అదృష్టో ద్రష్టాశ్రుతః శ్రోతామతో మన్తావిజ్ఞతో విజ్ఞాతా॥ నాన్యోఽతోఽస్తి ద్రష్టా, నాన్యోఽతోఽస్తి శ్రోతా, నాన్యోఽతోఽస్తి మన్తా, నాన్యోఽతోఽస్తి విజ్ఞాతైషత ఆత్మాన్తర్యామ్యమృతో॥ అతోఽన్యదార్తం॥ తతో హోద్దాలక ఆరుణిరుపరరామ॥ 8
కళ్ళకు కనిపించని వాడు, అయినా చూడగలవాడు; వినిపించని వాడు, అయినా వినగలవాడు; ఆలోచించని వాడు, అయినా ఆలోచించగలవాడు; తెలియని వాడు, అయినా తెలిసినవాడు. ఇతడే చూడగలవాడు, ఇతడే వినగలవాడు, ఇతడే ఆలోచించగలవాడు, ఇతడే తెలిసినవాడు. ఇతడే నీ అంతర్యామి, అమరాత్మా. మిగతావన్నీ బాధలకు లోనవే. అప్పుడు ఉద్దాలకుడు, ఆరుణి కుమారుడు, మౌనంగా ఉన్నాడు.
అథ హ వాచక్నవ్య్ ఉవాచః బ్రాహ్మణా భగవన్తో, హన్తాహమిమం యాజ్ఞవల్క్యం . ద్వౌప్రశ్నౌప్రక్ష్యామి; తౌచేన్మే వివక్ష్యతి . నవై . జాతు యుష్మాకమిమం కశ్చిద్బ్రహ్మోద్యం జేతేతి॥ తౌచేద్మే నవివక్ష్యతి, ముర్ధాస్య విపతిష్యతీతి . ॥. పృచ్ఛ, గార్గీతి
అప్పుడు వాచక్నవి ఇలా అన్నాడు: 'బ్రాహ్మణులారా, నేను యాజ్ఞవల్క్యుని రెండు ప్రశ్నలు అడుగుతాను. ఆయన సమాధానం చెప్పగలిగితే, మీలో ఎవరూ బ్రహ్మ విషయాల్లో ఆయనను ఓడించలేరు. చెప్పకపోతే, ఆయన తల పడిపోతుంది.' 'ప్రశ్నించు, గార్గి,' అని వారు అన్నారు.
సాహోవాచాహం వైత్వా, యాజ్ఞవల్క్య ! , యథా కాశ్యో వా వైదేహో వోగ్రపుత్ర, ఉజ్జ్యం ధనురధిజ్యం కృత్వా, ద్వౌబాణవన్తౌ సపత్నాతివ్యాధినౌ హస్తే కృత్వోపోత్తిష్ఠేద్ ఏవమేవాహం త్వా ద్వాభ్యాం ప్రశ్నాభ్యాముపోదస్థాం॥ తౌమే బ్రూహీతి॥ పృచ్ఛ, గార్గీతి
ఆమె ఇలా చెప్పింది: యాజ్ఞవల్క్యా! నేను కాశీ, వైదేహ దేశాలవారు లేదా ఉగ్రుని కుమారుడు యుద్ధానికి సిద్ధంగా విల్లు ఎక్కించి, రెండు పదునైన బాణాలు చేతిలో పట్టుకుని ఎదురు నిలబడినట్టు, అలాగే నేను కూడా నీ ముందుకు రెండు ప్రశ్నలతో వచ్చాను. వాటికి సమాధానం చెప్పు. "ప్రశ్నించు, గార్గీ," అన్నాడు యాజ్ఞవల్క్యుడు.
సాహోవాచః యదూర్ధ్వం, యాజ్ఞవల్క్య, దివో, యదవాక్పృథివ్యా, యదన్తరాద్యావాపృథివీఇమే, యద్భూతం చ భవచ్చ భవిష్యచ్చేత్య్ ఆచక్షతే, కస్మిఁస్ తదోతం చ ప్రోతం చేతి
ఆమె అడిగింది: యాజ్ఞవల్క్యా! ఆకాశం పైన ఉన్నది, భూమి కింద ఉన్నది, ఆకాశం, భూమి మధ్యలో ఉన్నది, గతంలో ఉన్నది, ఇప్పుడున్నది, భవిష్యత్తులో ఉండబోయినదని ప్రజలు చెప్పుకుంటారు. ఇవన్నీ ఏదిలో కలిసిపోయి ఉండి నడుస్తున్నాయో చెప్పు.
