హస్తౌ వైగ్రహః॥ సకర్మణాతిగ్రహేణ గృహీతో; హస్తాభ్యాఁ హికర్మ కరోతి
చేతులే ఒక గ్రహం. వాటిని చర్య అనే అతిగ్రహం పట్టుకుంటుంది. చేతులతోనే మనం పనులు చేస్తాము.
త్వగ్వైగ్రహః॥ సస్పర్శేనాతిగ్రహేణ గృహీతస్; త్వచాహిస్పర్శాన్వేదయత॥ ఇత్యష్టౌగ్రహా, అష్టావతిగ్రహాః
చర్మమే ఒక గ్రహం. దాన్ని స్పర్శ అనే అతిగ్రహం పట్టుకుంటుంది. చర్మంతోనే మనం తాకినదాన్ని అనుభవిస్తాము. ఇలా ఎనిమిది గ్రహాలు, ఎనిమిది అతిగ్రహాలు ఉన్నాయి.
యాజ్ఞవల్క్యేతి హోవాచ, యదిదఁ సర్వం మృత్యోరన్నం, కాస్విత్సాదేవతా, యస్యా మృత్యురన్నమితి॥ అగ్నిర్వైమృత్యుః, సోఽపామన్నమ్ అప పునర్మృత్యుం జయతి
యాజ్ఞవల్క్యా అని అడిగాడు. ఈ లోకం అంతా మరణానికి ఆహారం అయితే, మరణానికి ఆహారం అయ్యే దేవత ఏదైనా ఉందా? అగ్నిదేవుడే మరణం. ఆహారం తీసుకున్న తర్వాత, మళ్లీ మరణాన్ని జయిస్తాడు.
యాజ్ఞవల్క్యేతి హోవాచ, యత్రాయం పురుషో మ్రియతే, కిమేనం నజహాతీతి॥ నామేతి అనన్తం వైనామానన్తావిశ్వే దేవా; అనన్తమేవసతేన లోకం జయతి
యాజ్ఞవల్క్యా అని అడిగాడు. ఈ మనిషి చనిపోయినప్పుడు, ఏది అతన్ని వదలదు? పేరు అని చెప్పాడు. పేరు అనంతమైనది, అన్ని దేవతలు అనంతమైనవే. అనంతమైనదానితోనే సత్య లోకాన్ని పొందుతాడు.
యాజ్ఞవల్క్యేతి హోవాచ, యత్రాయం పురుషో మ్రియత, ఉదస్మాత్ప్రాణాః క్రామన్తి ఆహో నేతి॥ నేతి హోవాచ యాజ్ఞవల్క్యో, అత్రైవసమవనీయన్తే, సఉచ్ఛ్వయతి ఆధ్మాయతి ఆధ్మాతో మృతః శేతే
యాజ్ఞవల్క్యా అని అడిగాడు. ఈ మనిషి చనిపోయినప్పుడు, ఊపిరులు బయటకు వెళ్తాయా లేదా? కాదు అని యాజ్ఞవల్క్యుడు చెప్పాడు. అవి ఇక్కడే చేరిపోతాయి. అతడు ఉబ్బిపోతాడు, గాలి నిండిపోతాడు, అలా నిండిపోయి చనిపోతాడు.
యాజ్ఞవల్క్యేతి హోవాచ, యత్రాస్య పురుషస్య మృతస్యాగ్నిం వాగప్యేతి, వాతం ప్రాణశ్, చక్షురాదిత్యం, మనశ్చన్ద్రం, దిశః శ్రోత్రం, పృథివీఁ శరీరమ్ ఆకాశమాత్మౌషధీర్లోమాని, వనస్పతీన్కేశా, అప్సులోహితం చ రేతశ్చ నిధీయతే, క్వాయం తదాపురుషో భవతీతి॥ ఆహర, సౌమ్య, హస్తమ్
ఆర్తభాగేతి హోవాచావామ్ . ఏవైతద్ వేదిష్యావో; ననావేతత్సజనఇతి॥ తౌహోత్క్రమ్య మన్త్రయాం చక్రతుస్ తౌహ యదూచతుః, కర్మ హైవతదూచతుః అథ హ యత్ప్రశఁసతుః, కర్మ హైవతత్ప్రశఁసతుః పుణ్యో వైపుణ్యేన కర్మణా భవతి, పాపః పాపేనేతి॥ తతో హ జారత్కారవఆర్తభాగ ఉపరరామ॥ 3
అథైనమూద్దాలక ఆరుణిః పప్రచ్ఛః యాజ్ఞవల్క్యేతి హోవాచ, మద్రేష్వవసామ పతఙ్చలస్య కాప్యస్య గృహేషు, యజ్ఞమధీయానాః॥ తస్యాసీద్భార్యాగన్ధర్వగృహీతా॥ తమపృచ్ఛామః కోఽసీతి॥ సోఽబ్రవీత్ కబన్ధ అథర్వణఇతి
తర్వాత ఉద్దాలకుడు ఆరుణి యాజ్ఞవల్క్యుని అడిగాడు: 'యాజ్ఞవల్క్యా! మేము మద్రదేశంలో పతంజల కాప్యుని ఇంట్లో యజ్ఞం నేర్చుకుంటూ ఉండేవాళ్లం. అతనికి గంధర్వుడు పట్టుకున్న భార్య ఉంది. మేము ఆ గంధర్వుణ్ణి అడిగాము: "నువ్వెవరు?" అని. అతను చెప్పాడు: "నేను కబంధ అథర్వణుడు."
