అయమగ్నిః సర్వేషాం భూతానాం మధు అస్యాగ్నేః సర్వాణి భూతాని మధు; యశ్చాయమస్మిన్నగ్నౌతేజోమయోఽమృతమయః పురుషో, యశ్చాయమధ్యాత్మం వాఙ్మయస్ తేజోమయోఽమృతమయః పురుషో, అయమేవసయోఽయమాత్మేదమమృతమ్ ఇదం బ్రహ్మ, ఇదఁ సర్వమ్
ఈ అగ్ని అన్ని జీవులకు తేనెలు, అన్ని జీవులు ఈ అగ్నికి తేనెలు. అగ్నిలో ఉన్న ప్రకాశవంతమైన, అమృతమైన పురుషుడు, మాటలో ఉన్న ప్రకాశవంతమైన, అమృతమైన పురుషుడు — ఇదే ఆత్మ, ఇదే అమృతం, ఇదే బ్రహ్మం, ఇదే సమస్తం.
అయమాకాశః సర్వేషాం భూతానాం మధు అస్యాకాశస్య సర్వాణి భూతాని మధు; యశ్చాయమస్మిన్నాకాశేతేజోమయోఽమృతమయః పురుషో, యశ్చాయమధ్యాత్మఁ హృద్య్ ఆకాశస్ తేజోమయోఽమృతమయః పురుషో, అయమేవసయోఽయమాత్మేదమమృతమ్ ఇదం బ్రహ్మేదఁ సర్వమ్
ఈ ఆకాశం అన్ని జీవులకు తేనెలు, అన్ని జీవులు ఈ ఆకాశానికి తేనెలు. ఆకాశంలో ఉన్న ప్రకాశవంతమైన, అమృతమైన పురుషుడు, హృదయ ఆకాశంలో ఉన్న ప్రకాశవంతమైన, అమృతమైన పురుషుడు — ఇదే ఆత్మ, ఇదే అమృతం, ఇదే బ్రహ్మం, ఇదే సమస్తం.
అయం వాయుః సర్వేషాం భూతానాం మధు అస్య వాయోః సర్వాణి భూతాని మధు; యశ్చాయమస్మిన్వాయౌతేజోమయోఽమృతమయః పురుషో, యశ్చాయమధ్యాత్మం ప్రాణస్ తేజోమయోఽమృతమయః పురుషో, అయమేవసయోఽయమాత్మేదం అమృతమ్ ఇదం బ్రహ్మేదఁ సర్వమ్
ఈ వాయువు అన్ని జీవులకు తేనెలు, అన్ని జీవులు ఈ వాయువుకు తేనెలు. వాయువులో ఉన్న ప్రకాశవంతమైన, అమృతమైన పురుషుడు, శ్వాసలో ఉన్న ప్రకాశవంతమైన, అమృతమైన పురుషుడు — ఇదే ఆత్మ, ఇదే అమృతం, ఇదే బ్రహ్మం, ఇదే సమస్తం.
అయమాదిత్యః సర్వేషాం భూతానాం మధు అస్యాదిత్యస్య సర్వాణి భూతాని మధు; యశ్చాయమస్మిన్నాదిత్యేతేజోమయోఽమృతమయః పురుషో, యశ్చాయమధ్యాత్మం చాక్షుషస్ తేజోమయోఽమృతమయః పురుషో, అయమేవసయోఽయమాత్మేదమమృతమ్ ఇదం బ్రహ్మేదఁ సర్వమ్
ఈ సూర్యుడు అన్ని జీవులకు తేనెలు, అన్ని జీవులు ఈ సూర్యునికి తేనెలు. సూర్యంలో ఉన్న ప్రకాశవంతమైన, అమృతమైన పురుషుడు, కంటిలో ఉన్న ప్రకాశవంతమైన, అమృతమైన పురుషుడు — ఇదే ఆత్మ, ఇదే అమృతం, ఇదే బ్రహ్మం, ఇదే సమస్తం.
అయం చన్ద్రః సర్వేషాం భూతానాం మధు అస్య చన్ద్రస్య సర్వాణి భూతాని మధు; యశ్చాయమస్మిన్చన్ద్రేతేజోమయోఽమృతమయః పురుషో, యశ్చాయమధ్యాత్మం మానసస్ తేజోమయోఽమృతమయః పురుషో, అయమేవసయోఽయమాత్మేదమమృతమ్ ఇదం బ్రహ్మేదఁ సర్వమ్
ఈ చంద్రుడు అన్ని జీవులకు తేనెలు, అన్ని జీవులు ఈ చంద్రునికి తేనెలు. చంద్రునిలో ఉన్న ప్రకాశవంతమైన, అమృతమైన పురుషుడు, మనస్సులో ఉన్న ప్రకాశవంతమైన, అమృతమైన పురుషుడు — ఇదే ఆత్మ, ఇదే అమృతం, ఇదే బ్రహ్మం, ఇదే సమస్తం.
ఇమాదిశః సర్వేషాం భూతానాం మధు ఆసాం దిశాఁ సర్వాణి భూతాని మధు; యశ్చాయమాసుదిక్షుతేజోమయోఽమృతమయః పురుషో, యశ్చాయమధ్యాత్మఁ శ్రౌత్రః ప్రాతిశ్రుత్కస్ తేజోమయోఽమృతమయః పురుషో, అయమేవసయోఽయమాత్మేదమమృతమ్ ఇదం బ్రహ్మేదఁ సర్వమ్
ఈ దిశలు అన్ని జీవులకు తేనెలు, అన్ని జీవులు ఈ దిశలకు తేనెలు. దిశల్లో ఉన్న ప్రకాశవంతమైన, అమృతమైన పురుషుడు, చెవిలో ఉన్న ప్రకాశవంతమైన, అమృతమైన పురుషుడు — ఇదే ఆత్మ, ఇదే అమృతం, ఇదే బ్రహ్మం, ఇదే సమస్తం.