సహోవాచః యదూర్ధ్వం, గార్గి, దివో, యదవాక్పృథివ్యా, యదన్తరాద్యావాపృథివీఇమే, యద్భూతం చ భవచ్చ భవిష్యచ్చేత్య్ ఆచక్షత, ఆకాశేతదోతం చ ప్రోతం చేతి
అతడు ఇలా చెప్పాడు: గార్గీ! ఆకాశం పైన ఉన్నది, భూమి కింద ఉన్నది, ఆకాశం, భూమి మధ్యలో ఉన్నది, గతంలో ఉన్నది, ఇప్పుడున్నది, భవిష్యత్తులో ఉండబోయినదని ప్రజలు చెప్పుకుంటారు. ఇవన్నీ ఆకాశంలోనే కలిసిపోతూ, అల్లిపోతూ ఉన్నాయి.
సాహోవచః నమస్ తే ॥ యాజ్ఞవల్క్య, యోమ ఏతం వ్యవోచో॥ అపరస్మై ధారయస్వేతి॥ పృచ్ఛ, గార్గీతి
ఆమె ఇలా చెప్పింది: యాజ్ఞవల్క్యా! నీకు నమస్కారం. ఈ ప్రశ్నకు నువ్వు సమాధానం చెప్పావు. ఇంకో ప్రశ్నకు కూడా దీన్ని గుర్తుంచుకో. "ప్రశ్నించు, గార్గీ," అన్నాడు యాజ్ఞవల్క్యుడు.
సాహోవాచః యదూర్ధ్వం, యాజ్ఞవల్క్య, దివో, యదవాక్పృథివ్యా, యదన్తరాద్యావాపృథివీఇమే, యద్భూతం చ భవచ్చ భవిష్యచ్చేత్య్ ఆచక్షతే, కస్మిఁస్ తదోతం చ ప్రోతం చేతి
ఆమె అడిగింది: యాజ్ఞవల్క్యా! ఆకాశం పైన ఉన్నది, భూమి కింద ఉన్నది, ఆకాశం, భూమి మధ్యలో ఉన్నది, గతంలో ఉన్నది, ఇప్పుడున్నది, భవిష్యత్తులో ఉండబోయినదని ప్రజలు చెప్పుకుంటారు. ఇవన్నీ ఏదిలో కలిసిపోతూ, అల్లిపోతూ ఉన్నాయో చెప్పు.
సహోవాచః యదూర్ధ్వం, గార్గి, దివో, యదవాక్పృథివ్యా, యదన్తరాద్యావాపృథివీఇమే, యద్భూతం చ భవచ్చ భవిష్యచ్చేత్య్ ఆచక్షత, ఆకాశఏవతదోతం చ ప్రోతం చేతి॥ కస్మిన్నుఖల్వాకాశఓతశ్చ ప్రోతశ్చేతి
అతడు ఇలా చెప్పాడు: గార్గీ! ఆకాశం పైన ఉన్నది, భూమి కింద ఉన్నది, ఆకాశం, భూమి మధ్యలో ఉన్నది, గతంలో ఉన్నది, ఇప్పుడున్నది, భవిష్యత్తులో ఉండబోయినదని ప్రజలు చెప్పుకుంటారు. ఇవన్నీ ఆకాశంలోనే కలిసిపోతూ, అల్లిపోతూ ఉన్నాయి. మరి ఆ ఆకాశం ఏదిలో కలిసిపోతూ, అల్లిపోతూ ఉందో చెప్పు.