సోఽబ్రవీత్పతఙ్చలం కాప్యం యాజ్ఞికాఁశ్చః వేత్థ నుత్వం, కాప్య, తత్సూత్రం యస్మిన్నయం చ లోకః పరశ్చ లోకః సర్వాణి చ భూతాని సందృబ్ధాని భవన్తీతి॥ సోఽబ్రవీత్పతఙ్చలః కాప్యోః నాహం తద్ భగవన్ వేదేతి
అప్పుడు కబంధ అథర్వణుడు పతంజల కాప్యునికి, యజ్ఞకర్తలకు ఇలా అన్నాడు: 'కాప్యా! ఈ లోకం, పరలోకం, అన్ని భూతాలు ఏ దారంతో కలిసివున్నాయో ఆ దారం నీకు తెలుసా?' అని అడిగాడు. పతంజల కాప్యుడు అన్నాడు: 'ఆ విషయం నాకు తెలియదు ప్రభూ.'
సోఽబ్రవీత్పతఙ్చలం కాప్యం యాజ్ఞికాఁశ్చః వేత్థ నుత్వం, కాప్య, తమన్తర్యామిణం, యఇమం చ లోకం పరం చ లోకఁ సర్వాణి చ భూతాన్యన్తరో యమయతీతి॥ సోఽబ్రవీత్పతఙ్చలః కాప్యోః నాహం తం, భగవన్ వేదేతి
అప్పుడు కబంధ అథర్వణుడు పతంజల కాప్యునికి, యజ్ఞకర్తలకు ఇలా అన్నాడు: 'కాప్యా! ఈ లోకం, పరలోకం, అన్ని భూతాలను లోపలుండి నియంత్రించే అంతర్యామిని నీకు తెలుసా?' అని అడిగాడు. పతంజల కాప్యుడు అన్నాడు: 'ఆయనను నాకు తెలియదు ప్రభూ.'
వేద వాఅహం, గౌతమ, తత్సూత్రం తం చాన్తర్యామిణమితి॥ యోవాఇదం కశ్చ బ్రూయాద్ వేద వేదేతి॥ యథా వేత్థ, తథా బ్రూహీతి
యాజ్ఞవల్క్యుడు అన్నాడు: 'గౌతమా! ఆ దారాన్ని, ఆ అంతర్యామిని నాకు తెలుసు.' 'ఎవరైనా "నాకు తెలుసు" అని చెప్పితే, తనకు తెలిసిన విధంగా వివరించాలి.' 'నీవు తెలిసినట్లు వివరించు.'
వాయుర్వై, గౌతమ, తత్సూత్రం; వాయునా వై, గౌతమ, సూత్రేణాయం చ లోకః పరశ్చ లోకః సర్వాణి చ భూతాని సందృబ్ధాని భవన్తి॥ తస్మాద్వై, గౌతమ, పురుషం ప్రేతమాహుః వ్యస్రఁసిషతాస్యాఙ్గానీతి; వాయునా హి, గౌతమ, సూత్రేణ సమ్దృబ్ధాని భవన్తీతి॥ ఏవమేవైతద్ . యాజ్ఞవల్క్యాన్తర్యామిణం బ్రూహీతి
'గౌతమా! వాయువే ఆ దారం; వాయుద్వారా ఈ లోకం, పరలోకం, అన్ని భూతాలు కలిసివుంటాయి. అందుకే, గౌతమా! మనిషి మరణించినప్పుడు, "ఆయన అవయవాలు విడిపోతున్నాయి" అని అంటారు. వాయుద్వారా, ఆ దారంతో అన్నీ కలిసివుంటాయి. ఇదే నిజం. యాజ్ఞవల్క్యా! ఇప్పుడు అంతర్యామిని వివరించు.'
యః పృథివ్యాం తిష్ఠన్పృథివ్యాఅన్తరో, యం పృథివీనవేద, యస్య పృథివీశరీరం, యః పృథివీమన్తరో యమయతి, స త ఆత్మాన్తర్యామ్యమృతః
భూమిలో ఉండి, భూమికి వేరుగా ఉండి, భూమి తెలియని, భూమే తన శరీరంగా చేసుకున్న, భూమిని లోపలుండి నియంత్రించేవాడు, అతడే నీ ఆత్మ, అంతర్యామి, అమరుడు.
యోఽప్సుతిష్ఠన్నద్భ్యోఽన్తరో, యమాపో నవిదుః యస్యాపః శరీరం, యోఽపోఽన్తరో యమయతి స త ఆత్మాన్తర్యామ్యమృతః
నీటిలో ఉండి, నీటికి వేరుగా ఉండి, నీళ్లు తెలియని, నీళ్లు తన శరీరంగా చేసుకున్న, నీటిని లోపలుండి నియంత్రించేవాడు, అతడే నీ ఆత్మ, అంతర్యామి, అమరుడు.
