జనకోహ వైదేహో బహుదక్షిణేన యజ్ఞేనేజే॥ తత్ర హ కురుపఙ్చాలానాం బ్రాహ్మణాఅభిసమేతా బభూవుః॥ తస్య హ జనకస్య వైదేహస్య విజిజ్ఞాసా . 2, 142[16] +\` బభూవః కః స్విదేషాం బ్రాహ్మణానామనూచానతమ ఇతి
జనకుడు, వైదేహుడు, అనేక దక్షిణలతో యజ్ఞం నిర్వహించాడు. అక్కడ కురు, పంచాల దేశాల బ్రాహ్మణులు కూడారు. అప్పుడు జనకుడు, వైదేహుడు, ఇలా ఆలోచించాడు: 'ఈ బ్రాహ్మణులలో ఎవరు ఎక్కువగా విద్యావంతుడు?'
సహ గవాఁ సహస్రమవరురోధ; దశ-దశ పాదా ఏకైకస్యాః శృఙ్గయోరాబద్ధా బభూవుః
అతడు వెయ్యి ఆవులను కట్టించించాడు; ప్రతి ఆవు కొమ్ములకు పది పది బంగారు ముద్రలు కట్టి ఉంచారు.
తాన్హోవాచః బ్రాహ్మణా భగవన్తో, యోవో బ్రహ్మిష్ఠః, సఏతాగాఉదజతామితి॥ తేహ బ్రాహ్మణానదధృషుః
అతడు బ్రాహ్మణులను ఇలా అన్నాడు: 'భగవంతులారా, మీలో ఎవరు బ్రహ్మాన్ని బాగా తెలుసుకున్నవారు, వారు ఈ ఆవులను తీసుకెళ్లండి.' కానీ బ్రాహ్మణులు ఎవరూ ధైర్యం చేయలేదు.
అథ హ యాజ్ఞవల్క్యః స్వమేవబ్రహ్మచారిణమువాచైతాః, సౌమ్యోదజ, షామశ్రవా౩ ఇతి॥ తాహోదాచకార॥ తేహ బ్రాహ్మణాశ్చుక్రుధుః కథం నునో బ్రహ్మిష్ఠో బ్రువీతేతి
అప్పుడు యాజ్ఞవల్క్యుడు తన బ్రహ్మచారిని పిలిచి, 'సౌమ్య, ఈ ఆవులను తీసుకెళ్లు, సామశ్రవ!' అని అన్నాడు. అతడు ఆవులను తీసుకెళ్లాడు. బ్రాహ్మణులు కోపంగా, 'ఇతడు ఎలా మనకన్నా ఎక్కువగా బ్రహ్మజ్ఞాని అని అంటున్నాడు?' అని అనుకున్నారు.
అథ హ జనకస్య వైదేహస్య హోతాశ్వలోబభూవ॥ సహైనం పప్రచ్ఛః త్వం నుఖలు నో, యాజ్ఞవల్క్య, బ్రహ్మిష్ఠోఽసీ౩ ఇతి॥ సహోవాచః నమో వయం బ్రహ్మిష్ఠాయ కుర్మో; గోకామా ఏవవయఁ స్మ ఇతి॥ తఁ హ తత ఏవప్రష్టుం దధ్రే హోతాశ్వలః
అప్పుడు వైదేహుడు జనకుని యజ్ఞంలో హోత అయిన అశ్వలుడు యాజ్ఞవల్క్యుని అడిగాడు: 'నిజంగా, యాజ్ఞవల్క్యా, నువ్వే మనందరిలో బ్రహ్మజ్ఞాని వాడివా?' అని. యాజ్ఞవల్క్యుడు ఇలా సమాధానమిచ్చాడు: 'మేము బ్రహ్మజ్ఞానికి నమస్కరిస్తాము; మేము కేవలం ఆవుల కోసమే వచ్చాము.' అప్పుడు హోత అశ్వలుడు మరింత ప్రశ్నించడానికి సిద్ధమయ్యాడు.