యోవాఏతదక్షరమవిదిత్వా, గార్గి అస్మిఁల్ లోకేజుహోతి, దదాతి తపస్యతి~ అపి \` \` బహూని వర్షసహస్రాణి~ అన్తవన్ ఏవ~ అస్య సలోకస్~ భవతి యోవాఏతదక్షరమవిదిత్వా, గార్గ్య్ అస్మాల్ లోకాత్ప్రైతి, సకృపణో; అథ యఏతదక్షరం, గార్గి, విదిత్వాస్మాల్ లోకాత్ప్రైతి, సబ్రాహ్మణః॥ ==సంబంధిత కड़ియాఁ== #[[ఉపనిషద్]] ##[[బృహదారణ్యక ఉపనిషద్]] ###[[బృహదారణ్యక ఉపనిషద్ 1]] ###[[బృహదారణ్యక ఉపనిషద్ 2]] ###[[బృహదారణ్యక ఉపనిషద్ 3]] ###[[బృహదారణ్యక ఉపనిషద్ 4]] ###[[బృహదారణ్యక ఉపనిషద్ 5]] ==బాహరీ కడియాఁ== [[వర్గః:]]
తద్వాఏతదక్షరం, గార్గి అదృష్టం ద్రష్ట్రశ్రుతం శ్రోత్రమతం మన్త్రవిజ్ఞాతం విజ్ఞాతృ; నాన్యద్ . అస్తి ద్రష్టృ, నాన్యద్ . అస్తి శ్రోతృ, నాన్యద్ . అస్తి మన్తృ, నాన్యద్ . అస్తి విజ్ఞాత్రేతద్వైఅక్షరం, గార్గి, యస్మిన్ \` \`, ), ఆకాశఓతశ్చ ప్రోతశ్చ
గార్గీ! అదే అక్షరం. అది కనబడదు కానీ చూసేది, వినబడదు కానీ వినేది, ఆలోచించబడదు కానీ ఆలోచించేది, తెలియదు కానీ తెలిసింది. చూడేవాడు ఇదే తప్ప మరొకటి లేదు, వినేవాడు ఇదే తప్ప మరొకటి లేదు, ఆలోచించేవాడు ఇదే తప్ప మరొకటి లేదు, తెలిసేవాడు ఇదే తప్ప మరొకటి లేదు. ఈ అక్షరంలోనే ఆకాశం అల్లిపోతూ ఉంది.
సాహోవాచః బ్రాహ్మణా భగవన్తః తదేవబహుమన్యధ్వమ్~ యదస్మాన్నమస్కారేణ ముచ్యాధ్వమ్~ నవైజాతు యుష్మాకమిమమ్~ కశ్చిద్బ్రహ్మోద్యమ్~ జేతా~ ఇతి తతో హ వాచక్నవ్య్ ఉపరరామ॥ 9
ఆమె ఇలా చెప్పింది: బ్రాహ్మణులారా! మీరు ఆయనను గౌరవించాలి. ఆయన సమాధానాలతో మేము ప్రశ్నల బంధనాల నుంచి విముక్తులమయ్యాం. మీరు ఎవరూ బ్రహ్మనిగూర్చి వాదంలో ఆయనను ఓడించలేరు. అప్పుడు వాచక్నవి ప్రశ్నించడం ఆపింది.
అథ హైనం విదగ్ధః హాకల్యః పప్రచ్ఛః కతి దేవా, యాజ్ఞవల్క్యేతి॥ సహైతయైవనివిదా ప్రతిపేదే, యావన్తస్~ వైశ్వదేవస్య నివిది~ ఉచ్యన్తే త్రయశ్చ త్రీచ శతాత్రయస్~ చ త్రీచ సహస్రా~ ఇతి~ ఓమ్ ఇతి హోవాచ;
అప్పుడు విదగ్ధుడు శాకల్యుడు అడిగాడు: యాజ్ఞవల్క్యా! దేవతలు ఎన్ని? అతడు వైశ్వదేవ నివిదిలో చెప్పినట్లే, మూడు, మూడు వందలు, మూడు, మూడు వేలని చెప్పాడు. "అవును," అన్నాడు.
సహోవాచః మహిమాన ఏవైషామేతే, త్రయస్త్రింశత్త్వేవదేవాఇతి॥ కతమేతేత్రయస్త్రిఁశదితి॥ అష్టౌవసవ, ఏకాదశ ఱుద్రా, ద్వాదశాదిత్యాః తఏకత్రింశద్ ౯న్ద్రశ్చైవప్రజాపతిశ్చ త్రయస్త్రింశావితి
అతడు ఇలా చెప్పాడు: ఇవన్నీ మహిమల రూపాలే గాని, నిజంగా ముప్పత్తి మూడు దేవతలే. ఆ ముప్పత్తి మూడు దేవతలు ఎవరు? ఎనిమిది వసువులు, పదకొండు రుద్రులు, పన్నెండు ఆదిత్యులు—ఇవి ముప్పై ఒకటి—ఇంద్రుడు, ప్రజాపతి కలిపి ముప్పత్తి మూడు అవుతారు.