యోఽగ్నౌతిష్ఠన్నగ్నేరన్తరో, యమగ్నిర్నవేద, యస్యాగ్నిః శరీరం, యోఽగ్నిమన్తరో యమయతి, స త ఆత్మాన్తర్యామ్యమృతః
అగ్నిలో ఉండి, అగ్నికి వేరుగా ఉండి, అగ్ని తెలియని, అగ్ని తన శరీరంగా చేసుకున్న, అగ్నిని లోపలుండి నియంత్రించేవాడు, అతడే నీ ఆత్మ, అంతర్యామి, అమరుడు.
యోఽన్తరిక్షే తిష్ఠన్నన్తరిక్షాదన్తరో, యమన్తరిక్షం నవేద, యస్యాన్తరిక్షఁ శరీరం, యోఽన్తరిక్షమన్తరో యమయతి, స త ఆత్మాన్తర్యామ్యమృతః
అంతరిక్షంలో ఉండి, అంతరిక్షానికి వేరుగా ఉండి, అంతరిక్షం తెలియని, అంతరిక్షమే తన శరీరంగా చేసుకున్న, అంతరిక్షాన్ని లోపలుండి నియంత్రించేవాడు, అతడే నీ ఆత్మ, అంతర్యామి, అమరుడు.
యోవాయౌతిష్ఠన్వాయోరన్తరో, యం వాయుర్నవేద, యస్య వాయుః శరీరం, యోవాయుమన్తరో యమయతి, స త ఆత్మాన్తర్యామ్యమృతః
వాయువులో ఉండి, వాయువుకు వేరుగా ఉండి, వాయువు తెలియని, వాయువే తన శరీరంగా చేసుకున్న, వాయువును లోపలుండి నియంత్రించేవాడు, అతడే నీ ఆత్మ, అంతర్యామి, అమరుడు.
. యో దివి తిష్ఠన్దివోఽన్తరో, యం ద్యౌర్న వేద, యస్య ద్యౌః శరీరం, యో దివమన్తరో యమయతి ఏష త ఆత్మాన్తర్యామ్యమృతః
ఆకాశంలో నిలిచి, ఆకాశంలో ఉన్నవాడు, ఆకాశం ఆయనను తెలియదు, ఆకాశమే ఆయన శరీరం, ఆకాశాన్ని లోపలుండి నడిపించే వాడు – ఇతడే నీ అంతర్యామి, అమరాత్మా.
యఆదిత్యేతిష్ఠన్నాదిత్యాదన్తరో, యమాదిత్యోనవేద, యస్యాదిత్యః శరీరం, యఆదిత్యమన్తరో యమయతి, స త ఆత్మాన్తర్యామ్యమృతః
సూర్యునిలో నిలిచి, సూర్యునిలో ఉన్నవాడు, సూర్యుడు ఆయనను తెలియదు, సూర్యుడే ఆయన శరీరం, సూర్యుని లోపలుండి నడిపించే వాడు – ఇతడే నీ అంతర్యామి, అమరాత్మా.
యశ్చన్ద్రతారకేతిష్ఠఙ్చన్ద్రతారకాదన్తరో, యం చన్ద్రతారకం నవేద, యస్య చన్ద్రతారకఁ శరీరం, యశ్చన్ద్రతారకమన్తరో యమయతి, స త ఆత్మాన్తర్యామ్యమృతః
చంద్రుడు, నక్షత్రాలలో నిలిచి, వాటిలో ఉన్నవాడు, అవి ఆయనను తెలియవు, అవే ఆయన శరీరం, వాటిని లోపలుండి నడిపించే వాడు – ఇతడే నీ అంతర్యామి, అమరాత్మా.
. య ఆకాశే తిష్ఠన్నాకాశాదన్తరో, యమాకాశో న వేద, యస్యాకాశః శరీరం, య ఆకాశమన్తరో యమయతి ఏష త ఆత్మాన్తర్యామ్యమృతః
ఖగోళంలో నిలిచి, ఖగోళంలో ఉన్నవాడు, ఖగోళం ఆయనను తెలియదు, ఖగోళమే ఆయన శరీరం, ఖగోళాన్ని లోపలుండి నడిపించే వాడు – ఇతడే నీ అంతర్యామి, అమరాత్మా.
యః సర్వేషు భూతేషు తిష్ఠన్త్సర్వేభ్యో భూతేభ్యోఽన్తరో, యఁ సర్వాణి భూతాని నవిదుః యస్య సర్వాణి భుతాని శరీరం, యః సర్వాణి భూతాన్యన్తరో యమయతి, స త ఆత్మాన్తర్యామ్యమృత॥ ఇత్య్ ఉ ఏవాధిభూతమ్ . అథాధ్యాత్మమ్
అన్ని జీవుల్లో నిలిచి, అన్ని జీవుల్లో ఉన్నవాడు, అన్ని జీవులు ఆయనను తెలియవు, అన్ని జీవులే ఆయన శరీరం, అన్ని జీవులను లోపలుండి నడిపించే వాడు – ఇతడే నీ అంతర్యామి, అమరాత్మా. ఇంతవరకు భూతాల గురించి చెప్పబడింది. ఇప్పుడు ఆత్మ గురించి చెబుతాను.
