సహోవాచ గార్గ్యోః యఏవాయం దిక్షుపురుష, ఏతమేవాహం బ్రహ్మోపాస ఇతి॥ సహోవాచాజాతశత్రుః మామైతస్మిన్త్సంవదిష్ఠా॥ ద్వితీయోఽనపగఇతి వాఅహమేతముపాస ఇతి॥ సయఏతమేవముపాస్తే, ద్వితీయవాన్హ భవతి, నాస్మాద్గణశ్ఛిద్యతే
గార్గ్యుడు అన్నాడు: 'ఈ దిక్కుల్లో ఉన్న పురుషుడిని నేను బ్రహ్మంగా ఆరాధిస్తాను.' అజాతశత్రువు అన్నాడు: 'ఇది గురించి నాకు చెప్పవద్దు. అతడు రెండవ వాడు, ఎప్పుడూ విడిపోని వాడు, నేనూ అతడిని ఆరాధిస్తాను.' ఎవరు ఇలా ఆరాధిస్తారో వారికి ఎప్పుడూ తోడు ఉంటారు, వారి సమూహం ఎప్పుడూ విడిపోదు.
సహోవాచ గార్గ్యోః యఏవాయం యన్తం పశ్చాచ్శబ్దోఽనూదేతి ఏతమేవాహం బ్రహ్మోపాస ఇతి॥ సహోవాచాజాతశత్రుః మామైతస్మిన్త్సంవదిష్ఠా॥ అసురితి వాఅహమేతముపాస ఇతి॥ సయఏతమేవముపాస్తే, సర్వఁ హైవాస్మిఁల్ లోకఆయురేతి, నైనం పురాకాలాత్ప్రాణోజహాతి
గార్గ్యుడు అన్నాడు: 'ఆ వెనుకనుండి శబ్దం వచ్చే వాడిని నేను బ్రహ్మంగా ఆరాధిస్తాను.' అజాతశత్రువు అన్నాడు: 'ఇది గురించి నాకు చెప్పవద్దు. అతడు అసురుడు, నేనూ అతడిని ఆరాధిస్తాను.' ఎవరు ఇలా ఆరాధిస్తారో వారు ఈ లోకంలో దీర్ఘాయువు పొందుతారు, ప్రాణం ముందుగా విడిచిపోదు.
సహోవాచ గార్గ్యోః యఏవాయం ఛాయామయః పురుష, ఏతమేవాహం బ్రహ్మోపాస ఇతి॥ సహోవాచాజాతశత్రుః మామైతస్మిన్త్సంవదిష్ఠా॥ మృత్యురితి వాఅహమేతముపాస ఇతి॥ సయఏతమేవముపాస్తే, సర్వఁ హైవాస్మిఁల్ లోకఆయురేతి, నైనం పురాకాలాన్మృత్యురాగచ్ఛతి
గార్గ్యుడు అన్నాడు: 'ఈ నీడతో కూడిన పురుషుడిని నేను బ్రహ్మంగా ఆరాధిస్తాను.' అజాతశత్రువు అన్నాడు: 'ఇది గురించి నాకు చెప్పవద్దు. అతడు మరణం, నేనూ అతడిని ఆరాధిస్తాను.' ఎవరు ఇలా ఆరాధిస్తారో వారు ఈ లోకంలో దీర్ఘాయువు పొందుతారు, మరణం ముందుగా రాదు.
