్ని జీవుల ఆత్మే పరమాశ్రయం అని ఎవరైనా ఈ పురుషుడిని తెలుసుకుంటే, అతడు అన్నింటినీ తెలిసినవాడవుతాడు, యాజ్ఞవల్క్యా. నీవు చెప్పిన ఆ పురుషుడిని నేనూ తెలుసును; సూర్యునిలో ఉన్నవాడే ఇదే. చెప్పు హాకల్యా, అతని దేవత ఏమిటి? 'కంటి' అని సమాధానం ఇచ్చాడు.
తమ ఏవయస్యాయతనం, చక్షుర్ \^ లోకో, మనో జ్యోతిః యోవైతం పురుషం విద్యాత్సర్వస్యాత్మనః పరాయణఁ, సవైవేదితాస్యాద్ యాజ్ఞవల్క్య॥ వేద వాఅహం తం పురుషఁ సర్వస్యాత్మనః పరాయణం, యమాత్థ; యఏవాయం ఛాయామయః పురుషః, సఏష॥ వదైవ, హాకల్య, తస్య కాదేవతేతి॥ మృత్యుఇతి హోవాచ
చీకటే దాని ఆధారం, కంటే దాని లోకం, మనసే దాని వెలుగు. అన్ని జీవుల ఆత్మే పరమాశ్రయం అని ఎవరైనా ఈ పురుషుడిని తెలుసుకుంటే, అతడు అన్నింటినీ తెలిసినవాడవుతాడు, యాజ్ఞవల్క్యా. నీవు చెప్పిన ఆ పురుషుడిని నేనూ తెలుసును; నీడలో ఉన్నవాడే ఇదే. చెప్పు హాకల్యా, అతని దేవత ఏమిటి? 'మరణం' అని సమాధానం ఇచ్చాడు.
ఆపఏవయస్యాయతనం, చక్షుర్ \^ లోకో, మనో జ్యోతిః యోవైతం పురుషం విద్యాత్సర్వస్యాత్మనః పరాయణఁ, సవైవేదితాస్యాద్ యాజ్ఞవల్క్య॥ వేద వాఅహం తం పురుషఁ సర్వస్యాత్మనః పరాయణం, యమాత్థ; యఏవాయం అప్సుపురుషః, సఏష॥ వదైవ, హాకల్య, తస్య కాదేవతేతి॥ వరుణ ఇతి హోవాచ
నీళ్లే దాని ఆధారం, కంటే దాని లోకం, మనసే దాని వెలుగు. అన్ని జీవుల ఆత్మే పరమాశ్రయం అని ఎవరైనా ఈ పురుషుడిని తెలుసుకుంటే, అతడు అన్నింటినీ తెలిసినవాడవుతాడు, యాజ్ఞవల్క్యా. నీవు చెప్పిన ఆ పురుషుడిని నేనూ తెలుసును; నీళ్లలో ఉన్నవాడే ఇదే. చెప్పు హాకల్యా, అతని దేవత ఏమిటి? 'వరుణుడు' అని సమాధానం ఇచ్చాడు.
రేత ఏవయస్యాయతనం, చక్షుర్ \^ లోకో, మనో జ్యోతిః యోవైతం పురుషం విద్యాత్సర్వస్యాత్మనః పరాయణఁ, సవైవేదితాస్యాద్ యాజ్ఞవల్క్య॥ వేద వాఅహం తం పురుషఁ సర్వస్యాత్మనః పరాయణం, యమాత్థ; యఏవాయం పుత్రమయః పురుషః, సఏష॥ వదైవ, హాకల్య, తస్య కాదేవతేతి॥ ప్రజాపతిరితి హోవాచ
వీర్యమే దాని ఆధారం, కంటే దాని లోకం, మనసే దాని వెలుగు. అన్ని జీవుల ఆత్మే పరమాశ్రయం అని ఎవరైనా ఈ పురుషుడిని తెలుసుకుంటే, అతడు అన్నింటినీ తెలిసినవాడవుతాడు, యాజ్ఞవల్క్యా. నీవు చెప్పిన ఆ పురుషుడిని నేనూ తెలుసును; సంతానంలో ఉన్నవాడే ఇదే. చెప్పు హాకల్యా, అతని దేవత ఏమిటి? 'ప్రజాపతి' అని సమాధానం ఇచ్చాడు.