ఇయం విద్యుత్సర్వేషాం భూతానం మధు అస్యైవిద్యుతః సర్వాణి భూతాని మధు; యశ్చాయమస్యాం విద్యుతి తేజోమయోఽమృతమయః పురుషో, యశ్చాయమధ్యాత్మం తైజసస్ తేజోమయోఽమృతమయః పురుషో, అయమేవసయోఽయమాత్మేదమమృతమ్ ఇదం బ్రహ్మేదఁ సర్వమ్
ఈ మెరుపు అన్ని జీవులకు తేనెలు, అన్ని జీవులు ఈ మెరుపుకు తేనెలు. మెరుపులో ఉన్న ప్రకాశవంతమైన, అమృతమైన పురుషుడు, తేజస్సులో ఉన్న ప్రకాశవంతమైన, అమృతమైన పురుషుడు — ఇదే ఆత్మ, ఇదే అమృతం, ఇదే బ్రహ్మం, ఇదే సమస్తం.
అయఁ స్తనయిత్నుః సర్వేషాం భుతానాం మధు అస్య స్తనయిత్నోః సర్వాణి భూతాని మధు; యశ్చాయమస్మిన్త్స్తనయిత్నౌతేజోమయోఽమృతమయః పురుషో, యశ్చాయమధ్యాత్మఁ శాబ్దః సౌవరస్ తేజోమయోఽమృతమయః పురుషో, అయమేవసయోఽయమాత్మేదమమృతమ్ ఇదం బ్రహ్మేదఁ సర్వమ్
ఈ మిండ్రుడు (గర్జన) అన్ని జీవులకు తేనెలు, అన్ని జీవులు ఈ మిండ్రునికి తేనెలు. మిండ్రులో ఉన్న ప్రకాశవంతమైన, అమృతమైన పురుషుడు, శబ్దంలో ఉన్న ప్రకాశవంతమైన, అమృతమైన పురుషుడు — ఇదే ఆత్మ, ఇదే అమృతం, ఇదే బ్రహ్మం, ఇదే సమస్తం.
అయం ధర్మః సర్వేషాం భూతానాం మధు అస్య ధర్మస్య సర్వాణి భూతాని మధు; యశ్చాయమస్మిన్ధర్మేతేజోమయోఽమృతమయః పురుషో, యశ్చాయమధ్యాత్మం ధార్మస్ తేజోమయోఽమృతమయః పురుషో, అయమేవసయోఽయమాత్మేదమమృతమ్ ఇదం బ్రహ్మేదఁ సర్వమ్
ఈ ధర్మం అన్ని జీవులకు తేనెలు, అన్ని జీవులు ఈ ధర్మానికి తేనెలు. ధర్మంలో ఉన్న ప్రకాశవంతమైన, అమృతమైన పురుషుడు, అంతరంగ ధర్మంలో ఉన్న ప్రకాశవంతమైన, అమృతమైన పురుషుడు — ఇదే ఆత్మ, ఇదే అమృతం, ఇదే బ్రహ్మం, ఇదే సమస్తం.
ఇదఁ సత్యఁ సర్వేషాం భూతానాం మధు అస్య సత్యస్య సర్వాణి భూతాని మధు; యశ్చాయమస్మిన్త్సత్యేతేజోమయోఽమృతమయః పురుషో, యశ్చాయమధ్యాత్మఁ సాత్యస్ తేజోమయోఽమృతమయః పురుషో, అయమేవసయోఽయమాత్మేదమమృతమ్ ఇదం బ్రహ్మేదఁ సర్వమ్
ఈ సత్యం అన్ని జీవులకు తేనెలు, అన్ని జీవులు ఈ సత్యానికి తేనెలు. సత్యంలో ఉన్న ప్రకాశవంతమైన, అమృతమైన పురుషుడు, అంతరంగ సత్యంలో ఉన్న ప్రకాశవంతమైన, అమృతమైన పురుషుడు — ఇదే ఆత్మ, ఇదే అమృతం, ఇదే బ్రహ్మం, ఇదే సమస్తం.
ఇదం మానుషఁ సర్వేషాం భూతానాం మధు అస్య మానుషస్య సర్వాణి భూతాని మధు; యశ్చాయమస్మిన్మానుషేతేజోమయోఽమృతమయః పురుషో, యశ్చాయమధ్యాత్మం మానుషస్ తేజోమయోఽమృతమయః పురుషో, అయమేవసయోఽయమాత్మేదమమృతమ్ ఇదం బ్రహ్మేదఁ సర్వమ్
ఈ మనిషి అన్ని జీవులకూ తేనెవంటి వాడు, అలాగే అన్ని జీవులు కూడా ఈ మనిషికీ తేనెవంటి వేరు. ఈ మనిషిలో ఉన్న ప్రకాశవంతమైన, అమృతస్వరూపుడైన ఆ పురుషుడు, మనిషి అంతరాత్మగా ఉన్న ప్రకాశవంతమైన, అమృతస్వరూపుడైన ఆ పురుషుడు — వీరిద్దరూ ఒకటే. ఇదే ఆత్మ, ఇదే అమృతం, ఇదే బ్రహ్మం, ఇదే సమస్తం.