సహోవాచ గార్గ్యోః యఏవాయమాత్మని పురుషో, ఏతమేవాహం బ్రహ్మోపాస ఇతి॥ సహ ఉవాచాజాతశత్రుః మామైతస్మిన్త్సంవదిష్ఠా॥ అత్మన్వీతి వాఅహమేతముపాస ఇతి॥ సయఏతమేవముపాస్త, ఆత్మన్వీహ భవతి ఆత్మన్వినీ హాస్య ప్రజాభవతి॥ సహ తూష్ణీమాస గార్గ్యః
గార్గ్యుడు అన్నాడు: 'ఈ ఆత్మలో ఉన్న పురుషుడిని నేను బ్రహ్మంగా ఆరాధిస్తాను.' అజాతశత్రువు అన్నాడు: 'ఇది గురించి నాకు చెప్పవద్దు. అతడే ఆత్మ, నేనూ అతడిని ఆరాధిస్తాను.' ఎవరు ఇలా ఆరాధిస్తారో వారు ఆత్మవంతులవుతారు, వారి సంతానం కూడా ఆత్మవంతంగా ఉంటుంది. అప్పుడు గార్గ్యుడు మౌనంగా ఉన్నాడు.
స! హోవాచాజాతశత్రుః ఏతావన్న్వ్౩ ఇతి॥ ఏతావద్ధీతి॥ నైతావతా విదితం భవతీతి॥ సహోవాచ గార్గ్యః ఉప త్వాయానీతి
అజాతశత్రువు అన్నాడు: 'ఇంతవరకే ఇది.' 'ఇంతవరకే ఇది.' 'ఇంతతో తెలిసినట్టు కాదు.' గార్గ్యుడు అన్నాడు: 'నేను నీ వద్దకు వచ్చాను.'
సహోవాచాజాతశత్రుః యత్రైషఏతత్సుప్తోఽభూద్ యఏషవిజ్ఞానమయః పురుషః, క్వైషతదాభూత్ కుత ఏతదాగాదితి॥ తదు హ నమేనే గార్గ్యః
అజాతశత్రువు ఇలా అడిగాడు: ఈ జ్ఞానమయుడు నిద్రలో ఉన్నప్పుడు, అతడు ఎక్కడ ఉన్నాడు? అక్కడి నుండి తిరిగి ఎలా వచ్చాడు? దీనికి గార్గ్యుడు సమాధానం చెప్పలేదు.
సహోవాచాజాతశత్రుః యత్రైషఏతత్సుప్తోఽభూద్ యఏషవిజ్ఞానమయః పురుషః తదేషాం ప్రాణానాం విజ్ఞానేన విజ్నానమాదాయ, యఏషోఽన్తర్హృదయ ఆకాశః తస్మిఙ్ఛేతే
అజాతశత్రువు ఇలా అన్నాడు: ఈ జ్ఞానమయుడు నిద్రలో ఉన్నప్పుడు, తన జ్ఞానంతో తన ఇంద్రియాల జ్ఞానాన్ని లోపలికి తీసుకొని, హృదయంలో ఉన్న ఆ ఖాళీలో విశ్రాంతి చెందుతాడు.
తాని యదాగృహ్ణాతి అథ హైతత్పురుషః స్వపితి నామ॥ తద్గృహీతఏవప్రాణోభవతి, గృహీతావాగ్ గృహీతం చక్షుః గృహీతఁ శ్రోత్రం, గృహీతం మనః
అతడు అవన్నీ పట్టుకున్నప్పుడు, ఆ మనిషి కలలో ఉన్నట్టు అంటారు. శ్వాస ఆగిపోతుంది, మాట ఆగిపోతుంది, కళ్ళు మూసుకుంటాయి, చెవులు వినవు, మనస్సు కూడా నిశ్చలంగా ఉంటుంది.
సయత్రైతత్స్వప్న్యయా చరతి, తేహాస్య లోకాః॥ తదుతేవ మహారాజోభవతి ఉతేవ మహాబ్రాహ్మణ, ఉతేవోచ్చావచం నిగచ్ఛతి
అతడు కలలో సంచరిస్తున్నప్పుడు, అవే అతని లోకాలు. అక్కడ అతడు మహారాజు లా, లేదా గొప్ప బ్రాహ్మణుడు లా, తన ఇష్టానుసారం పైకి కిందకి తిరుగుతాడు.