హాకల్యేతి హోవాచ యాజ్ఞవల్క్యః త్వాఁ స్విదిమేబ్రాహ్మణాఅఙ్గారావక్షయణమక్రతా౩ ఇతి
హాకల్యా, యాజ్ఞవల్క్యుడు ఇలా అన్నాడు: ఇక్కడ బ్రాహ్మణులు నిన్ను నాకోసం అగ్గిపెట్టెలా తయారుచేశారు.
యాజ్ఞవల్క్యేతి హోవాచ హాకల్యో, యదిదం కురుపఙ్చాలానాం బ్రాహ్మనానత్యవాదీః, కిం బ్రహ్మ విద్వానితి॥ దిశో వేద సదేవాః సప్రతిష్ఠా ఇతి॥ యద్దిశో వేత్థ సదేవాః సప్రతిష్ఠాః,
యాజ్ఞవల్క్యా, హాకల్యుడు ఇలా అన్నాడు: నీవు కురు, పంచాల దేశాల బ్రాహ్మణులను వాదంలో ఓడించావు. బ్రహ్మం ఏది? దాన్ని తెలుసుకుంటే ఏమవుతుంది? దిక్కులను, వాటి దేవతలు, ఆధారాలను తెలుసుకుంటాడు. నీవు దిక్కులను, వాటి దేవతలు, ఆధారాలను తెలుసుకుంటే—
కిందేవతోఽస్యాం ప్రాచ్యాం దిశ్యసీతి॥ ఆదిత్యదేవత ఇతి॥ సఆదిత్యః కస్మిన్ప్రతిష్ఠిత ఇతి॥ చక్షుషీతి॥ కస్మిన్నుచక్షుః ప్రతిష్ఠితం భవతీతి . రూపేష్వితి; చక్షుషా హిరూపాణి పశ్యతి॥ కస్మిన్నురూపాణి ప్రతిష్ఠితాని భవన్తీతి . హృదయ ఇతి హోవాచ; హృదయేన హిరూపాణి జానాతి, హృదయే హ్య్ ఏవరూపాణి ప్రతిష్ఠితాని భవన్తీతి॥ ఏవమేవైతద్ యాజ్ఞవల్క్య
ఈ తూర్పు దిక్కుకు దేవత ఎవరు? సూర్యుడు దేవత. సూర్యుడు ఎక్కడ ఆధారపడతాడు? కంటిలో. కంటి ఎక్కడ ఆధారపడుతుంది? రూపాలలో; ఎందుకంటే కంటితోనే మనం రూపాలను చూస్తాం. రూపాలు ఎక్కడ ఆధారపడతాయి? హృదయంలో అని సమాధానం ఇచ్చాడు; హృదయంతోనే మనం రూపాలను తెలుసుకుంటాం, హృదయానికే రూపాలు ఆధారపడతాయి. ఇదే యాజ్ఞవల్క్యా.
కిందేవతోఽస్యాం ప్రతీచ్యాం దిశ్యసీతి॥ వరుణదేవత ఇతి॥ సవరుణః కస్మిన్ప్రతిష్ఠిత ఇతి॥ అప్స్వితి॥ కస్మిన్న్వాపః ప్రతిష్ఠితా భవన్తీతి . రేతసీతి॥ కస్మిన్నురేతః ప్రతిష్ఠితం భవతీతి . హృదయ, ఇతి . తస్మాదపి ప్రతిరూపం జాతమాహుః హృదయాదివ సృప్తో, హృదయాదివ నిర్మిత ఇతి; హృదయే హ్య్ ఏవరేతః ప్రతిష్ఠితం భవతీతి॥ ఏవమేవైతద్ యాజ్ఞవల్క్య
ఈ పడమర దిక్కుకు దేవత ఎవరు? వరుణుడు దేవత. వరుణుడు ఎక్కడ ఆధారపడతాడు? నీళ్లలో. నీళ్లు ఎక్కడ ఆధారపడతాయి? వీర్యంలో. వీర్యం ఎక్కడ ఆధారపడుతుంది? హృదయంలో. అందుకే, పుట్టిన పిల్లవాడిని 'హృదయంతో పుట్టాడు, హృదయంతో సృష్టించబడ్డాడు' అని అంటారు; హృదయానికే వీర్యం ఆధారపడుతుంది. ఇదే యాజ్ఞవల్క్యా.