అయమాత్మాసర్వేషాం భూతానాం మధు అస్యాత్మనః సర్వాణి భూతాని మధు; యశ్చాయమస్మిన్నాత్మని తేజోమయోఽమృతమయః పురుషో, యశ్చాయమాత్మాతేజోమయోఽమృతమయః పురుషో, అయమేవసయోఽయమాత్మేదమమృతమ్ ఇదం బ్రహ్మేదఁ సర్వమ్
ఈ ఆత్మ అన్ని జీవులకూ తేనెవంటి వాడు, అలాగే అన్ని జీవులు కూడా ఈ ఆత్మకూ తేనెవంటి వేరు. ఈ ఆత్మలో ఉన్న ప్రకాశవంతమైన, అమృతస్వరూపుడైన పురుషుడు, ఆత్మగా ఉన్న ప్రకాశవంతమైన, అమృతస్వరూపుడైన పురుషుడు — వీరిద్దరూ ఒకటే. ఇదే ఆత్మ, ఇదే అమృతం, ఇదే బ్రహ్మం, ఇదే సమస్తం.
సవాఅయమాత్మాసర్వేషాం అధిపతిః, సర్వేషాం భూతానాఁ రాజా॥ తద్యథా రథనాభౌచ రథనేమౌచారాః సర్వే సమర్పితా, ఏవమేవాస్మిన్నాత్మని సర్వాణి భూతాని సర్వే దేవాః సర్వే లోకాః సర్వే ప్రాణాః సర్వ ఏతఆత్మానః సమర్పితాః
ఈ ఆత్మ అన్ని జీవులకూ అధిపతి, అన్ని జీవులకూ రాజు. ఎట్లా చక్రంలో నాభి, నేమి, spokes అన్నీ ఒకచోటే కలిసిపోతాయో, అలాగే ఈ ఆత్మలో అన్ని జీవులు, అన్ని దేవతలు, అన్ని లోకాలు, అన్ని ప్రాణాలు, అన్నీ ఆత్మలు కలిసిపోతాయి.
ఇదం వైతన్మధు డధ్యఙ్ఙ్ అథర్వణోఽశ్విభ్యామువాచ॥ తదేతదృషిః పశ్యన్నవోచత్ 1.116.12: తద్వాం, నరా, సనయే దఁస ఉగ్రమ్ ఆవిష్ కృణోమి, తన్యతుర్నవృష్టిం, డధ్యఙ్ హ యన్మధ్వ్ అథర్వణోవామ్ అశ్వస్య శీర్ష్ణాప్రయదీమువాచేతి
ఇదే ఆ తేనెను ḍధ్యంగ్ అథర్వణుడు అశ్వినులకు చెప్పాడు. ఋషి ఇది చూచి ఇలా అన్నాడు: "ఓ పురుషులారా! మీకోసం ధనాన్ని సంపాదించేందుకు గొప్పదాన్ని, భయంకరమైనదాన్ని స్పష్టంగా చెబుతున్నాను. మేఘం వర్షాన్ని కురిపించినట్టు, ḍధ్యంగ్ అథర్వణుడు గుర్రపు తల ద్వారా మీకు తేనెను ఉపదేశించాడు."
ఇదం వైతన్మధు డధ్యఙ్ఙ్ అథర్వణోఽశ్విభ్యామువాచ॥ తదేతదృషిః పశ్యన్నవోచత్ 1.117.22: అథర్వణాయాశ్వినా డధీచేఽశ్వ్యఁ శిరః ప్రత్యైరయతం; సవాం మధు ప్రవోచదృతాయన్ త్వాష్ట్రం యద్ దస్రాఉ అపికక్ష్యం వామితి
ఇదే ఆ తేనెను ḍధ్యంగ్ అథర్వణుడు అశ్వినులకు చెప్పాడు. ఋషి ఇది చూచి ఇలా అన్నాడు: "ఓ అశ్వినులు! అథర్వణుని కొరకు మీరు ḍధీచి తలను గుర్రపు తలతో మార్చారు. ఆయన మీకు తేనెను, నిజమైన త్వష్టృ రహస్యాన్ని, మీరెవరూ తెలుసుకోలేని దాన్ని చెప్పారు."
ఇదం వైతన్మధు డధ్యఙ్ఙ్ అథర్వణోఽశ్విభ్యామువాచ॥ తదేతదృషిః పశ్యన్నవోచత్ పురశ్చక్రే ద్విపదః, పురశ్చక్రే చతుష్పదః; పురః స, పక్షీభుత్వా, పురః పురుష ఆవిశదితి॥ సవాఅయం పురుషః సర్వాసు పూర్షుపురిశయో; నైనేన కిం చనానావృతం, నైనేన కిం చనాసమ్వృతమ్
ఇదే ఆ తేనెను ḍధ్యంగ్ అథర్వణుడు అశ్వినులకు చెప్పాడు. ఋషి ఇది చూచి ఇలా అన్నాడు: "ఆయన ముందుగా ద్విపదులను సృష్టించాడు, తరువాత చతుష్పదులను సృష్టించాడు; తరువాత పక్షిగా మారి, ముందుగా మనిషిగా ప్రవేశించాడు." ఈ విధంగా, ఆ పురుషుడు అన్నీ శరీరాల్లో, అన్ని నివాసాల్లో ఉన్నాడు; ఆయనకు ఏదీ దాచినది లేదు, ఏదీ మరచినది లేదు.