యాజ్ఞవల్క్యా అని అడిగాడు. ఈ మనిషి చనిపోయినప్పుడు, అతని మాట అగ్నిలో కలిసిపోతుంది, ఊపిరి వాయువులో, కన్ను సూర్యునిలో, మనస్సు చంద్రునిలో, దిక్కులు చెవిలో, భూమి శరీరంలో, ఆకాశం ఆత్మలో, మొక్కలు రోమాల్లో, వృక్షాలు తల వెంట్రుకల్లో, రక్తం, వీర్యం నీళ్లలో కలిపివేయబడతాయి. అప్పుడు ఆ మనిషి ఏమవుతాడు? రా, ప్రియమా, నీ చెయ్యివ్వు.
ఆర్తభాగుడు ఇలా అన్నాడు: "ఇదంతా మనిద్దరం కలిసి తెలుసుకుందాం. ఇది నిజమేనా? ఇది కలిసివున్నదేనా?" అని అడిగాడు. ఇద్దరూ అక్కడి నుండి పక్కకు వెళ్లి, ఆలోచన చేశారు. వారు ఏది చెప్పినా, అది కార్యమే; వారు ఏది మెచ్చినా, అది కార్యమే. మంచి కార్యం చేస్తే మంచివాడవుతాడు, చెడు కార్యం చేస్తే చెడ్డవాడవుతాడు. అప్పుడు జారత్కారవుడు ఆర్తభాగుడు ప్రశ్నించడం మానేశాడు.
అథ హైనం భుజ్యుర్లాహ్యాయనిః పప్రచ్ఛ॥ యాజ్ఞవల్క్యేతి హోవాచ, మద్రేషు చరకాః పర్యవ్రజామ; తేపతఙ్చలస్య కాప్యస్య గృహానైమ॥ తస్యాసీద్దుహితాగన్ధర్వగృహీతా; తమపృచ్ఛామః కోఽసీతి॥ సోఽబ్రవీత్ షుధన్వాఙ్గిరసఇతి॥ తం యదాలోకానామన్తానపృచ్ఛామాథైతద్ అబ్రూమః క్వపారిక్షితాఅభవన్నితి॥ క్వపారిక్షితాఅభవన్నితి॥ . తత్ త్వా పృచ్ఛామి, యాజ్ఞవల్క్యః క్వపారిక్షితాఅభవన్నితి
ఆ తరువాత భుజ్యు లాహ్యాయని యాజ్ఞవల్క్యుని అడిగాడు: "యాజ్ఞవల్క్యా! మేము మద్రదేశంలో మునులా తిరిగాము. అప్పుడు పతంజల కాప్యుని ఇంటికి వెళ్లాము. అతనికి గంధర్వుడు పట్టుకున్న కుమార్తె ఉంది. మేము ఆ గంధర్వుణ్ణి అడిగాము: 'నువ్వెవరు?' అని. అతను చెప్పాడు: 'నేను శుధన్వా అంగిరసుడు.' మేము లోకాల పరిమితుల గురించి అడిగితే, అతను ఇలా అన్నాడు: 'పరిక్షిత్తు ఎక్కడ నివసించేవాడు?' ఇప్పుడు నేను నిన్ను అడుగుతున్నాను, యాజ్ఞవల్క్యా! పరిక్షిత్తు ఎక్కడ ఉండేవాడు?'
సహోవాచోవాచ వైసతద్ అగచ్ఛన్వైతేతత్ర, యత్రాశ్వమేధయాజినో గచ్ఛన్తీతి॥ క్వన్వశ్వమేధయాజినో గచ్ఛన్తీతి॥ ద్వాత్రిఁశత వైదేవరథాహ్న్యాన్యయం లోకస్; తఁ సమన్తం లోకం ద్విస్తావత్పృథివీ \^ పర్యేతి; తాఁ . పృథివీం ద్విస్తావత్సముద్రః పర్యేతి॥ తద్యావతీ క్షురస్య ధారా, యావద్వా మక్షికాయాః పత్త్రం, తావానన్తరేణాకాశః॥ తాన్౯న్ద్రః సుపర్ణోభూత్వావాయవే ప్రాయచ్ఛత్; తాన్వాయురాత్మని ధిత్వాతత్రాగమయద్యత్ర పరిక్షితా అభవన్నితి॥ ఏవమివ వైసవాయుమేవప్రశశఁస; తస్మాద్వాయురేవవ్యష్టిః వాయుః సమష్టిః॥ అప పునర్మృత్యుం జయతి, సర్వమాయురేతి . యఏవం వేద॥ తతో హ భుజ్యుర్లాహ్యాయనిరుపరరామ॥ 4/
యాజ్ఞవల్క్యుడు ఇలా సమాధానం ఇచ్చాడు: 'అతను అక్కడికి వెళ్లాడు, అశ్వమేధయాగం చేసినవారు ఎక్కడికి పోతారో అక్కడికే. 'అశ్వమేధయాగులు ఎక్కడికి పోతారు?' అని అడిగితే, 'ముప్పై రెండు వైదేహ రథాలు ప్రతి రోజు ఈ లోకాన్ని చుట్టుకుంటాయి; వారు భూమిని రెండు సార్లు చుట్టుకుంటారు; భూమిని రెండు సార్లు సముద్రం చుట్టుకుంటుంది. ఆ మధ్య ఉన్న స్థలం కత్తిపొడవు, లేక ఈగ రెక్కంత పలుచగా ఉంటుంది. ఇంద్రుడు పెద్ద పక్షిగా మారి వారిని వాయుదేవుని వద్దకు తీసుకెళ్లాడు; వాయువు వారిని తనలో ఉంచుకుని, పరిక్షిత్తు ఉన్న చోటికి తీసుకెళ్లాడు. అందుకే వాయువు మాత్రమే ప్రశంసించబడింది; వాయువు వ్యక్తిగతంగా కూడా, సమష్టిగా కూడా ఉన్నది. ఇది తెలిసినవాడు మరణాన్ని మళ్ళీ జయిస్తాడు, సంపూర్ణ ఆయుర్దాయాన్ని పొందుతాడు.' అప్పుడు భుజ్యు లాహ్యాయని ప్రశ్నించడం మానేశాడు.