కతమేవసవ ఇతి॥ ఆగ్నిశ్చ పృథివీచ వాయుశ్చాన్తరిక్షం చాదిత్యశ్చ డ్యౌః చ చన్ద్రమాశ్చ ణక్షత్రాణి చైతేవసవ; ఏతేషు హీదఁ సర్వఁ వసు . హితం . ఏతేహీదఁ సర్వం వసయన్తే॥ తద్యదిదఁ సర్వం వసయన్తే . .॥. తస్మాద్వసవ ఇతి
వసువులు ఎవరు? అగ్ని, భూమి, వాయువు, అంతరిక్షం, సూర్యుడు, ఆకాశం, చంద్రుడు, నక్షత్రాలు—ఇవే వసువులు. వీటిలోనే అన్నీ వస్తువులు నివసిస్తాయి. అందుకే వీరిని వసువులు అంటారు.
కతమేఱుద్రాఇతి॥ దశేమేపురుషే ప్రాణా, ఆత్మైకాదశస్; తేయదాస్మాన్మర్త్యాచ్ఛరీరాద్ ఉత్క్రామన్తి అథ రోదయన్తిః తద్యద్రోదయన్తి, తస్మాద్ఱుద్రాఇతి
రుద్రులు ఎవరు? మనిషిలోని పది ప్రాణాలు, ఆత్మ పదకొండవది. ఇవి మానవ దేహాన్ని విడిచిపోతే, వారు ఏడుస్తారు. ఏడిపించేవారు కావున వీరిని రుద్రులు అంటారు.
కతమఅదిత్యాఇతి॥ ద్వాదశ . మాసాః సంవత్సరస్యైతఅదిత్యా; ఏతేహీదఁ సర్వమాదదానా యన్తి; తద్ యదిదఁ సర్వమాదదానా యన్తి, తస్మాదదిత్యాఇతి
ఆదిత్యులు ఎవరు? సంవత్సరంలో ఉన్న పన్నెండు నెలలు—ఇవే ఆదిత్యులు. ఇవన్నీ తీసుకుపోతాయనేది కారణంగా వీరిని ఆదిత్యులు అంటారు.
కతమ౯న్ద్రః, కతమః ప్రజాపతిరితి॥ స్తనయిత్నురేవేన్ద్రో, యజ్ఞః ప్రజాపతిరితి॥ కతమః స్తనయిత్నురితి॥ అశనిరితి॥ కతమోయజ్ఞఇతి॥ పశవ ఇతి
ఇంద్రుడు ఎవరు, ప్రజాపతి ఎవరు? మేఘగర్జన ఇంద్రుడు, యజ్ఞమే ప్రజాపతి. మేఘగర్జన అంటే ఏమిటి? మెరుపు. యజ్ఞం అంటే ఏమిటి? పశువులు.
కతమేషడ్ ఇతి॥ ఆగ్నిశ్చ పృథివీచ వాయుశ్చాన్తరిక్షశ్చాదిత్యశ్చ డ్యౌశ్చైతేషడ్ ఇత్య్ . ఏతేహ్య్ ఏవేదఁ . సర్వం షడ్ ఇతి
ఈ ఆరు ఏవి? అగ్ని, భూమి, వాయువు, మధ్యలో ఉన్న ఆకాశం, సూర్యుడు, ఆకాశం — ఇవే ఆరు. వీటి ద్వారానే ఇక్కడ ఉన్న ప్రతిదీ ఆరు భాగాలుగా ఉంటుంది.
కతమేతేత్రయో దేవాఇతీ- -మఏవత్రయో లోకా, ఏషుహీమేసర్వే దేవాఇతి॥ కతమౌ . ద్వౌదేవావితి॥ అన్నం చైవప్రాణశ్చేతి॥ కతమోఽధ్యర్ధ ఇతి॥ యోఽయం పవత ఇతి
ఈ మూడు దేవతలు ఏవి? ఇవే మూడు లోకాలు. అందులోనే అన్ని దేవతలు నివసిస్తారు. ఆ రెండు దేవతలు ఏవి? అన్నం మరియు శ్వాస. ఒకటి మూడవ వంతు ఏది? అది వాయువు.
తదాహుః యదయమేక ఏవ పవతే, అథ కథమధ్యర్ధ ఇతి॥ యదస్మిన్నిదఁ సర్వమధ్యార్ధ్నోత్ తేనాధ్యర్ధ ఇతి॥ కతమఏకో దేవఇతి॥ ; సబ్రహ్మ త్యదిత్య్ ఆచక్షతే
వారు ఇలా అంటారు: ఈ వాయువు ఒక్కటే అయితే, దాన్ని మూడవ వంతు అని ఎందుకు అంటారు? అందులోనే అన్నీ పరిపూర్ణతను పొందుతాయి కాబట్టి, దాన్ని మూడవ వంతు అని అంటారు. ఒక్క దేవుడు ఎవరు? బ్రహ్మ అని వారు చెబుతారు.