అథ వఁశః పశుతిమాష్యో గౌపవనాద్ గౌపవనః పశుతిమాష్యాత్ పశుతిమాష్యో గౌపవనాద్ గౌపవనః కౌశికాత్ కౌశికః కౌణ్డిన్యాత్ కౌణ్డిన్యః హాణ్డిల్యాత్ హాణ్డిల్యః కౌశికాచ్చ గౌతమాచ్చ, గౌతమో
లేదా, ఈ వంశపరంపర ఇలా: పశుతిమాష్యుడు గౌపవనునుండి, గౌపవనుడు పశుతిమాష్యునుండి, పశుతిమాష్యుడు గౌపవనునుండి, గౌపవనుడు కౌశికునుండి, కౌశికుడు కౌండిన్యునుండి, కౌండిన్యుడు హాండిల్యునుండి, హాండిల్యుడు కౌశికుడు, గౌతముడు నుండి, గౌతముడు...
జనకోహ వైదేహో బహుదక్షిణేన యజ్ఞేనేజే॥ తత్ర హ కురుపఙ్చాలానాం బ్రాహ్మణాఅభిసమేతా బభూవుః॥ తస్య హ జనకస్య వైదేహస్య విజిజ్ఞాసా . 2, 142[16] +\` బభూవః కః స్విదేషాం బ్రాహ్మణానామనూచానతమ ఇతి
జనకుడు, వైదేహుడు, అనేక దక్షిణలతో యజ్ఞం నిర్వహించాడు. అక్కడ కురు, పంచాల దేశాల బ్రాహ్మణులు కూడారు. అప్పుడు జనకుడు, వైదేహుడు, ఇలా ఆలోచించాడు: 'ఈ బ్రాహ్మణులలో ఎవరు ఎక్కువగా విద్యావంతుడు?'
సహ గవాఁ సహస్రమవరురోధ; దశ-దశ పాదా ఏకైకస్యాః శృఙ్గయోరాబద్ధా బభూవుః
అతడు వెయ్యి ఆవులను కట్టించించాడు; ప్రతి ఆవు కొమ్ములకు పది పది బంగారు ముద్రలు కట్టి ఉంచారు.
తాన్హోవాచః బ్రాహ్మణా భగవన్తో, యోవో బ్రహ్మిష్ఠః, సఏతాగాఉదజతామితి॥ తేహ బ్రాహ్మణానదధృషుః
అతడు బ్రాహ్మణులను ఇలా అన్నాడు: 'భగవంతులారా, మీలో ఎవరు బ్రహ్మాన్ని బాగా తెలుసుకున్నవారు, వారు ఈ ఆవులను తీసుకెళ్లండి.' కానీ బ్రాహ్మణులు ఎవరూ ధైర్యం చేయలేదు.
అథ హ యాజ్ఞవల్క్యః స్వమేవబ్రహ్మచారిణమువాచైతాః, సౌమ్యోదజ, షామశ్రవా౩ ఇతి॥ తాహోదాచకార॥ తేహ బ్రాహ్మణాశ్చుక్రుధుః కథం నునో బ్రహ్మిష్ఠో బ్రువీతేతి
అప్పుడు యాజ్ఞవల్క్యుడు తన బ్రహ్మచారిని పిలిచి, 'సౌమ్య, ఈ ఆవులను తీసుకెళ్లు, సామశ్రవ!' అని అన్నాడు. అతడు ఆవులను తీసుకెళ్లాడు. బ్రాహ్మణులు కోపంగా, 'ఇతడు ఎలా మనకన్నా ఎక్కువగా బ్రహ్మజ్ఞాని అని అంటున్నాడు?' అని అనుకున్నారు.
అథ హ జనకస్య వైదేహస్య హోతాశ్వలోబభూవ॥ సహైనం పప్రచ్ఛః త్వం నుఖలు నో, యాజ్ఞవల్క్య, బ్రహ్మిష్ఠోఽసీ౩ ఇతి॥ సహోవాచః నమో వయం బ్రహ్మిష్ఠాయ కుర్మో; గోకామా ఏవవయఁ స్మ ఇతి॥ తఁ హ తత ఏవప్రష్టుం దధ్రే హోతాశ్వలః
అప్పుడు వైదేహుడు జనకుని యజ్ఞంలో హోత అయిన అశ్వలుడు యాజ్ఞవల్క్యుని అడిగాడు: 'నిజంగా, యాజ్ఞవల్క్యా, నువ్వే మనందరిలో బ్రహ్మజ్ఞాని వాడివా?' అని. యాజ్ఞవల్క్యుడు ఇలా సమాధానమిచ్చాడు: 'మేము బ్రహ్మజ్ఞానికి నమస్కరిస్తాము; మేము కేవలం ఆవుల కోసమే వచ్చాము.' అప్పుడు హోత అశ్వలుడు మరింత ప్రశ్నించడానికి సిద్ధమయ్యాడు.