యాజ్ఞవల్క్యేతి హోవాచ, యదిదఁ సర్వం మృత్యునాప్తఁ, సర్వం మృత్యునాభిపన్నం, కేన యజమానో మృత్యోరాప్తిమతిముచ్యత ఇతి॥ హోత్రర్త్విజాగ్నినా వాచా; వాగ్వైయజ్ఞస్య హోతా॥ తద్యేయం వాక్సోఽయమగ్నిః సహోతా సాముక్తిః సాతిముక్తిః
యాజ్ఞవల్క్యుని అడిగారు: 'ఇది అన్నీ మృత్యూచేత పట్టుబడతాయి, అన్నీ మృత్యువుచేత ఆవరించబడతాయి. యజమాని మృత్యు బంధనంనుంచి ఎలా విముక్తి పొందుతాడు?' అని. యాజ్ఞవల్క్యుడు సమాధానమిచ్చాడు: 'హోతృవు, అగ్ని, వాక్కు ద్వారా. వాక్కే యజ్ఞానికి హోత. ఈ వాక్కు, ఈ అగ్ని, ఈ హోతే విముక్తి మార్గం, సంపూర్ణ విముక్తి మార్గం.'
యాజ్ఞవల్క్యేతి హోవాచ, యదిదఁ సర్వమహోరాత్రాభ్యామాప్తఁ, సర్వమహోరాత్రాభ్యామభిపన్నం, కేన యజమానోఽహోరాత్రయోరాప్తిమతిముచ్యత ఇతి॥ అధ్వర్యుణర్త్విజా చక్షుషాదిత్యేన; చక్షుర్వైయజ్ఞస్యాధ్వర్యుః॥ తద్యదిదం చక్షుః, సోఽసావాదిత్యః; సోఽధ్వర్యుః సాముక్తిః సాతిముక్తిః
యాజ్ఞవల్క్యేతి హోవాచ, యదిదఁ సర్వం పూర్వపక్షాపరపక్షాభ్యామాప్తఁ, సర్వం పూర్వపక్షాపరపక్షాభ్యామభిపన్నం, కేన యజమానః పూర్వపక్షాపరపక్షయోరాప్తిమతిముచ్యత ఇతి॥ బ్రహ్మణర్త్విజా మనసా చన్ద్రేణ; మనో వైయజ్ఞస్య బ్రహ్మా॥ తద్యదిదం మనః, సోఽసౌచన్ద్రః సబ్రహ్మాసాముక్తిః సాతిముక్తిః
యాజ్ఞవల్క్యేతి హోవాచ, యదిదమన్తరిక్షమనారమ్బణమివ; కేనాక్రమేణ యజమానః స్వర్గం లోకమాక్రమత ఇతి॥ ఉద్గాత్రర్త్విజా వయునా ప్రాణేన; ప్రాణోవైయజ్ఞస్యోద్గాతా॥ తద్యోఽయం ప్రాణః సవాయుః సఉద్గాతాసాముక్తిః సాతిముక్తిః॥ ఇత్యతిమోక్షా, అథ సంపదః
యాజ్ఞవల్క్యా అని అడిగాడు. ఈ మధ్యలో ఉన్న ఆకాశం ఆధారం లేనట్టు ఉంది. యజమాని ఎలా స్వర్గలోకానికి చేరుతాడు? ఉద్గాతృవేదిపూజారి, విధానంతో, ఊపిరితో చేరతాడు. యజ్ఞానికి ఉద్గాతా అంటే ఊపిరే. ఈ ఊపిరే వాయువు, అదే ఉద్గాతృగానం, అదే విముక్తి, అదే పరమ విముక్తి. ఇదే పరమ విముక్తి. ఇప్పుడు ఫలితాల గురించి చెబుతాను.