పృథివ్య్ ఏవయస్యాయతనం, చక్షుర్ లోకో, మనో జ్యోతిః యోవైతం పురుషం విద్యాత్సర్వస్యాత్మనః పరాయణఁ, సవైవేదితాస్యాద్ యాజ్ఞవల్క్య॥ వేద వాఅహం తం పురుషఁ సర్వస్యాత్మనః పరాయణం, యమాత్థ; యఏవాయఁ శారీరః పురుషః, సఏష॥ వదైవ, హాకల్య, తస్య కాదేవతేతి॥ స్త్రియ \^ ఇతి హోవాచ
భూమే దాని ఆధారం, కంటే దాని లోకం, మనసే దాని వెలుగు. ఈ విధంగా, అన్ని జీవుల ఆత్మే పరమాశ్రయం అని ఎవరైనా ఈ పురుషుడిని తెలుసుకుంటే, అతడు అన్నింటినీ తెలిసినవాడవుతాడు, యాజ్ఞవల్క్యా. నీవు చెప్పిన ఆ పురుషుడిని నేనూ తెలుసును; శరీరంలో ఉన్నవాడే ఇదే. చెప్పు హాకల్యా, అతని దేవత ఏమిటి? 'స్త్రీ' అని అతను సమాధానం ఇచ్చాడు.
కామ ఏవయస్యాయతనం, చక్షుర్ \^ లోకో, మనో జ్యోతిః యోవైతం పురుషం విద్యాత్సర్వస్యాత్మనః పరాయణఁ, సవైవేదితాస్యాద్ యాజ్ఞవల్క్య॥ వేద వాఅహం తం పురుషఁ సర్వస్యాత్మనః పరాయణం, యమాత్థ; యఏవాసౌచన్ద్రే పురుషః, సఏష॥ వదైవ, హాకల్య, తస్య కాదేవతేతి॥ మన ఇతి హోవాచ
కామమే దాని ఆధారం, కంటే దాని లోకం, మనసే దాని వెలుగు. అన్ని జీవుల ఆత్మే పరమాశ్రయం అని ఎవరైనా ఈ పురుషుడిని తెలుసుకుంటే, అతడు అన్నింటినీ తెలిసినవాడవుతాడు, యాజ్ఞవల్క్యా. నీవు చెప్పిన ఆ పురుషుడిని నేనూ తెలుసును; చంద్రునిలో ఉన్నవాడే ఇదే. చెప్పు హాకల్యా, అతని దేవత ఏమిటి? 'మనసు' అని సమాధానం ఇచ్చాడు.
రూపాణ్య్ ఏవయస్యాయతనం, చక్షుర్లోకో, మనో జ్యోతిః యోవైతం పురుషం విద్యాత్సర్వస్యాత్మనః పరాయణఁ, సవైవేదితాస్యాద్ యాజ్ఞవల్క్య॥ వేద వాఅహం తం పురుషఁ సర్వస్యాత్మనః పరాయణం, యమాత్థ; యఏవాసావాదిత్యేపురుషః, సఏష॥ వదైవ, హాకల్య, తస్య కాదేవతేతి॥ చక్షుర్ ఇతి హోవాచ
రూపాలే దాని ఆధారం, కంటే దాని లోకం, మనసే దాని వెలుగు. అన్ని జీవుల ఆత్మే పరమాశ్రయం అని ఎవరైనా ఈ పురుషుడిని తెలుసుకుంటే, అతడు అన్నింటినీ తెలిసినవాడవుతాడు, యాజ్ఞవల్క్యా. నీవు చెప్పిన ఆ పురుషుడిని నేనూ తెలుసును; సూర్యునిలో ఉన్నవాడే ఇదే. చెప్పు హాకల్యా, అతని దేవత ఏమిటి? 'కంటి' అని సమాధానం ఇచ్చాడు.