యాజ్ఞవల్క్యేతి హోవాచ, యదిదఁ సర్వం మృత్యునాప్తఁ, సర్వం మృత్యునాభిపన్నం, కేన యజమానో మృత్యోరాప్తిమతిముచ్యత ఇతి॥ హోత్రర్త్విజాగ్నినా వాచా; వాగ్వైయజ్ఞస్య హోతా॥ తద్యేయం వాక్సోఽయమగ్నిః సహోతా సాముక్తిః సాతిముక్తిః
యాజ్ఞవల్క్యుని అడిగారు: 'ఇది అన్నీ మృత్యూచేత పట్టుబడతాయి, అన్నీ మృత్యువుచేత ఆవరించబడతాయి. యజమాని మృత్యు బంధనంనుంచి ఎలా విముక్తి పొందుతాడు?' అని. యాజ్ఞవల్క్యుడు సమాధానమిచ్చాడు: 'హోతృవు, అగ్ని, వాక్కు ద్వారా. వాక్కే యజ్ఞానికి హోత. ఈ వాక్కు, ఈ అగ్ని, ఈ హోతే విముక్తి మార్గం, సంపూర్ణ విముక్తి మార్గం.'
యాజ్ఞవల్క్యేతి హోవాచ, యదిదఁ సర్వమహోరాత్రాభ్యామాప్తఁ, సర్వమహోరాత్రాభ్యామభిపన్నం, కేన యజమానోఽహోరాత్రయోరాప్తిమతిముచ్యత ఇతి॥ అధ్వర్యుణర్త్విజా చక్షుషాదిత్యేన; చక్షుర్వైయజ్ఞస్యాధ్వర్యుః॥ తద్యదిదం చక్షుః, సోఽసావాదిత్యః; సోఽధ్వర్యుః సాముక్తిః సాతిముక్తిః
యాజ్ఞవల్క్యేతి హోవాచ, యదిదఁ సర్వం పూర్వపక్షాపరపక్షాభ్యామాప్తఁ, సర్వం పూర్వపక్షాపరపక్షాభ్యామభిపన్నం, కేన యజమానః పూర్వపక్షాపరపక్షయోరాప్తిమతిముచ్యత ఇతి॥ బ్రహ్మణర్త్విజా మనసా చన్ద్రేణ; మనో వైయజ్ఞస్య బ్రహ్మా॥ తద్యదిదం మనః, సోఽసౌచన్ద్రః సబ్రహ్మాసాముక్తిః సాతిముక్తిః
యాజ్ఞవల్క్యేతి హోవాచ, యదిదమన్తరిక్షమనారమ్బణమివ; కేనాక్రమేణ యజమానః స్వర్గం లోకమాక్రమత ఇతి॥ ఉద్గాత్రర్త్విజా వయునా ప్రాణేన; ప్రాణోవైయజ్ఞస్యోద్గాతా॥ తద్యోఽయం ప్రాణః సవాయుః సఉద్గాతాసాముక్తిః సాతిముక్తిః॥ ఇత్యతిమోక్షా, అథ సంపదః
యాజ్ఞవల్క్యా అని అడిగాడు. ఈ మధ్యలో ఉన్న ఆకాశం ఆధారం లేనట్టు ఉంది. యజమాని ఎలా స్వర్గలోకానికి చేరుతాడు? ఉద్గాతృవేదిపూజారి, విధానంతో, ఊపిరితో చేరతాడు. యజ్ఞానికి ఉద్గాతా అంటే ఊపిరే. ఈ ఊపిరే వాయువు, అదే ఉద్గాతృగానం, అదే విముక్తి, అదే పరమ విముక్తి. ఇదే పరమ విముక్తి. ఇప్పుడు ఫలితాల గురించి చెబుతాను.
యాజ్ఞవల్క్యేతి హోవాచ, కతిభిరయమద్యర్గ్భిర్హోతాస్మిన్యజ్ఞేకరిష్యతీతి॥ తిసృభిరితి॥ కతమాస్ తాస్ తిస్ర ఇతి॥ పురోనువాక్యాచ యాజ్యాచ శస్యైవతృతీయా॥ కిం తాభిర్జయతీతి॥ పృథివీలోకమేవపురోనువాక్యయా జయతి అన్తరిక్షలోకం యాజ్యయా, ద్యౌర్లోకఁ శస్యయా
యాజ్ఞవల్క్యా అని అడిగాడు. ఈ రోజు హోతృవేదిపూజారి ఎన్ని మంత్రాలతో యజ్ఞం చేస్తాడు? మూడింటితో అని చెప్పాడు. ఆ మూడు ఏవి? పురోనువాక్య, యాజ్య, శస్య అనే మూడు. వీటితో ఏమి సాధిస్తాడు? పురోనువాక్యతో భూమిలోకాన్ని, యాజ్యతో మధ్యలోకాన్ని, శస్యతో స్వర్గలోకాన్ని పొందుతాడు.