సయథా మహారాజోజానపదాన్గృహీత్వాస్వేజనపదేయథాకామం పరివర్తేతైవమేవైషఏతత్ప్రాణాన్గృహీత్వాస్వేశరీరే యథాకామం పరివర్తతే
ఎలా ఒక మహారాజు తన ప్రజలను తీసుకొని తన రాజ్యంలో ఇష్టమొచ్చినట్లు తిరుగుతాడో, అలాగే ఈ మనిషి తన ఇంద్రియాలను లోపలికి తీసుకొని తన శరీరంలో ఇష్టమొచ్చినట్లు సంచరిస్తాడు.
అథ యదాసుషుప్తో భవతి, యదానకస్య చనవేద, హితానామ నాద్యోద్వాసప్తతిః సహస్రాణి హృదయాత్పురీతతమభిప్రతిష్ఠన్తే !॥ తాభిః ప్రత్యవసృప్య పురీతతి శేతే
అతడు గాఢ నిద్రలో ఉన్నప్పుడు, ఏమీ తెలియని స్థితిలో ఉన్నప్పుడు, హృదయం నుండి డబ్బైదువేల నాడులు నిండిపోతాయని అంటారు. వాటిలోకి వెనక్కి లాగుకొని, తన శరీరంలో విశ్రాంతి చెందుతాడు.
స . యథా కుమారో . వా మహాబ్రాహ్మణోవాతిఘ్నీమానన్దస్య గత్వాశయీతైవమేవైషఏతచ్ఛేతే
ఎలా ఒక చిన్న పిల్లవాడు, లేదా గొప్ప బ్రాహ్మణుడు, లేదా తాను కోరుకున్నది సాధించినవాడు సుఖంగా పడుకుంటాడో, అలాగే ఈ మనిషి కూడా విశ్రాంతిగా పడుకుంటాడు.
సయథోర్ణవాభిస్ తన్తునోచ్చరేద్ యథా అగ్నేః క్షుద్రావిష్ఫులిఙ్గా వ్యుచ్చరన్తి ఏవమేవాస్మాదాత్మనః సర్వే ప్రాణాః సర్వే లోకాః సర్వే దేవాః సర్వాణి భూతాని సర్వ ఏతఆత్మనో . ॥. వ్యుచ్చరన్తి॥ తస్యోపనిషత్సత్యస్య సత్యమితిః ప్రాణావైసత్యం, తేషామేషసత్యమ్॥ 2
ఎలా ఒక చిలుక తన తంతువులను బయటకు వదులుతుందో, ఎలా అగ్నిలో చిన్న చిన్న నిప్పు రేణువులు బయటకు వస్తాయో, అలాగే ఈ ఆత్మ నుండి అన్ని ప్రాణాలు, లోకాలు, దేవతలు, భూతాలు అన్నీ ఉద్భవిస్తాయి. ఈ సత్యానికి ఉపదేశం: ప్రాణాలే సత్యం, వాటికి ఇది సత్యం.
యోహ వైశిశుఁ సాధానఁ సప్రత్యాధానఁ సస్థూణఁ సదామం వేద, సప్తహ ద్విషతోభ్రాతృవ్యానవరుణద్ధి
ఎవడు ఆ శిశువు, ఆధారం, ప్రత్యాధారం, స్తంభం, దామం గురించి తెలుసుకుంటాడో, వాడు ఏడు తరాల శత్రువులను జయిస్తాడు.
అయం వావశిశుర్యోఽయం మధ్యమః ప్రాణస్; తస్యేదమేవాధానమ్ ఇదం ప్రత్యాధానం, ప్రాణః స్థూణాన్నం దామ
ఈ శిశువు అంటే మధ్య ప్రాణం. దీనికి ఇదే ఆధారం, ఇదే ప్రత్యాధారం, ప్రాణమే స్తంభం, అన్నమే దామం.