అథ హైనం కహోడః కౌషీతకేయః పప్రచ్ఛః యాజ్ఞవల్క్యేతి హోవాచ, యద్ . సాక్షాదపరోక్షాద్బ్రహ్మ యఆత్మాసర్వాన్తరః తం మే వ్యాచక్ష్వేతి॥ ఏషత ఆత్మాసర్వాన్తరః॥ కతమో, యాజ్ఞవల్క్య, సర్వాన్తరో॥ యోఽశనాయాపిపాసేశోకం మోహం జరాం మృత్యుమత్యేతి॥ ఏతం వైతమాత్మానం విదిత్వా, బ్రాహ్మణాః పుత్రైషణాయాశ్చ విత్తైషణాయాశ్చ లోకైషణాయాశ్చ వ్యుత్థాయాథ భిక్షాచర్యం చరన్తి॥ యాహ్య్ ఏవపుత్రైషణాసావిత్తైషణా, యావిత్తైషణాసాలోకైషణోభేహ్య్ ఏతేఏషణే ఏవభవతః॥ తస్మాద్పణ్డితః పాణ్డిత్యం నిర్విద్య, బాల్యేన తిష్ఠాసేద్; బాల్యం చ పాణ్డిత్యం చ నిర్విద్యాథ మునిః అమౌనం చ మౌనం చ నిర్విద్యాథ బ్రాహ్మణః॥ సబ్రాహ్మణః కేన స్యాద్॥ యేన స్యాత్ తేనేదృశ ఏవభవతి, యఏవం వేద . తతో హ కహోడః కౌషీతకేయ ఉపరరామ॥ 5/
తర్వాత కహోడుడు కౌశీతకేయుడు యాజ్ఞవల్క్యుని అడిగాడు: 'యాజ్ఞవల్క్యా! ప్రత్యక్షంగా తెలిసే, అంతరంగంగా ఉన్న బ్రహ్మను, అందరిలో అంతరంగా ఉన్న ఆత్మను నాకు వివరించు.' యాజ్ఞవల్క్యుడు అన్నాడు: 'ఇదే ఆత్మ, అందరిలో అంతరంగా ఉన్నది.' 'ఏది, యాజ్ఞవల్క్యా, అందరిలో అంతరంగా ఉన్నది?' అని అడిగాడు. 'ఆత్మ అనగా ఆకలి, దాహం, దుఃఖం, మాయ, వృద్ధాప్యం, మరణం ఇవన్నీ దాటి ఉండేది. ఈ ఆత్మను తెలుసుకున్న బ్రాహ్మణులు కుమారుల కోరిక, ధన కోరిక, లోక కోరికలను వదిలిపెట్టి, భిక్షాటన జీవితం సాగిస్తారు. కుమారుల కోరికే ధన కోరిక, ధన కోరికే లోక కోరిక — ఇవన్నీ కోరికలే. అందుకే జ్ఞాని తన జ్ఞానాన్ని వదిలి, పిల్లవాడిలా ఉండాలి; పిల్లవాడిలా ఉండడాన్ని, జ్ఞానాన్ని రెండింటినీ వదిలి మౌనిగా ఉండాలి; మౌనాన్ని, అమౌనాన్ని రెండింటినీ వదిలి బ్రాహ్మణుడు అవుతాడు. బ్రాహ్మణుడు ఎలా అవుతాడు? ఏ విధంగా అవుతాడో, అలానే అవుతాడు. ఇది తెలిసినవాడు నిజంగా బ్రాహ్మణుడు.' అప్పుడు కహోడుడు ప్రశ్నించడం మానేశాడు.