ఇదం వైతన్మధు డధ్యఙ్ఙ్ అథర్వణోఽశ్విభ్యామువాచ॥ తదేతదృషిః పశ్యన్నవోచత్ 6.47.18: రూపఁ-రూపం ప్రతిరూపో బభూవ, తదస్య రూపం ప్రతిచక్షణాయే- -న్ద్రో మాయాభిః పురురూప ఈయతే, యుక్తాహ్యస్య హరయః శతాదశేతి॥ అయం వైహరయో, అయం వైదశ చ సహస్రణి బహూని చానన్తాని చ॥ తదేతద్బ్రహ్మాపూర్వమనపరమనన్తరమబాహ్యమ్ అయమాత్మాబ్రహ్మ సర్వానుభూః॥ ఇత్యనుశాసనమ్॥ [పనుస్తుబ్] 20 5,20-22 6; అథ వఁశః॥ తదిదం వయఁ హౌర్పణాయ్యాచ్, ఛౌర్పణయ్యో గౌతమాద్ గౌతమో వత్స్యాద్ వత్స్యో వాత్స్యాచ్చ పారాశర్యాచ్చ, పారాశర్యః షాంక్త్యాచ్చ భారద్వాజాచ్చ, భారద్వాజ ఔదావహేశ్చ హాణ్డిల్యాచ్చ, హాణ్డిల్యో వైజవాపాచ్చ గౌతమాచ్చ, గౌతమో వైజవాపాయనాచ్చ వైష్టపురేయాచ్చ, వైష్టపురేయః హాణ్డిల్యాచ్చ ఱౌహిణాయనాచ్చ, ఱౌహిణాయనః హౌనకాచ్చాత్రేయాచ్చ ఱైభ్యాచ్చ, ఱైభ్యః పౌతిమాష్యాయణాచ్చ కౌణ్డిన్యాయనాచ్చ, కౌణ్డిన్యాయనః కౌణ్డిన్యాత్ కౌణ్డిన్యః కౌణ్డిన్యాత్ కౌణ్డిన్యః కౌణ్డిన్యాచ్చాగ్నివేశ్యాచ్చ, 21 5,20-22 6; అగ్నివేశ్యః షౌతవాత్ షౌతవః పారాశర్యాత్ పారాశర్యః జాతుకర్ణ్యాత్ జాతుకర్ణ్యో భారద్వాజాద్ భారద్వాజో భారద్వాజాచ్చాసురాయణాచ్చ గౌతమాచ్చ, గౌతమో భారద్వాజాద్ భారద్వాజో వైజవాపాయనాచ్, వైజవాపాయనః కశికాయనేః, కశికాయనిర్ఘృతకౌశికాద్ ఘృతకౌశికః పారాశర్యాత్ పారాశర్యః పారాశర్యాత్ పారాశర్యః జాతుకర్ణ్యాత్ జాతుకర్ణ్యో భారద్వాజాద్ భారద్వాజో భారద్వాజాచ్చాసురాయణాచ్యస్కాచ్చ, అసురాయణస్ ట్రైవణేః ట్రైవణిరాఉపజన్ధనేః ఆఉపజన్ధనిఃఅసురేః అసురిర్భారద్వాజాద్ భారద్వాజో అత్రేయాత్ 22 5,20-22 6; అత్రేయోమాణ్టేః, మాణ్టిర్గౌతమాద్ గౌతమో గౌతమాద్ గౌతమో వాత్స్యాద్ వాత్స్యః హాణ్డిల్యాచ్, ఛాణ్డిల్యః కైశోర్యాత్కాప్యాత్ కైశోర్యః కాప్యః కుమారహరితాత్ కుమారహరితోగాలవాద్ గాలవోవిదర్భీకౌణ్డిన్యాద్ విదర్భీకౌణ్డిన్యోబాభవాద్వత్సనపాద్ బాభవః పథః షౌభరాత్ పన్థాః షౌభరోఽయాస్యాదఙ్గిరసాద్ ఆయాస్యో అఙ్గిరసఽభుతేస్ ట్వాష్ట్రాద్ అభుతిః ట్వాష్ట్రో విశ్వరూపాద్ట్వాష్ట్రాద్ విశ్వరూపస్ ట్వాష్ట్రోఽశ్విభ్యామ్ ఆశ్వినౌ డధిచ అథర్వనాద్ డధ్యఙ్ఙ్ అథర్వనోఽథర్వనో డైవాద్ అథర్వా డైవ మృత్యోః ప్రాద్ధఁసనాన్ మృత్యుః ప్రాద్ధఁసనః షనగాత్ షనగః పరేష్టిణః పరేష్టీబ్రహ్మనో బ్రహ్మ స్వయంభు, బ్రహ్మణే నమః
ఇదే ఆ తేనెను ḍధ్యంగ్ అథర్వణుడు అశ్వినులకు చెప్పాడు. ఋషి ఇది చూచి ఇలా అన్నాడు: "అతడు ప్రతి రూపానికి తగినట్టు రూపం ధరించాడు. ప్రతి ఒక్కరూ చూసే విధంగా అతని రూపం ఉంది. ఇంద్రుడు తన మాయలతో అనేక రూపాల్లో సంచరిస్తాడు, అతని గుర్రాలు వందలు, పదులు కలిసినవే." ఇవే ఆ గుర్రాలు, ఇవే పదులు, వేలు, అనేకం, అనంతం. ఇదే ఆ బ్రహ్మం — దీనికి ముందు లేదు, తరువాత లేదు, లోపల లేదు, బయట లేదు. ఈ ఆత్మే బ్రహ్మం, అన్నింటినీ వ్యాపించినది. ఇదే ఉపదేశం. లేదా, ఇలా వంశపరంపర: వశుడు ఔర్పణాయుడి నుండి, ఔర్పణాయుడు గౌతమునుండి, గౌతముడు వాత్స్యునుండి, వాత్స్యుడు పారాశర్యునుండి, పారాశర్యుడు