యాజ్ఞవల్క్యేతి హోవాచ, కతిభిరయమద్యర్గ్భిర్హోతాస్మిన్యజ్ఞేకరిష్యతీతి॥ తిసృభిరితి॥ కతమాస్ తాస్ తిస్ర ఇతి॥ పురోనువాక్యాచ యాజ్యాచ శస్యైవతృతీయా॥ కిం తాభిర్జయతీతి॥ పృథివీలోకమేవపురోనువాక్యయా జయతి అన్తరిక్షలోకం యాజ్యయా, ద్యౌర్లోకఁ శస్యయా
యాజ్ఞవల్క్యా అని అడిగాడు. ఈ రోజు హోతృవేదిపూజారి ఎన్ని మంత్రాలతో యజ్ఞం చేస్తాడు? మూడింటితో అని చెప్పాడు. ఆ మూడు ఏవి? పురోనువాక్య, యాజ్య, శస్య అనే మూడు. వీటితో ఏమి సాధిస్తాడు? పురోనువాక్యతో భూమిలోకాన్ని, యాజ్యతో మధ్యలోకాన్ని, శస్యతో స్వర్గలోకాన్ని పొందుతాడు.
యాజ్ఞవల్క్యేతి హోవాచ, కతిభిరయమద్యబ్రహ్మాయజ్ఞం దక్షిణతోదేవతాభిర్గోపాయిష్యతీత్య్ ఏకయేతి॥ కతమాసైకేతి॥ మన ఏవేతి॥ అనన్తం వైమనో, అనన్తావిశ్వే దేవా॥ అనన్తమేవసతేన లోకం జయతి
యాజ్ఞవల్క్యా అని అడిగాడు. ఈ రోజు బ్రహ్మవేదిపూజారి దక్షిణదిక్కున యజ్ఞాన్ని ఎన్ని దేవతలతో కాపాడతాడు? ఒక్కదానితో అని చెప్పాడు. అది ఏది? మనసే. మనస్సు అనంతమైనది, అన్ని దేవతలు అనంతమైనవే. అనంతమైనదానితోనే సత్య లోకాన్ని పొందుతాడు.
అథ హైనం జారత్కారవఆర్తభాగః పప్రచ్ఛ॥ యాజ్ఞవల్క్యేతి హోవాచ, కతి గ్రహాః, కత్యతిగ్రహాఇతి॥ అష్టౌగ్రహా, అష్టావతిగ్రహాఇతి॥ యేతేఽష్టౌగ్రహా, అష్టావతిగ్రహాః, కతమేతఇతి
తర్వాత జారత్కారవ ఆర్తభాగుడు అడిగాడు: యాజ్ఞవల్క్యా, ఎన్ని గ్రహాలు, ఎన్ని అతిగ్రహాలు ఉన్నాయి? ఎనిమిది గ్రహాలు, ఎనిమిది అతిగ్రహాలు ఉన్నాయి. ఇవే ఆ ఎనిమిది గ్రహాలు, ఎనిమిది అతిగ్రహాలు. అవి ఏవో చెప్పు.
ప్రాణోవైగ్రహః॥ సోఽపానేనాతిగ్రహేణ గృహీతో॥ అపానేన హిగన్ధాఙ్జిఘ్రతి
ఊపిరే ఒక గ్రహం. దాన్ని అపానవాయువు అనే అతిగ్రహం పట్టుకుంటుంది. అపానవాయువుతోనే మనం వాసనలను గ్రహిస్తాము.
జిహ్వావైగ్రహః॥ సరసేనాతిగ్రహేణ గృహీతో; జిహ్వయా హిరసాన్విజానాతి
నాలుకే ఒక గ్రహం. దాన్ని రసం అనే అతిగ్రహం పట్టుకుంటుంది. నాలుకతోనే మనం రుచులను తెలుసుకుంటాము.
వాగ్వైగ్రహః॥ సనామ్నాతిగ్రహేణ గృహీతో; వాచాహినామాన్యభివదతి
మాటే ఒక గ్రహం. దాన్ని పేరు అనే అతిగ్రహం పట్టుకుంటుంది. మాటతోనే మనం పేర్లను పలుకుతాము.
చక్షుర్వైగ్రహః॥ సరూపేణాతిగ్రహేణ గృహీతశ్; చక్షుషా హిరూపాణి పశ్యతి
కన్నే ఒక గ్రహం. దాన్ని రూపం అనే అతిగ్రహం పట్టుకుంటుంది. కన్నుతోనే మనం రూపాలను చూస్తాము.