అథ హైనమూషస్తశ్చాక్రాయణః పప్రచ్ఛ॥ యాజ్ఞవల్క్యేతి హోవాచ, యత్సాక్షాదపరోక్షాద్బ్రహ్మ యఆత్మాసర్వాన్తరః తం మే వ్యాచక్ష్వేతి॥ ఏషత ఆత్మాసర్వాన్తరః॥ కతమో, యాజ్ఞవల్క్య, సర్వాన్తరో॥ యః ప్రాణేన ప్రాణితి, సత ఆత్మాసర్వాన్తరో; యోఽపానేనాపానితి, సత ఆత్మాసర్వాన్తరో; యోవ్యానేన వ్యనితి, సత ఆత్మాసర్వాన్తరో; యఉదానేనోదనితి, సత ఆత్మాసర్వాన్తరో॥ యః సమానేన సమనితి, సత ఆత్మాసర్వన్తర। . ॥. ఏషత ఆత్మాసర్వాన్తరః
తర్వాత ఉషస్తుడు చాక్రాయణుడు యాజ్ఞవల్క్యుని అడిగాడు: 'యాజ్ఞవల్క్యా! ప్రత్యక్షంగా తెలిసే, అందరిలో అంతరంగా ఉన్న బ్రహ్మను, ఆత్మను నాకు వివరించు.' యాజ్ఞవల్క్యుడు అన్నాడు: 'ఇదే ఆత్మ, అందరిలో అంతరంగా ఉన్నది.' 'ఏది, యాజ్ఞవల్క్యా, అందరిలో అంతరంగా ఉన్నది?' అని అడిగాడు. 'ప్రాణంతో ఊపిరి పీల్చేది, అదే అంతరాత్మ; అపానంతో ఊపిరి వదిలేది, అదే అంతరాత్మ; వ్యానంతో వ్యాపించే శక్తి, అదే అంతరాత్మ; ఉదానంతో పైకి లేచే శక్తి, అదే అంతరాత్మ; సమానంతో సమంగా ఉంచే శక్తి, అదే అంతరాత్మ.' ఇదే ఆత్మ, అందరిలో అంతరంగా ఉన్నది.
సహోవాచోషస్తశ్చాక్రాయణోః యథా వైబ్రూయాదసౌగౌః అసావశ్వ ఇతి ఏవమేవైతద్వ్యపదిష్టం భవతి॥ యదేవసాక్షాదపరోక్షాద్బ్రహ్మ యఆత్మాసర్వాన్తరః తం మే వ్యాచక్ష్వేతి॥ ఏషత ఆత్మాసర్వాన్తరః॥ కతమో, యాజ్ఞవల్క్య, సర్వాన్తరో॥ నదృష్టేర్ద్రష్టారం పశ్యేః నశ్రుతేః శ్రోతారఁ శృణుయా; నమతేర్మన్తారం మన్వీథా, నవిజ్ఞాతేర్విజ్ఞాతారం విజానీయా॥ ఏషత ఆత్మాసర్వాన్తరో॥ అతోఽన్యదార్తం॥ తతో హోషస్తశ్చాక్రాయణ ఉపరరామ॥ 6
ఉషస్తుడు ఇలా అన్నాడు: 'ఎవరైనా, ఇది ఆవు, ఇది గుర్రం అని చెప్పినట్టు, ఇదే అని గుర్తించవచ్చు. అయినా, ప్రత్యక్షంగా తెలిసే, అందరిలో అంతరంగా ఉన్న బ్రహ్మను, ఆత్మను నాకు వివరించు.' యాజ్ఞవల్క్యుడు అన్నాడు: 'ఇదే ఆత్మ, అందరిలో అంతరంగా ఉన్నది.' 'ఏది, యాజ్ఞవల్క్యా, అందరిలో అంతరంగా ఉన్నది?' అని అడిగాడు. 'నువ్వు చూసే దృష్టిలోని చూచువాడిని చూడలేవు; వినే వినికిలోని విన్నవాడిని వినలేవు; ఆలోచించే మనస్సులోని ఆలోచించేవాడిని గ్రహించలేవు; తెలుసుకునే జ్ఞానంలోని తెలిసినవాడిని తెలుసుకోలేవు. ఇదే ఆత్మ, అందరిలో అంతరంగా ఉన్నది. మిగతావన్నీ బాధతో కూడినవే.' అప్పుడు ఉషస్తుడు ప్రశ్నించడం మానేశాడు.