శాంక్త్యుడు, భారద్వాజుడు నుండి, భారద్వాజుడు ఔదావాహుడు, హాండిల్యుడు నుండి, హాండిల్యుడు వైజవాపుడు, గౌతముడు నుండి, గౌతముడు వైజవాపాయనుడు, వైష్టపురేయుడు నుండి, వైష్టపురేయుడు హాండిల్యుడు, రౌహిణాయనుడు నుండి, రౌహిణాయనుడు హౌణకుడు, ఆత్రేయుడు, రైభ్యుడు నుండి, రైభ్యుడు పౌతిమాష్యాయనుడు, కౌండిన్యాయనుడు నుండి, కౌండిన్యాయనుడు కౌండిన్యునుండి, కౌండిన్యుడు కౌండిన్యునుండి, కౌండిన్యుడు అగ్నివేశ్యునుండి, అగ్నివేశ్యుడు శౌతవుడు నుండి, శౌతవుడు పారాశర్యునుండి, పారాశర్యుడు జాతుకర్ణ్యునుండి, జాతుకర్ణ్యుడు భారద్వాజునుండి, భారద్వాజుడు అసురాయణుడు, గౌతముడు నుండి, గౌతముడు భారద్వాజునుండి, భారద్వాజుడు వైజవాపాయనునుండి, వైజవాపాయనుడు కాశికాయనుడు నుండి, కాశికాయనుడు ఘృతకౌశికుడు నుండి, ఘృతకౌశికుడు పారాశర్యునుండి, పారాశర్యుడు పారాశర్యునుండి, పారాశర్యుడు జాతుకర్ణ్యునుండి, జాతుకర్ణ్యుడు భారద్వాజునుండి, భారద్వాజుడు అసురాయణుడు, యాస్కుడు నుండి, అసురాయణుడు త్రైవణి నుండి, త్రైవణి ఔపజంధనుడు నుండి, ఔపజంధనుడు అసురి నుండి, అసురి భారద్వాజునుండి, భారద్వాజుడు ఆత్రేయునుండి, ఆత్రేయుడు మాంటీ నుండి, మాంటీ గౌతమునుండి, గౌతముడు గౌతమునుండి, గౌతముడు వాత్స్యునుండి, వాత్స్యుడు హాండిల్యునుండి, ఛాండిల్యుడు కైశోర్యునుండి, కైశోర్యుడు కాప్యునుండి, కాప్యుడు కుమారహరితునుండి, కుమారహరితుడు గాలవునుండి, గాలవుడు విదర్భీకౌండిన్యునుండి, విదర్భీకౌండిన్యుడు బాభ్రవునుండి, బాభ్రవుడు వత్సనపాతునుండి, వత్సనపాతుడు పంథా నుండి, పంథా సౌభరునుండి, సౌభరు ఆయాస్యునుండి, ఆయాస్యుడు అంగిరసునుండి, అంగిరసుడు భూతి నుండి, భూతి త్వష్టృ నుండి, త్వష్టృ విశ్వరూపునుండి, విశ్వరూపుడు త్వష్టృ నుండి, త్వష్టృ అశ్వినులు నుండి, అశ్వినులు ḍధీచి నుండి, ḍధీచి అథర్వణునుండి, అథర్వణుడు దైవునుండి, దైవుడు మృత్యునుండి, మృత్యుడు ప్రాధ్వసనునుండి, ప్రాధ్వసనుడు షనగునుండి, షనగుడు పరేష్టినుండి, పరేష్టి బ్రహ్మనుండి, బ్రహ్మ స్వయంభూ. బ్రహ్మకు నమస్కారం.
అగ్నివేశ్యాద్ అగ్నివేశ్యః హాణ్డిల్యాచ్చానభిమ్లాతాచ్చ, అనభిమ్లాత అనభిమ్లాతాద్ అనభిమ్లాత అనభిమ్లాతాద్ అనభిమ్లాతో గౌతమాద్ గౌతమః షైతవప్రాచీనయోగ్యాభ్యాఁ, షైతవప్రాచీనయోగ్యౌ పారాశర్యాత్ పారాశర్యో భారద్వాజాద్ భారద్వాజో భారద్వాజాచ్చ గౌతమాచ్చ, గౌతమో భారద్వాజాద్ భారద్వాజః పారాశర్యాత్ పారాశర్యో వైజవాపాయనాద్ వైజవాపాయనః కౌశికాయనేః, కౌశికాయనిర్
అగ్నివేశ్యుడు అగ్నివేశ్యునుండి, హాండిల్యుడు, అనభిమ్లాతుడు నుండి, అనభిమ్లాతుడు అనభిమ్లాతునుండి, అనభిమ్లాతుడు అనభిమ్లాతునుండి, అనభిమ్లాతుడు గౌతమునుండి, గౌతముడు షైతవప్రాచీనయోగ్యులనుండి, షైతవప్రాచీనయోగ్యులు పారాశర్యునుండి, పారాశర్యుడు భారద్వాజునుండి, భారద్వాజుడు గౌతమునుండి, గౌతముడు భారద్వాజునుండి, భారద్వాజుడు పారాశర్యునుండి, పారాశర్యుడు వైజవాపాయనునుండి, వైజవాపాయనుడు కౌశికాయనునుండి, కౌశికాయనుడు...