తమ ఏవయస్యాయతనం, చక్షుర్ \^ లోకో, మనో జ్యోతిః యోవైతం పురుషం విద్యాత్సర్వస్యాత్మనః పరాయణఁ, సవైవేదితాస్యాద్ యాజ్ఞవల్క్య॥ వేద వాఅహం తం పురుషఁ సర్వస్యాత్మనః పరాయణం, యమాత్థ; యఏవాయం ఛాయామయః పురుషః, సఏష॥ వదైవ, హాకల్య, తస్య కాదేవతేతి॥ మృత్యుఇతి హోవాచ
చీకటే దాని ఆధారం, కంటే దాని లోకం, మనసే దాని వెలుగు. అన్ని జీవుల ఆత్మే పరమాశ్రయం అని ఎవరైనా ఈ పురుషుడిని తెలుసుకుంటే, అతడు అన్నింటినీ తెలిసినవాడవుతాడు, యాజ్ఞవల్క్యా. నీవు చెప్పిన ఆ పురుషుడిని నేనూ తెలుసును; నీడలో ఉన్నవాడే ఇదే. చెప్పు హాకల్యా, అతని దేవత ఏమిటి? 'మరణం' అని సమాధానం ఇచ్చాడు.
ఆపఏవయస్యాయతనం, చక్షుర్ \^ లోకో, మనో జ్యోతిః యోవైతం పురుషం విద్యాత్సర్వస్యాత్మనః పరాయణఁ, సవైవేదితాస్యాద్ యాజ్ఞవల్క్య॥ వేద వాఅహం తం పురుషఁ సర్వస్యాత్మనః పరాయణం, యమాత్థ; యఏవాయం అప్సుపురుషః, సఏష॥ వదైవ, హాకల్య, తస్య కాదేవతేతి॥ వరుణ ఇతి హోవాచ
నీళ్లే దాని ఆధారం, కంటే దాని లోకం, మనసే దాని వెలుగు. అన్ని జీవుల ఆత్మే పరమాశ్రయం అని ఎవరైనా ఈ పురుషుడిని తెలుసుకుంటే, అతడు అన్నింటినీ తెలిసినవాడవుతాడు, యాజ్ఞవల్క్యా. నీవు చెప్పిన ఆ పురుషుడిని నేనూ తెలుసును; నీళ్లలో ఉన్నవాడే ఇదే. చెప్పు హాకల్యా, అతని దేవత ఏమిటి? 'వరుణుడు' అని సమాధానం ఇచ్చాడు.
రేత ఏవయస్యాయతనం, చక్షుర్ \^ లోకో, మనో జ్యోతిః యోవైతం పురుషం విద్యాత్సర్వస్యాత్మనః పరాయణఁ, సవైవేదితాస్యాద్ యాజ్ఞవల్క్య॥ వేద వాఅహం తం పురుషఁ సర్వస్యాత్మనః పరాయణం, యమాత్థ; యఏవాయం పుత్రమయః పురుషః, సఏష॥ వదైవ, హాకల్య, తస్య కాదేవతేతి॥ ప్రజాపతిరితి హోవాచ
వీర్యమే దాని ఆధారం, కంటే దాని లోకం, మనసే దాని వెలుగు. అన్ని జీవుల ఆత్మే పరమాశ్రయం అని ఎవరైనా ఈ పురుషుడిని తెలుసుకుంటే, అతడు అన్నింటినీ తెలిసినవాడవుతాడు, యాజ్ఞవల్క్యా. నీవు చెప్పిన ఆ పురుషుడిని నేనూ తెలుసును; సంతానంలో ఉన్నవాడే ఇదే. చెప్పు హాకల్యా, అతని దేవత ఏమిటి? 'ప్రజాపతి' అని సమాధానం ఇచ్చాడు.