అథ హైనం గార్గీ వాచక్నవీ పప్రచ్ఛః యాజ్ఞవల్క్యేతి హోవాచ, యదిదఁ సర్వమప్స్వోతం చ ప్రోతం చ, కస్మిన్ను ఆప ఓతాశ్చ ప్రోతాశ్చేతి॥ వాయౌ, గార్గీతి॥ కస్మిన్ను వాయురోతశ్చ ప్రోతశ్చేతి॥ ఆకాశఏవ గార్గీతి॥ కస్మిన్న్వాకాశ \` ఓతశ్చ ప్రోతశ్చేతి॥ అన్తరిక్షలోకేషు గార్గీతి॥ కస్మిన్నుఖల్వన్తరిక్షలోకా ఓతాశ్చ ప్రోతాశ్చేతి॥ ద్యౌర్లోకేషు, గార్గీతి॥ కస్మిన్నుఖలు ద్యౌర్లోకాఓతాశ్చ ప్రోతాశ్చేత్య్ . ॥. అదిత్యలోకేషు, గార్గీతి॥ కస్మిన్నుఖల్వాదిత్యలోకాఓతాశ్చ ప్రోతాశ్చేతి॥ చన్ద్రలోకేషు, గార్గీతి॥ కస్మిన్నుఖలు చన్ద్రలోకాఓతాశ్చ ప్రోతాశ్చేతి॥ నక్షత్రలోకేషు, గార్గీతి॥ కస్మిన్నుఖలు నక్షత్రలోకాఓతాశ్చ ప్రోతాశ్చేతి॥ దేవలోకేషు, గార్గీతి॥ కస్మిన్నుఖలు దేవలోకాఓతాశ్చ ప్రోతాశ్చేతి॥ గన్ధర్వలోకేషు గార్గీతి॥ కస్మిన్నుఖల్వ్ గన్ధర్వలోకా ఓతాశ్చ ప్రోతాశ్చేతి॥ ప్రజాపతిలోకేషు, గార్గీతి॥ కస్మిన్నుఖలు ప్రజాపతిలోకాఓతాశ్చ ప్రోతాశ్చేతి॥ బ్రహ్మలోకేషు, గార్గీతి॥ కస్మిన్నుఖలు బ్రహ్మలోకాఓతాశ్చ ప్రోతాశ్చేతి॥ సహోవాచః గార్గి, మాతిప్రాక్షీః మాతే మూర్ధావ్యపప్తద్ అనతిప్రశ్న్యాం వైదేవతామతిపృచ్ఛసి॥ గార్గి, మాతిప్రాక్షీరితి॥ తతో హ గార్గీ వాచక్నవ్య్ ఉపరరామ॥ 7
తర్వాత గార్గీ వాచక్నవి యాజ్ఞవల్క్యుని అడిగింది: 'యాజ్ఞవల్క్యా! ఈ సర్వం నీటిలో నూలు వలె నూలుపోగు వలె నడుస్తున్నది. ఆ నీళ్లు ఏదిలో నడుస్తున్నాయి?' 'వాయువులో, గార్గీ.' 'వాయువు ఏదిలో నడుస్తున్నది?' 'ఆకాశంలో, గార్గీ.' 'ఆకాశం ఏదిలో నడుస్తున్నది?' 'మధ్యలోకాలలో, గార్గీ.' 'మధ్యలోకాలు ఏదిలో నడుస్తున్నాయి?' 'దివిలోకాలలో, గార్గీ.' 'దివిలోకాలు ఏదిలో నడుస్తున్నాయి?' 'సూర్యలోకాలలో, గార్గీ.' 'సూర్యలోకాలు ఏదిలో నడుస్తున్నాయి?' 'చంద్రలోకాలలో, గార్గీ.' 'చంద్రలోకాలు ఏదిలో నడుస్తున్నాయి?' 'నక్షత్రలోకాలలో, గార్గీ.' 'నక్షత్రలోకాలు ఏదిలో నడుస్తున్నాయి?' 'దేవలోకాలలో, గార్గీ.' 'దేవలోకాలు ఏదిలో నడుస్తున్నాయి?' 'గంధర్వలోకాలలో, గార్గీ.' 'గంధర్వలోకాలు ఏదిలో నడుస్తున్నాయి?' 'ప్రజాపతిలోకాలలో, గార్గీ.' 'ప్రజాపతిలోకాలు ఏదిలో నడుస్తున్నాయి?' 'బ్రహ్మలోకాలలో, గార్గీ.' 'బ్రహ్మలోకాలు ఏదిలో నడుస్తున్నాయి?' అప్పుడు యాజ్ఞవల్క్యుడు ఇలా అన్నాడు: 'గార్గీ, ఇకపై అడగకు, లేకపోతే నీ తల పడిపోతుంది. నీవు దేవతల విషయాల్లో హద్దు దాటి అడుగుతున్నావు. గార్గీ, ఇకపై అడగకు.' అప్పుడు గార్గీ వాచక్నవి ప్రశ్నించడం మానేసింది.