కిందేవతోఽస్యాముదీచ్యాం దిశ్యసీతి॥ సోమదేవత ఇతి॥ ససోమః కస్మిన్ప్రతిష్ఠిత ఇతి॥ దీక్షాయామితి॥ కస్మిన్నుదిక్షాప్రతిష్ఠితా భవతీతి . సత్యఇతి; తస్మాదపి దీక్షితమాహుః సత్యం వదేతి; సత్యేహ్య్ ఏవదీక్షాప్రతిష్ఠితా భవతీతి . కస్మిన్నుసత్యం ప్రతిష్ఠితమ్భవతీతి . హృదయే ఇతి . హృదయేన హిసత్యం జానాతి; హృదయే హ్య్ ఏవసత్యం ప్రతిష్ఠితం భవతీతి॥ ఏవమేవైతద్ యాజ్ఞవల్క్య
కిందేవతోఽస్యాం ధ్రువాయాం దిశ్యసీతి॥ అగ్నిదేవత ఇతి॥ సోఽగ్నిః కస్మిన్ప్రతిష్ఠితో భవతీతి . వాచీతి॥ కస్మిన్నువాక్ప్రతిష్ఠితా భవతీతి . మనసీతి \^ కస్మిన్నుమనస్ \^ ప్రతిష్ఠితం భవతీతి .
ఈ స్థిర దిక్కుకు దేవత ఎవరు? అగ్ని దేవత. అగ్ని ఎక్కడ ఆధారపడతాడు? వాక్కులో. వాక్కు ఎక్కడ ఆధారపడుతుంది? మనసులో. మనసు ఎక్కడ ఆధారపడుతుంది?
అహల్లికేతి హోవాచ యాజ్ఞవల్క్యో, యత్రైతదన్యత్రాస్మన్మన్యాసై॥ యత్రైతద్ అన్యత్రాస్మత్స్యాచ్, ఛ్వానో వైనదద్యుః వయాఁసి వైనద్విమథ్నీరన్నితి
అహల్లికా, యాజ్ఞవల్క్యుడు ఇలా అన్నాడు: ఇది మనలో కాకుండా ఎక్కడైనా ఉంటే, కుక్కలు స్వర్గాన్ని పొందేవి, పక్షులు కూడా స్వర్గాన్ని పొందేవి.
కస్మిన్నుత్వం చాత్మాచ ప్రతిష్ఠితౌ ! స్థ ఇతి॥ ప్రాణఇతి॥ కస్మిన్నుప్రాణః ప్రతిష్ఠిత ఇతి॥ అపానఇతి॥ కస్మిన్న్వపానః ప్రతిష్ఠిత ఇతి॥ వ్యానఇతి॥ కస్మిన్నువ్యానః ప్రతిష్ఠిత ఇతి॥ ఉదానఇతి॥ కస్మిన్నూదానః ప్రతిష్ఠిత ఇతి॥ సమానఇతి
కత్య్ ఏవదేవా, యాజ్ఞవల్క్యేతి॥ త్రయస్త్రిఁశదితి॥ ఓమితి హోవాచ॥ కత్య్ ఏవదేవా, యాజ్ఞవల్క్యేతి॥ షడ్ ఇతి॥ ఓమితి హోవాచ॥ కత్య్ ఏవదేవా, యాజ్ఞవల్క్యేతి॥ త్రయ ఇతి॥ ఓమితి హోవాచ॥ కత్య్ ఏవదేవా, యాజ్ఞవల్క్యేతి॥ ద్వావితి॥ ఓమితి హోవాచ॥ కత్య్ ఏవదేవా, యాజ్ఞవల్క్యేతి॥ అధ్యర్ధ ఇతి॥ ఓమితి హోవాచ॥ కత్య్ ఏవదేవా, యాజ్ఞవల్క్యేతి॥ ఏక ఇతి॥ ఓమితి హోవాచ॥ కతమేతేత్రయశ్చ త్రీచ శతాత్రయశ్చ త్రీచ సహస్రేతి
"యాజ్ఞవల్క్యా! దేవతలు ఎన్ని?" "ముప్పత్తి మూడు." "అవును," అన్నాడు. "యాజ్ఞవల్క్యా! దేవతలు ఎన్ని?" "ఆరు." "అవును," అన్నాడు. "యాజ్ఞవల్క్యా! దేవతలు ఎన్ని?" "మూడు." "అవును," అన్నాడు. "యాజ్ఞవల్క్యా! దేవతలు ఎన్ని?" "రెండు." "అవును," అన్నాడు. "యాజ్ఞవల్క్యా! దేవతలు ఎన్ని?" "ఒకన్నర." "అవును," అన్నాడు. "యాజ్ఞవల్క్యా! దేవతలు ఎన్ని?" "ఒక్కటి." "అవును," అన్నాడు. మరి ఆ మూడు, మూడు వందలు, మూడు, మూడు వేల దేవతలు ఎవరు?