ఘృతకౌశికాద్ ఘృతకౌశికః ప్రాశర్యాయణాత్ పారశర్యాయణః పారాశర్యాత్ పారాశర్యో జాతూకర్ణ్యాత్ జాతూకర్ణ్య అసురాయణాచ్చ యాస్కాచ్చ, అసురాయణస్ ట్రైవణేః, ట్రైవణిరౌపజన్ధనేః, ఔపజన్ధనిరసురేః, అసురిర్భారద్వాజాద్ భారద్వాజ అత్రేయాద్ అత్రేయో మాణ్టేః, మాణ్టిర్గౌతమాద్ గౌతమో వాత్స్యాద్ వాత్స్యః హాణ్డిల్యాచ్, ఛాణ్డిల్యః కైశోర్యాత్కాప్యాత్ కైశోర్యః కాప్యః కుమారహారితాత్ కుమారహారితో గాలవాద్ గాలవో విదర్భీకౌణ్డిన్యాద్ విదర్భీకౌణ్డిన్యో వత్సనపాతో బాభ్రవాద్ వత్సనపాద్బాభ్రవః పథః షౌభరాత్ పన్థాః షౌభరోఽయాస్యాదఙ్గిరసాద్ ఆయాస్య అఙ్గిరస అభూతేస్ ట్వాష్ట్రాద్ అభూతిస్ ట్వాష్ట్రో విశ్వరూపాత్ట్వాష్ట్రాద్ విశ్వరూపస్ ట్వాష్ట్రోఽవ్శిభ్యామ్ ఆశ్వినౌ డధీచ అథర్వణాద్ డధ్యఙ్ఙ్ అథర్వణోఽథర్వణో డైవాద్ ఆథర్వా డైవో మృత్యోః ప్రాధ్వఁసనాన్ మృత్యుః ప్రాధ్వఁసనః ప్రధ్వఁసనాత్ ప్రధ్వఁసన ఏకర్షేః ఏకర్షిర్విప్రచిత్తేః విప్రచిత్తిర్వ్యష్టేః వ్యష్టిః షనారోః, షనారుః షనాతనాత్ షనాతనః షనగాత్ షనగః పరమేష్ఠినః, పరమేష్ఠీ బ్రహ్మణో; బ్రహ్మ స్వయంభు, బ్రహ్మణే నమః॥ [ప్నోర్మల్] 3 = 14.6. =
ఘృతకౌశికుడు ఘృతకౌశికునుండి, పారాశర్యాయణుడు పారాశర్యునుండి, పారాశర్యుడు జాతుకర్ణ్యునుండి, జాతుకర్ణ్యుడు అసురాయణుడు, యాస్కుడు నుండి, అసురాయణుడు త్రైవణి నుండి, త్రైవణి ఔపజంధనుడు నుండి, ఔపజంధనుడు అసురి నుండి, అసురి భారద్వాజునుండి, భారద్వాజుడు ఆత్రేయునుండి, ఆత్రేయుడు మాంటీ నుండి, మాంటీ గౌతమునుండి, గౌతముడు వాత్స్యునుండి, వాత్స్యుడు హాండిల్యునుండి, ఛాండిల్యుడు కైశోర్యునుండి, కైశోర్యుడు కాప్యునుండి, కాప్యుడు కుమారహరితునుండి, కుమారహరితుడు గాలవునుండి, గాలవుడు విదర్భీకౌండిన్యునుండి, విదర్భీకౌండిన్యుడు వత్సనపాతునుండి, వత్సనపాతుడు బాభ్రవునుండి, బాభ్రవుడు పంథా నుండి, పంథా సౌభరునుండి, సౌభరు ఆయాస్యునుండి, ఆయాస్యుడు అంగిరసునుండి, అంగిరసుడు భూతి నుండి, భూతి త్వష్టృ నుండి, త్వష్టృ విశ్వరూపునుండి, విశ్వరూపుడు త్వష్టృ నుండి, త్వష్టృ అశ్వినులు నుండి, అశ్వినులు ḍధీచి నుండి, ḍధీచి అథర్వణునుండి, అథర్వణుడు దైవునుండి, దైవుడు మృత్యునుండి, మృత్యుడు ప్రాధ్వసనునుండి, ప్రాధ్వసనుడు ప్రాధ్వసనునుండి, ప్రాధ్వసనుడు ఏకర్షి నుండి, ఏకర్షి విప్రచిత్తి నుండి, విప్రచిత్తి వ్యష్టి నుండి, వ్యష్టి షనారుడు నుండి, షనారుడు షనాతనునుండి, షనాతనుడు షనగునుండి, షనగుడు పరమేశ్ఠినుండి, పరమేశ్ఠి బ్రహ్మనుండి; బ్రహ్మ స్వయంభూ. బ్రహ్మకు నమస్కారం.
యాజ్ఞవల్క్యుని అడిగారు: 'ఇది అన్నీ పగలు, రాత్రి చేత పట్టుబడతాయి, అన్నీ పగలు, రాత్రి చేత ఆవరించబడతాయి. యజమాని పగలు, రాత్రి బంధనంనుంచి ఎలా విముక్తి పొందుతాడు?' అని. యాజ్ఞవల్క్యుడు సమాధానమిచ్చాడు: 'అధ్వర్యువు, కంటి ద్వారా, సూర్యుని ద్వారా. కంటే యజ్ఞానికి అధ్వర్యువు. ఈ కన్ను, ఈ సూర్యుడు, ఈ అధ్వర్యువే విముక్తి మార్గం, సంపూర్ణ విముక్తి మార్గం.'
యాజ్ఞవల్క్యుని అడిగారు: 'ఇది అన్నీ పూర్వపక్షం, అపరపక్షం చేత పట్టుబడతాయి, అన్నీ పూర్వపక్షం, అపరపక్షం చేత ఆవరించబడతాయి. యజమాని వాటి బంధనంనుంచి ఎలా విముక్తి పొందుతాడు?' అని. యాజ్ఞవల్క్యుడు సమాధానమిచ్చాడు: 'బ్రహ్మ, మనస్సు ద్వారా, చంద్రుని ద్వారా. మనస్సే యజ్ఞానికి బ్రహ్మ. ఈ మనస్సు, ఈ చంద్రుడు, ఈ బ్రహ్మే విముక్తి మార్గం, సంపూర్ణ విముక్తి మార్గం.'