సహోవాచైతద్వైతదక్షరం, గార్గి, బ్రాహ్మణాఅభివదన్తి అస్థూలమనణు అహ్రస్వమదీర్ఘమ్ అలోహితమస్నేహమ్ అచ్ఛాయమతమో, అవాయ్వనాకాశమ్ అసఙ్గమ్ అస్పర్శమ్ . అగన్ధమ్ అరసమ్ . అచక్షుష్కమ్ అశ్రోత్రమ్ అవాగ్ అమనో, అతేజస్కమ్ అప్రాణమ్ అముఖమ్ అనామాగోత్రమ్ అజరమ్ అమరమ్ అభయమ్ అమృతమ్ అరజో, అశబ్దమ్ అవివృతమ్ అసంవృతమ్ అపూర్వమ్ అనపరమ్ అనన్తరమ్ ॥. . . అబాహ్యం; నతదశ్నోతి కం చన నతదశ్నోతి కశ్చన
అతడు ఇలా చెప్పాడు: గార్గీ! బ్రాహ్మణులు దీనిని 'అక్షరం' అని అంటారు. అది పెద్దది కాదు, చిన్నది కాదు, తక్కువ పొడవు కాదు, ఎక్కువ పొడవు కాదు, ఎరుపు కాదు, తడి కాదు, నీడ కాదు, చీకటి కాదు, గాలి కాదు, ఆకాశం కాదు, ఏదితోనూ కలిసిపోదు, తాకలేం, వాసన లేదు, రుచి లేదు, కన్నులు లేవు, చెవులు లేవు, మాట లేదు, మనస్సు లేదు, వెలుగు లేదు, ఊపిరి లేదు, నోరు లేదు, పేరు లేదు, వంశం లేదు, వృద్ధాప్యం లేదు, మరణం లేదు, భయం లేదు, మరణించదు, కలుషితం కాదు, శబ్దం లేదు, బయటకు కనిపించదు, మూసివేయబడలేదు, ఆది లేదు, అంతం లేదు, మధ్య లేదు, బయట లేదు, లోపల లేదు. దాన్ని ఎవరూ చేరలేరు; ఎవరూ పట్టుకోలేరు.
ఏతస్య వాఅక్షరస్య ప్రశాసనే, గార్గి, ద్యావాపృథివీవిధృతే తిష్ఠత; ఏతస్య వాఅక్షరస్య ప్రశాసనే, గార్గి, సూర్యచన్ద్రమసౌ విధృతౌ తిష్ఠత; ఏతస్య వాఅక్షరస్య ప్రశాసనే, గార్గి . అహోరాత్రాణి~ . \` మాసాస్~ ఋతవస్~ సంవత్సరాస్~ . \` విధృతాస్ తిష్ఠన్తి~ . అహోరాత్రాణ్య్ . \` మాసా ఋతవః సంవత్సరా . \` విధృతాస్ తిష్ఠన్తి ఏతస్య వాఅక్షరస్య ప్రశాసనే, గార్గి, ప్రాచ్యోఽన్యానద్యః స్యన్దన్తే శ్వేతేభ్యః పర్వతేభ్యః, ప్రతీచ్యోఽన్యా, యాంయాం చ దిశమ్ . ఏతస్య వాఅక్షరస్య ప్రశాసనే, గార్గి, దదతం మనుష్యాః ప్రశసన్తి, యజమానం దేవా, దర్వ్యం పితరోఽన్వాయత్తాః
ఈ అక్షరుని ఆజ్ఞతోనే, గార్గీ, ఆకాశం, భూమి నిలబడుతున్నాయి; ఈ అక్షరుని ఆజ్ఞతోనే, సూర్యుడు, చంద్రుడు నిలబడుతున్నారు; ఈ అక్షరుని ఆజ్ఞతోనే, పగలు, రాత్రి, నెలలు, ఋతువులు, సంవత్సరాలు నిలబడుతున్నాయి; ఈ అక్షరుని ఆజ్ఞతోనే, తూర్పు పర్వతాల నుంచి నదులు తూర్పు వైపు, పడమర పర్వతాల నుంచి పడమర వైపు, దక్షిణ వైపు నుంచి దక్షిణ దిశగా ప్రవహిస్తున్నాయి; ఈ అక్షరుని ఆజ్ఞతోనే, మనుషులు దానం చేసినవారిని ప్రశంసిస్తారు, దేవతలు యజ్ఞం చేసే వారిని ప్రశంసిస్తారు, పితృదేవతలు బలిపదార్థాలపై ఆధారపడతారు.
ఈ అక్షరాన్ని తెలియకుండానే, గార్గీ, ఈ లోకంలో యజ్ఞాలు చేయడమో, దానం చేయడమో, తపస్సు చేయడమో చేసినా, వేల సంవత్సరాలు చేసినా, అతని లోకం పరిమితమైనదే. ఈ అక్షరాన్ని తెలియకుండానే, గార్గీ, ఈ లోకం విడిచి వెళ్ళేవాడు దురదృష్టవంతుడు. కాని ఈ అక్షరాన్ని తెలుసుకుని, గార్గీ, ఈ లోకం విడిచి వెళ్ళేవాడు బ్రాహ్మణుడు.