శ్రోత్రం వైగ్రహః॥ సశబ్దేనాతిగ్రహేణ గృహీతః; శ్రోత్రేణ హిశబ్దాఙ్ఛృణోతి
చెవే ఒక గ్రహం. దాన్ని శబ్దం అనే అతిగ్రహం పట్టుకుంటుంది. చెవితోనే మనం శబ్దాలను వింటాము.
మనో వైగ్రహః॥ సకామేనాతిగ్రహేణ గృహీతో; మనసా హికామాన్కామయతే
మనసే ఒక గ్రహం. దాన్ని కోరిక అనే అతిగ్రహం పట్టుకుంటుంది. మనసుతోనే మనం కోరికలను కోరుకుంటాము.
హస్తౌ వైగ్రహః॥ సకర్మణాతిగ్రహేణ గృహీతో; హస్తాభ్యాఁ హికర్మ కరోతి
చేతులే ఒక గ్రహం. వాటిని చర్య అనే అతిగ్రహం పట్టుకుంటుంది. చేతులతోనే మనం పనులు చేస్తాము.
త్వగ్వైగ్రహః॥ సస్పర్శేనాతిగ్రహేణ గృహీతస్; త్వచాహిస్పర్శాన్వేదయత॥ ఇత్యష్టౌగ్రహా, అష్టావతిగ్రహాః
చర్మమే ఒక గ్రహం. దాన్ని స్పర్శ అనే అతిగ్రహం పట్టుకుంటుంది. చర్మంతోనే మనం తాకినదాన్ని అనుభవిస్తాము. ఇలా ఎనిమిది గ్రహాలు, ఎనిమిది అతిగ్రహాలు ఉన్నాయి.
యాజ్ఞవల్క్యేతి హోవాచ, యదిదఁ సర్వం మృత్యోరన్నం, కాస్విత్సాదేవతా, యస్యా మృత్యురన్నమితి॥ అగ్నిర్వైమృత్యుః, సోఽపామన్నమ్ అప పునర్మృత్యుం జయతి
యాజ్ఞవల్క్యా అని అడిగాడు. ఈ లోకం అంతా మరణానికి ఆహారం అయితే, మరణానికి ఆహారం అయ్యే దేవత ఏదైనా ఉందా? అగ్నిదేవుడే మరణం. ఆహారం తీసుకున్న తర్వాత, మళ్లీ మరణాన్ని జయిస్తాడు.
యాజ్ఞవల్క్యేతి హోవాచ, యత్రాయం పురుషో మ్రియతే, కిమేనం నజహాతీతి॥ నామేతి అనన్తం వైనామానన్తావిశ్వే దేవా; అనన్తమేవసతేన లోకం జయతి
యాజ్ఞవల్క్యా అని అడిగాడు. ఈ మనిషి చనిపోయినప్పుడు, ఏది అతన్ని వదలదు? పేరు అని చెప్పాడు. పేరు అనంతమైనది, అన్ని దేవతలు అనంతమైనవే. అనంతమైనదానితోనే సత్య లోకాన్ని పొందుతాడు.
యాజ్ఞవల్క్యేతి హోవాచ, యత్రాయం పురుషో మ్రియత, ఉదస్మాత్ప్రాణాః క్రామన్తి ఆహో నేతి॥ నేతి హోవాచ యాజ్ఞవల్క్యో, అత్రైవసమవనీయన్తే, సఉచ్ఛ్వయతి ఆధ్మాయతి ఆధ్మాతో మృతః శేతే
యాజ్ఞవల్క్యా అని అడిగాడు. ఈ మనిషి చనిపోయినప్పుడు, ఊపిరులు బయటకు వెళ్తాయా లేదా? కాదు అని యాజ్ఞవల్క్యుడు చెప్పాడు. అవి ఇక్కడే చేరిపోతాయి. అతడు ఉబ్బిపోతాడు, గాలి నిండిపోతాడు, అలా నిండిపోయి చనిపోతాడు.