సోఽబ్రవీత్పతఙ్చలం కాప్యం యాజ్ఞికాఁశ్చః యోవైతత్ కాప్య, సూత్రం విద్యాత్తం చాన్తర్యామిణఁ, సబ్రహ్మవిత్ సలోకవిత్ సదేవవిత్ సవేదవిత్ సయజ్ఞవిత్ . సభూతవిత్ సఆత్మవిత్ ససర్వవిదితి తేభ్యోఽబ్రవీత్॥ తదహం వేద॥ తచ్చేత్త్వం, యాజ్ఞవల్క్య, సూత్రమవిద్వాఁస్ తం చాన్తర్యామిణం బ్రహ్మగవీరుదజసే, మూర్ధాతే విపతిష్యతీతి
అప్పుడు కబంధ అథర్వణుడు పతంజల కాప్యునికి, యజ్ఞకర్తలకు ఇలా అన్నాడు: 'కాప్యా! ఆ దారాన్ని, ఆ అంతర్యామిని ఎవరైనా తెలుసుకుంటే, అతడు బ్రహ్మజ్ఞాని, లోకజ్ఞాని, దేవజ్ఞాని, వేదజ్ఞాని, యజ్ఞజ్ఞాని, భూతజ్ఞాని, ఆత్మజ్ఞాని, సర్వజ్ఞాని అవుతాడు.' అప్పుడు అతను వారికి అన్నాడు: 'నేను అది తెలుసు.' 'యాజ్ఞవల్క్యా! నువ్వు ఆ దారాన్ని, ఆ అంతర్యామిని తెలియకపోయి, బ్రహ్మజ్ఞాని అని చెప్పుకుంటే, నీ తల పడిపోతుంది.'
యోదిక్షుతిష్ఠన్దిగ్భ్యోఽన్తరో, యం దిశో నవిదుః యస్య దిశః శరీరం, యోదిశోఽన్తరో యమయతి, స త ఆత్మాన్తర్యామ్యమృతః॥ 15/ ॥ యోవిద్యుతి తిష్ఠన్విద్యుతోఽన్తరో, యం విద్యున్నవేద, యస్య విద్యుచ్ఛరీరం, యోవిద్యుతోఽన్తరో యమయతి, సత ఆత్మాన్తర్యామ్యమృతః॥ 16/ ॥ యోస్తనయిత్నౌతిష్ఠన్స్తనయిత్నోరన్తరో, యఁ స్తనయిత్నుర్నవేద, యస్య స్తనయిత్నుః శరీరం, యోస్తనయిత్నోరన్తరో యమయతి, సత ఆత్మాన్తర్యామ్యమృతః॥ 17/ ॥ యోసర్వేషు లోకేషు తిష్ఠన్సర్వేభ్యో లోకేభ్యోఽన్తరో, యఁ సర్వే లోకానవిదుః యస్య సర్వే లోకాః శరీరం, యోసర్వేభ్యో లోకేభ్యోఽన్తరో యమయతి, సత ఆత్మాన్తర్యామ్యమృతః॥ 18/ ॥ యోసర్వేషు వేదేషు తిష్ఠన్సర్వేభ్యో వేదేష్వన్తరో, యఁ సర్వే వేదా నవిదుః యస్య సర్వే వేదాః శరీరం, యోసర్వేభ్యో వేదేభ్యోఽన్తరో యమయతి, సత ఆత్మాన్తర్యామ్యమృతః॥ 19/ ॥ యోసర్వేషు యజ్ఞేషు తిష్ఠన్సర్వేభ్యో యజ్ఞేభ్యోఽన్తరో, యఁ సర్వే యజ్ఞానవిదుః యస్య సర్వే యజ్ఞాః శరీరం, యోసర్వేభ్యో యజ్ఞేభ్యోఽన్తరో యమయతి, సత ఆత్మాన్తర్యామ్యమృతః
దిక్కుల్లో నిలిచి, దిక్కుల్లో ఉన్నవాడు, దిక్కులు ఆయనను తెలియవు, దిక్కులే ఆయన శరీరం, దిక్కులను లోపలుండి నడిపించే వాడు – ఇతడే నీ అంతర్యామి, అమరాత్మా. మెరుపులో నిలిచి, మెరుపులో ఉన్నవాడు, మెరుపు ఆయనను తెలియదు, మెరుపే ఆయన శరీరం, మెరుపును లోపలుండి నడిపించే వాడు – ఇతడే నీ అంతర్యామి, అమరాత్మా. మోగులో నిలిచి, మోగులో ఉన్నవాడు, మోగు ఆయనను తెలియదు, మోగే ఆయన శరీరం, మోగును లోపలుండి నడిపించే వాడు – ఇతడే నీ అంతర్యామి, అమరాత్మా. అన్ని లోకాల్లో నిలిచి, అన్ని లోకాల్లో ఉన్నవాడు, అన్ని లోకాలు ఆయనను తెలియవు, అన్ని లోకాలే ఆయన శరీరం, అన్ని లోకాలను లోపలుండి నడిపించే వాడు – ఇతడే నీ అంతర్యామి, అమరాత్మా. అన్ని వేదాల్లో నిలిచి, అన్ని వేదాల్లో ఉన్నవాడు, అన్ని వేదాలు ఆయనను తెలియవు, అన్ని వేదాలే ఆయన శరీరం, అన్ని వేదాలను లోపలుండి నడిపించే వాడు – ఇతడే నీ అంతర్యామి, అమరాత్మా. అన్ని యజ్ఞాల్లో నిలిచి, అన్ని యజ్ఞాల్లో ఉన్నవాడు, అన్ని యజ్ఞాలు ఆయనను తెలియవు, అన్ని యజ్ఞాలే ఆయన శరీరం, అన్ని యజ్ఞాలను లోపలుండి నడిపించే వాడు – ఇతడే నీ అంతర్యామి, అమరాత్మా.