కత్య్ ఏవదేవా, యాజ్ఞవల్క్యేతి॥ త్రయస్త్రిఁశదితి॥ ఓమితి హోవాచ॥ కత్య్ ఏవదేవా, యాజ్ఞవల్క్యేతి॥ షడ్ ఇతి॥ ఓమితి హోవాచ॥ కత్య్ ఏవదేవా, యాజ్ఞవల్క్యేతి॥ త్రయ ఇతి॥ ఓమితి హోవాచ॥ కత్య్ ఏవదేవా, యాజ్ఞవల్క్యేతి॥ ద్వావితి॥ ఓమితి హోవాచ॥ కత్య్ ఏవదేవా, యాజ్ఞవల్క్యేతి॥ అధ్యర్ధ ఇతి॥ ఓమితి హోవాచ॥ కత్య్ ఏవదేవా, యాజ్ఞవల్క్యేతి॥ ఏక ఇతి॥ ఓమితి హోవాచ॥ కతమేతేత్రయశ్చ త్రీచ శతాత్రయశ్చ త్రీచ సహస్రేతి
"యాజ్ఞవల్క్యా! దేవతలు ఎన్ని?" "ముప్పత్తి మూడు." "అవును," అన్నాడు. "యాజ్ఞవల్క్యా! దేవతలు ఎన్ని?" "ఆరు." "అవును," అన్నాడు. "యాజ్ఞవల్క్యా! దేవతలు ఎన్ని?" "మూడు." "అవును," అన్నాడు. "యాజ్ఞవల్క్యా! దేవతలు ఎన్ని?" "రెండు." "అవును," అన్నాడు. "యాజ్ఞవల్క్యా! దేవతలు ఎన్ని?" "ఒకన్నర." "అవును," అన్నాడు. "యాజ్ఞవల్క్యా! దేవతలు ఎన్ని?" "ఒక్కటి." "అవును," అన్నాడు. మరి ఆ మూడు, మూడు వందలు, మూడు, మూడు వేల దేవతలు ఎవరు?
ఆకశఏవయస్యాయతనం, చక్షుర్ లోకో, మనో జ్యోతిః యోవైతం పురుషం విద్యాత్సర్వస్యాత్మనః పరాయణఁ, సవైవేదితాస్యాద్ యాజ్ఞవల్క్య॥ వేద వాఅహం తం పురుషఁ సర్వస్యాత్మనః పరాయణం, యమాత్థ; యఏవాయమ్వాయౌ పురుషః, సఏష॥ వదైవ, హాకల్య, తస్య కాదేవతేతి॥ ప్రాణ ఇతి హోవచ॥ 15/ ॥ తేజ ఏవయస్యాయతనం, చక్షుర్లోకో, మనో జ్యోతిః యోవైతం పురుషం విద్యాత్సర్వస్యాత్మనః పరాయణఁ, సవైవేదితాస్యాద్ యాజ్ఞవల్క్య॥ వేద వాఅహం తం పురుషఁ సర్వస్యాత్మనః పరాయణం, యమాత్థ; యఏవాయమగ్నౌపురుషః, సఏష॥ వదైవ, హాకల్య, తస్య కాదేవతేతి॥ వాగితి హోవాచ
ఆకాశమే దాని ఆధారం, కంటే దాని లోకం, మనసే దాని వెలుగు. అన్ని జీవుల ఆత్మే పరమాశ్రయం అని ఎవరైనా ఈ పురుషుడిని తెలుసుకుంటే, అతడు అన్నింటినీ తెలిసినవాడవుతాడు, యాజ్ఞవల్క్యా. నీవు చెప్పిన ఆ పురుషుడిని నేనూ తెలుసును; వాయువులో ఉన్నవాడే ఇదే. చెప్పు హాకల్యా, అతని దేవత ఏమిటి? 'ప్రాణం' అని సమాధానం ఇచ్చాడు. తేజమే దాని ఆధారం, కంటే దాని లోకం, మనసే దాని వెలుగు. అన్ని జీవుల ఆత్మే పరమాశ్రయం అని ఎవరైనా ఈ పురుషుడిని తెలుసుకుంటే, అతడు అన్నింటినీ తెలిసినవాడవుతాడు, యాజ్ఞవల్క్యా. నీవు చెప్పిన ఆ పురుషుడిని నేనూ తెలుసును; అగ్నిలో ఉన్నవాడే ఇదే. చెప్పు హాకల్యా, అతని దేవత ఏమిటి? 'వాక్కు' అని సమాధానం ఇచ్చాడు.