యాజ్ఞవల్క్యేతి హోవాచ, యత్రాస్య పురుషస్య మృతస్యాగ్నిం వాగప్యేతి, వాతం ప్రాణశ్, చక్షురాదిత్యం, మనశ్చన్ద్రం, దిశః శ్రోత్రం, పృథివీఁ శరీరమ్ ఆకాశమాత్మౌషధీర్లోమాని, వనస్పతీన్కేశా, అప్సులోహితం చ రేతశ్చ నిధీయతే, క్వాయం తదాపురుషో భవతీతి॥ ఆహర, సౌమ్య, హస్తమ్
ఆర్తభాగేతి హోవాచావామ్ . ఏవైతద్ వేదిష్యావో; ననావేతత్సజనఇతి॥ తౌహోత్క్రమ్య మన్త్రయాం చక్రతుస్ తౌహ యదూచతుః, కర్మ హైవతదూచతుః అథ హ యత్ప్రశఁసతుః, కర్మ హైవతత్ప్రశఁసతుః పుణ్యో వైపుణ్యేన కర్మణా భవతి, పాపః పాపేనేతి॥ తతో హ జారత్కారవఆర్తభాగ ఉపరరామ॥ 3
యాజ్ఞవల్క్యుని అడిగారు: 'ఇది అన్నీ పగలు, రాత్రి చేత పట్టుబడతాయి, అన్నీ పగలు, రాత్రి చేత ఆవరించబడతాయి. యజమాని పగలు, రాత్రి బంధనంనుంచి ఎలా విముక్తి పొందుతాడు?' అని. యాజ్ఞవల్క్యుడు సమాధానమిచ్చాడు: 'అధ్వర్యువు, కంటి ద్వారా, సూర్యుని ద్వారా. కంటే యజ్ఞానికి అధ్వర్యువు. ఈ కన్ను, ఈ సూర్యుడు, ఈ అధ్వర్యువే విముక్తి మార్గం, సంపూర్ణ విముక్తి మార్గం.'
యాజ్ఞవల్క్యుని అడిగారు: 'ఇది అన్నీ పూర్వపక్షం, అపరపక్షం చేత పట్టుబడతాయి, అన్నీ పూర్వపక్షం, అపరపక్షం చేత ఆవరించబడతాయి. యజమాని వాటి బంధనంనుంచి ఎలా విముక్తి పొందుతాడు?' అని. యాజ్ఞవల్క్యుడు సమాధానమిచ్చాడు: 'బ్రహ్మ, మనస్సు ద్వారా, చంద్రుని ద్వారా. మనస్సే యజ్ఞానికి బ్రహ్మ. ఈ మనస్సు, ఈ చంద్రుడు, ఈ బ్రహ్మే విముక్తి మార్గం, సంపూర్ణ విముక్తి మార్గం.'
యాజ్ఞవల్క్యేతి హోవాచ, కత్యయమద్యాధ్వర్యురస్మిన్యజ్ఞఆహుతీర్హోష్యతీతి॥ తిస్రఇతి॥ కతమాస్ తాస్ తిస్ర ఇతి॥ యాహుతాఉజ్జ్వలన్తి, యాహుతాఅతినేదన్తి, యాహుతాఅధిశేరతే॥ కిం తాభిర్జయతీతి॥ యాహుతాఉజ్జ్వలన్తి, దేవలోకమేవతాభిర్జయతిః దీప్యత ఇవ హిదేవలోకో॥ యాహుతాఅతినేదన్తి, మనుష్యలోకమ్ \^ ఏవతాభిర్జయతి అతీవ హిమనుష్యలోకో \^ యాహుతాఅధిశేరతే, పితృలోకమ్ ఏవతాభిర్జయతి అధఇవ హిపితృలోకః \`
యాజ్ఞవల్క్యా అని అడిగాడు. ఈ రోజు అధ్వర్యువు యజ్ఞంలో ఎన్ని ఆహుతులు వేస్తాడు? మూడింటిని అని చెప్పాడు. ఆ మూడు ఏవి? ఒకటి జ్వలించే ఆహుతి, రెండవది పొంగిపడే ఆహుతి, మూడవది కుదిరిపోయే ఆహుతి. వీటితో ఏమి పొందుతాడు? జ్వలించే ఆహుతితో దేవతల లోకాన్ని, ఎందుకంటే ఆ లోకం ప్రకాశంగా ఉంటుంది. పొంగిపడే ఆహుతితో మనుష్య లోకాన్ని, అది ఉల్లాసంగా ఉంటుంది. కుదిరిపోయే ఆహుతితో పితృలోకాన్ని, అది క్రింద ఉంటుంది.