ఆకశఏవయస్యాయతనం, చక్షుర్ లోకో, మనో జ్యోతిః యోవైతం పురుషం విద్యాత్సర్వస్యాత్మనః పరాయణఁ, సవైవేదితాస్యాద్ యాజ్ఞవల్క్య॥ వేద వాఅహం తం పురుషఁ సర్వస్యాత్మనః పరాయణం, యమాత్థ; యఏవాయమ్వాయౌ పురుషః, సఏష॥ వదైవ, హాకల్య, తస్య కాదేవతేతి॥ ప్రాణ ఇతి హోవచ॥ 15/ ॥ తేజ ఏవయస్యాయతనం, చక్షుర్లోకో, మనో జ్యోతిః యోవైతం పురుషం విద్యాత్సర్వస్యాత్మనః పరాయణఁ, సవైవేదితాస్యాద్ యాజ్ఞవల్క్య॥ వేద వాఅహం తం పురుషఁ సర్వస్యాత్మనః పరాయణం, యమాత్థ; యఏవాయమగ్నౌపురుషః, సఏష॥ వదైవ, హాకల్య, తస్య కాదేవతేతి॥ వాగితి హోవాచ
ఆకాశమే దాని ఆధారం, కంటే దాని లోకం, మనసే దాని వెలుగు. అన్ని జీవుల ఆత్మే పరమాశ్రయం అని ఎవరైనా ఈ పురుషుడిని తెలుసుకుంటే, అతడు అన్నింటినీ తెలిసినవాడవుతాడు, యాజ్ఞవల్క్యా. నీవు చెప్పిన ఆ పురుషుడిని నేనూ తెలుసును; వాయువులో ఉన్నవాడే ఇదే. చెప్పు హాకల్యా, అతని దేవత ఏమిటి? 'ప్రాణం' అని సమాధానం ఇచ్చాడు. తేజమే దాని ఆధారం, కంటే దాని లోకం, మనసే దాని వెలుగు. అన్ని జీవుల ఆత్మే పరమాశ్రయం అని ఎవరైనా ఈ పురుషుడిని తెలుసుకుంటే, అతడు అన్నింటినీ తెలిసినవాడవుతాడు, యాజ్ఞవల్క్యా. నీవు చెప్పిన ఆ పురుషుడిని నేనూ తెలుసును; అగ్నిలో ఉన్నవాడే ఇదే. చెప్పు హాకల్యా, అతని దేవత ఏమిటి? 'వాక్కు' అని సమాధానం ఇచ్చాడు.
కిందేవతోఽస్యాం దక్షిణాయాం దిశ్యసీతి॥ యమదేవత ఇతి॥ సయమః కస్మిన్ప్రతిష్ఠిత ఇతి॥ . . దక్షిణాయామితి॥ కస్మిన్నుదక్షిణా ప్రతిష్ఠితా భవతీతి . శ్రద్ధాయామితి; యదాహ్య్ ఏవశ్రద్ధత్తే, అథ దక్షిణాం దదాతి; శ్రద్ధాయాఁ హ్య్ ఏవదక్షిణా ప్రతిష్ఠితా భవతీతి . కస్మిన్నుశ్రద్ధాప్రతిష్ఠితా భవతీతి . హృదయ ఇతి హోవాచ; హృదయేన హిశ్రద్ధత్తే హృదయే హ్య్ ఏవశ్రద్ధాప్రతిష్ఠితా ! భవతీతి॥ ఏవమేవైతద్ యాజ్ఞవల్క్య
ఈ దక్షిణ దిక్కుకు దేవత ఎవరు? యముడు దేవత. యముడు ఎక్కడ ఆధారపడతాడు? దానంలో. దానం ఎక్కడ ఆధారపడుతుంది? విశ్వాసంలో; ఎందుకంటే విశ్వాసం ఉన్నప్పుడు మాత్రమే మనం దానం చేస్తాం. విశ్వాసానికే దానం ఆధారపడుతుంది. విశ్వాసం ఎక్కడ ఆధారపడుతుంది? హృదయంలో అని సమాధానం ఇచ్చాడు; హృదయంతోనే మనం విశ్వాసాన్ని కలిగి ఉంటాం, హృదయానికే విశ్వాసం ఆధారపడుతుంది. ఇదే యాజ్ఞవల్క్యా.
ఈ ఉత్తర దిక్కుకు దేవత ఎవరు? సోముడు దేవత. సోముడు ఎక్కడ ఆధారపడతాడు? దీక్షలో. దీక్ష ఎక్కడ ఆధారపడుతుంది? సత్యంలో; అందుకే దీక్ష పొందినవాడిని 'సత్యం మాట్లాడుతాడు' అంటారు. సత్యానికే దీక్ష ఆధారపడుతుంది. సత్యం ఎక్కడ ఆధారపడుతుంది? హృదయంలో. హృదయంతోనే మనం సత్యాన్ని తెలుసుకుంటాం, హృదయానికే సత్యం ఆధారపడుతుంది. ఇదే యాజ్ఞవల్క్యా.
మీరు, ఆత్మ కూడా, దేనిపైన ఆధారపడిందని అడిగితే — అది ఊపిరిపైనే ఆధారపడింది. ఊపిరి దేనిపైన ఆధారపడిందని అడిగితే — అది అపానముపైన ఆధారపడింది. అపానము దేనిపైన ఆధారపడిందని అడిగితే — అది వ్యానముపైన ఆధారపడింది. వ్యానము దేనిపైన ఆధారపడిందని అడిగితే — అది ఉదానముపైన ఆధారపడింది. ఉదానము దేనిపైన ఆధారపడిందని అడిగితే — అది సమానముపైన ఆధారపడింది.
సఏషః నేతి, నేత్య్ ఆత్మాగృహ్యో, నహిగృహ్యతే; అశీర్యో, నహిశీర్యతే; అసఙ్గోఽసితో నసజ్యతే, నవ్యథత ఇత్య్ అసితో న వ్యథతే, ఏతాన్యష్టావాయతనాని అష్టౌలోకా, . అష్టౌపురుషాః॥ సయస్ తాన్పురుషాన్వ్యుదుహ్య ప్రత్యుహ్యాత్యక్రామీత్ తం త్వౌపనిషదం పురుషం పృచ్ఛామి॥ తం చేన్మే నవివక్ష్యసి, మూర్ధాతే విపతిష్యతీతి॥ తఁ హ హాకల్యస్ నమేనే . తస్య హ మూర్ధావిపపాత; తస్య హాప్యన్యన్మన్యమానాః పరిమోషిణోఽస్థిన్యపజహ్రుః .\`
ఈ ఆత్మను 'ఇది కాదు, ఇది కాదు' అని మాత్రమే చెప్పగలం; దీనిని పట్టుకోలేం, ఎందుకంటే ఇది పట్టుబడదు. ఇది క్షీణించదు, ఎందుకంటే ఇది నశించదు. దీనికి ఏదీ అంటదు, ఎందుకంటే ఇది అనుసంధానమవదు. దీనికి బాధ ఉండదు, ఎందుకంటే ఇది బాధపడదు. ఇవే ఎనిమిది నిలయాలు, ఎనిమిది లోకాలు, ఎనిమిది పురుషులు. ఆ పురుషులను విడిచిపెట్టి, అతడు దాటి వెళ్ళాడు. ఉపనిషత్తులో చెప్పిన ఆ పురుషుని గురించి నేను నిన్ను అడుగుతున్నాను. నువ్వు నాకు చెప్పకపోతే, నీ తల పడిపోతుంది. అప్పుడు హాకల్యుడు మౌనంగా ఉండిపోయాడు, అతని తల పడిపోయింది. మిగిలినవారు భయపడి అక్కడినుంచి వెళ్లిపోయారు.