యాజ్ఞవల్క్యేతి హోవాచ, కత్యయమద్యోద్గాతాస్మిన్యజ్ఞేస్తోత్రియాః స్తోష్యతీతి॥ తిస్రఇతి॥ కతమాస్ తాస్ తిస్ర ఇతి॥ పురోనువాక్యాచ యాజ్యాచ శస్యైవతృతీయాధిదేవతమ్ అథాధ్యత్మం . ॥. కతమాస్ తాయాఅధ్యాత్మమితి॥ ప్రాణఏవపురోనువాక్యాపానోయాజ్యా, వ్యానః శస్యా॥ కిం తాభిర్జయతీతి॥ యత్కిఙ్చేదం ప్రాణభృదితి \`॥. \^ తతో హ హోతాశ్వలఉపరరామ॥ 2
యాజ్ఞవల్క్యా అని అడిగాడు. ఈ రోజు ఉద్గాతృవేదిపూజారి యజ్ఞంలో ఎన్ని స్తోత్రాలు పాడతాడు? మూడింటిని అని చెప్పాడు. ఆ మూడు ఏవి? పురోనువాక్య, యాజ్య, శస్య అనే మూడు, వాటి దేవతలతో, మరియు ఆత్మను దృష్టిలో ఉంచుకుని. ఆత్మకు సంబంధించినవి ఏవి? పురోనువాక్య ఊపిరి, యాజ్య అపానవాయువు, శస్య వ్యానవాయువు. వీటితో ఏమి పొందుతాడు? ఊపిరితో ఉన్నది ఏదైనా పొందుతాడు. అప్పుడే హోతృవేదిపూజారి ఆశ్వలుడు ప్రశ్నలు ఆపాడు.
యాజ్ఞవల్క్యా అని అడిగాడు. ఈ మనిషి చనిపోయినప్పుడు, అతని మాట అగ్నిలో కలిసిపోతుంది, ఊపిరి వాయువులో, కన్ను సూర్యునిలో, మనస్సు చంద్రునిలో, దిక్కులు చెవిలో, భూమి శరీరంలో, ఆకాశం ఆత్మలో, మొక్కలు రోమాల్లో, వృక్షాలు తల వెంట్రుకల్లో, రక్తం, వీర్యం నీళ్లలో కలిపివేయబడతాయి. అప్పుడు ఆ మనిషి ఏమవుతాడు? రా, ప్రియమా, నీ చెయ్యివ్వు.
ఆర్తభాగుడు ఇలా అన్నాడు: "ఇదంతా మనిద్దరం కలిసి తెలుసుకుందాం. ఇది నిజమేనా? ఇది కలిసివున్నదేనా?" అని అడిగాడు. ఇద్దరూ అక్కడి నుండి పక్కకు వెళ్లి, ఆలోచన చేశారు. వారు ఏది చెప్పినా, అది కార్యమే; వారు ఏది మెచ్చినా, అది కార్యమే. మంచి కార్యం చేస్తే మంచివాడవుతాడు, చెడు కార్యం చేస్తే చెడ్డవాడవుతాడు. అప్పుడు జారత్కారవుడు ఆర్తభాగుడు ప్రశ్నించడం మానేశాడు.
అథ హైనం భుజ్యుర్లాహ్యాయనిః పప్రచ్ఛ॥ యాజ్ఞవల్క్యేతి హోవాచ, మద్రేషు చరకాః పర్యవ్రజామ; తేపతఙ్చలస్య కాప్యస్య గృహానైమ॥ తస్యాసీద్దుహితాగన్ధర్వగృహీతా; తమపృచ్ఛామః కోఽసీతి॥ సోఽబ్రవీత్ షుధన్వాఙ్గిరసఇతి॥ తం యదాలోకానామన్తానపృచ్ఛామాథైతద్ అబ్రూమః క్వపారిక్షితాఅభవన్నితి॥ క్వపారిక్షితాఅభవన్నితి॥ . తత్ త్వా పృచ్ఛామి, యాజ్ఞవల్క్యః క్వపారిక్షితాఅభవన్నితి
ఆ తరువాత భుజ్యు లాహ్యాయని యాజ్ఞవల్క్యుని అడిగాడు: "యాజ్ఞవల్క్యా! మేము మద్రదేశంలో మునులా తిరిగాము. అప్పుడు పతంజల కాప్యుని ఇంటికి వెళ్లాము. అతనికి గంధర్వుడు పట్టుకున్న కుమార్తె ఉంది. మేము ఆ గంధర్వుణ్ణి అడిగాము: 'నువ్వెవరు?' అని. అతను చెప్పాడు: 'నేను శుధన్వా అంగిరసుడు.' మేము లోకాల పరిమితుల గురించి అడిగితే, అతను ఇలా అన్నాడు: 'పరిక్షిత్తు ఎక్కడ నివసించేవాడు?' ఇప్పుడు నేను నిన్ను అడుగుతున్నాను, యాజ్ఞవల్క్యా! పరిక్షిత్తు ఎక్కడ ఉండేవాడు?'
సహోవాచోవాచ వైసతద్ అగచ్ఛన్వైతేతత్ర, యత్రాశ్వమేధయాజినో గచ్ఛన్తీతి॥ క్వన్వశ్వమేధయాజినో గచ్ఛన్తీతి॥ ద్వాత్రిఁశత వైదేవరథాహ్న్యాన్యయం లోకస్; తఁ సమన్తం లోకం ద్విస్తావత్పృథివీ \^ పర్యేతి; తాఁ . పృథివీం ద్విస్తావత్సముద్రః పర్యేతి॥ తద్యావతీ క్షురస్య ధారా, యావద్వా మక్షికాయాః పత్త్రం, తావానన్తరేణాకాశః॥ తాన్౯న్ద్రః సుపర్ణోభూత్వావాయవే ప్రాయచ్ఛత్; తాన్వాయురాత్మని ధిత్వాతత్రాగమయద్యత్ర పరిక్షితా అభవన్నితి॥ ఏవమివ వైసవాయుమేవప్రశశఁస; తస్మాద్వాయురేవవ్యష్టిః వాయుః సమష్టిః॥ అప పునర్మృత్యుం జయతి, సర్వమాయురేతి . యఏవం వేద॥ తతో హ భుజ్యుర్లాహ్యాయనిరుపరరామ॥ 4/
యాజ్ఞవల్క్యుడు ఇలా సమాధానం ఇచ్చాడు: 'అతను అక్కడికి వెళ్లాడు, అశ్వమేధయాగం చేసినవారు ఎక్కడికి పోతారో అక్కడికే. 'అశ్వమేధయాగులు ఎక్కడికి పోతారు?' అని అడిగితే, 'ముప్పై రెండు వైదేహ రథాలు ప్రతి రోజు ఈ లోకాన్ని చుట్టుకుంటాయి; వారు భూమిని రెండు సార్లు చుట్టుకుంటారు; భూమిని రెండు సార్లు సముద్రం చుట్టుకుంటుంది. ఆ మధ్య ఉన్న స్థలం కత్తిపొడవు, లేక ఈగ రెక్కంత పలుచగా ఉంటుంది. ఇంద్రుడు పెద్ద పక్షిగా మారి వారిని వాయుదేవుని వద్దకు తీసుకెళ్లాడు; వాయువు వారిని తనలో ఉంచుకుని, పరిక్షిత్తు ఉన్న చోటికి తీసుకెళ్లాడు. అందుకే వాయువు మాత్రమే ప్రశంసించబడింది; వాయువు వ్యక్తిగతంగా కూడా, సమష్టిగా కూడా ఉన్నది. ఇది తెలిసినవాడు మరణాన్ని మళ్ళీ జయిస్తాడు, సంపూర్ణ ఆయుర్దాయాన్ని పొందుతాడు.' అప్పుడు భుజ్యు లాహ్యాయని ప్రశ్నించడం మానేశాడు.
అథ హైనం కహోడః కౌషీతకేయః పప్రచ్ఛః యాజ్ఞవల్క్యేతి హోవాచ, యద్ . సాక్షాదపరోక్షాద్బ్రహ్మ యఆత్మాసర్వాన్తరః తం మే వ్యాచక్ష్వేతి॥ ఏషత ఆత్మాసర్వాన్తరః॥ కతమో, యాజ్ఞవల్క్య, సర్వాన్తరో॥ యోఽశనాయాపిపాసేశోకం మోహం జరాం మృత్యుమత్యేతి॥ ఏతం వైతమాత్మానం విదిత్వా, బ్రాహ్మణాః పుత్రైషణాయాశ్చ విత్తైషణాయాశ్చ లోకైషణాయాశ్చ వ్యుత్థాయాథ భిక్షాచర్యం చరన్తి॥ యాహ్య్ ఏవపుత్రైషణాసావిత్తైషణా, యావిత్తైషణాసాలోకైషణోభేహ్య్ ఏతేఏషణే ఏవభవతః॥ తస్మాద్పణ్డితః పాణ్డిత్యం నిర్విద్య, బాల్యేన తిష్ఠాసేద్; బాల్యం చ పాణ్డిత్యం చ నిర్విద్యాథ మునిః అమౌనం చ మౌనం చ నిర్విద్యాథ బ్రాహ్మణః॥ సబ్రాహ్మణః కేన స్యాద్॥ యేన స్యాత్ తేనేదృశ ఏవభవతి, యఏవం వేద . తతో హ కహోడః కౌషీతకేయ ఉపరరామ॥ 5/
తర్వాత కహోడుడు కౌశీతకేయుడు యాజ్ఞవల్క్యుని అడిగాడు: 'యాజ్ఞవల్క్యా! ప్రత్యక్షంగా తెలిసే, అంతరంగంగా ఉన్న బ్రహ్మను, అందరిలో అంతరంగా ఉన్న ఆత్మను నాకు వివరించు.' యాజ్ఞవల్క్యుడు అన్నాడు: 'ఇదే ఆత్మ, అందరిలో అంతరంగా ఉన్నది.' 'ఏది, యాజ్ఞవల్క్యా, అందరిలో అంతరంగా ఉన్నది?' అని అడిగాడు. 'ఆత్మ అనగా ఆకలి, దాహం, దుఃఖం, మాయ, వృద్ధాప్యం, మరణం ఇవన్నీ దాటి ఉండేది. ఈ ఆత్మను తెలుసుకున్న బ్రాహ్మణులు కుమారుల కోరిక, ధన కోరిక, లోక కోరికలను వదిలిపెట్టి, భిక్షాటన జీవితం సాగిస్తారు. కుమారుల కోరికే ధన కోరిక, ధన కోరికే లోక కోరిక — ఇవన్నీ కోరికలే. అందుకే జ్ఞాని తన జ్ఞానాన్ని వదిలి, పిల్లవాడిలా ఉండాలి; పిల్లవాడిలా ఉండడాన్ని, జ్ఞానాన్ని రెండింటినీ వదిలి మౌనిగా ఉండాలి; మౌనాన్ని, అమౌనాన్ని రెండింటినీ వదిలి బ్రాహ్మణుడు అవుతాడు. బ్రాహ్మణుడు ఎలా అవుతాడు? ఏ విధంగా అవుతాడో, అలానే అవుతాడు. ఇది తెలిసినవాడు నిజంగా బ్రాహ్మణుడు.' అప్పుడు కహోడుడు ప్రశ్నించడం మానేశాడు.