తమేతాః సప్తాక్షితయ ఉపతిష్ఠన్తేః
ఈ మధ్య ప్రాణాన్ని ఏడు రంధ్రాలు సేవిస్తాయి.
తద్యాఇమాఅక్షఁల్ లోహిన్యో రాజయః తాభిరేనఁ ఱుద్రోఽన్వాయత్తో; అథ యాఅక్షన్నాపః తాభిః పర్జన్యో; యాకనీనకా, తయాదిత్యో; యచ్ఛుక్లం \^ తేనాగ్నిః యచ్కృష్ణం తేనేన్ద్రో॥ అధరయైనం వర్తన్యాపృథివ్యన్వాయత్తా, ద్యౌరుత్తరయా॥ నాస్యాన్నం క్షీయతే, యఏవం వేద
కళ్ళలో ఉన్న ఎరుపు నాడులకు రుద్రుడు, నీటి వంటివాటికి పర్జన్యుడు, పసుపు నాడులకు సూర్యుడు, తెలుపు నాడులకు అగ్ని, నలుపు నాడులకు ఇంద్రుడు సంబంధం. క్రింది కనురెప్ప భూమిని, పై కనురెప్ప ఆకాశాన్ని సూచిస్తుంది. ఇది తెలిసినవాడికి అన్నం ఎప్పటికీ తక్కువవదు.
తదేషశ్లోకో భవతి అర్వాగ్బిలశ్చమసఊర్ధ్వబుధ్నస్; తస్మిన్యశో నిహితం విశ్వరూపం॥ తస్యాసత ఋషయః సప్తతీరే; వాగష్టమీబ్రహ్మణా సంవిదానేతి
ఇక్కడ ఒక శ్లోకం ఉంది: క్రింద రంధ్రం ఉన్న పాత్ర, పై భాగంలో అడుగు; అందులో అన్ని వైభవాల రూపాలు నిక్షిప్తమై ఉంటాయి. ఋషులు దానికి ఏడు తీరం; వాక్కే ఎనిమిదవది, అది బ్రహ్మజ్ఞానంతో ఏకమై ఉంది.
అర్వాగ్బిలశ్చమసఊర్ధ్వబుధ్న ఇతీదం తచ్ఛరీర, ఏషహ్యర్వాగ్బిలశ్చమసఊర్ధ్వబుధ్నః॥ తస్మిన్యశో నిహితం విశ్వరూపమితి, ప్రాణావైయశో నిహితం విశ్వరూపం, ప్రాణానేతదాహ॥ తస్యాసత ఋషయః సప్తతీర ఇతి, ప్రాణావాఋషయః, ప్రాణాణేతదాహ॥ వాగష్టమీబ్రహ్మణా సంవిదానేతి, వాగ్ఘ్యష్టమీబ్రహ్మణా సంవిత్తే
క్రింద రంధ్రం, పై అడుగు ఉన్న పాత్ర అంటే ఈ శరీరమే. అందులో అన్ని వైభవాల రూపాలు నిక్షిప్తమై ఉన్నాయి అంటే ప్రాణమే ఆ వైభవం. ఋషులు దానికి ఏడు తీరం అంటే ప్రాణాలే ఋషులు. వాక్కే ఎనిమిదవది, అది బ్రహ్మజ్ఞానంతో ఏకమై ఉంది.
ఇమావేవగోతమభరద్వాజాఉ అయమేవగోతమో, అయం భరద్వాజ॥ ఇమావేవవిశ్వామిత్రజమదగ్నీః అయమేవవిశ్వామిత్రో, అయం జమదగ్నిః॥ ఇమావేవవసిష్ఠకశ్యపాఉ అయమేవవసిష్ఠో, అయం కశ్యపో॥ వాగేవాత్రిః వాచాహ్యన్నమద్యతే, అత్తిర్హ వైనామైతద్యదత్రిరితి॥ సర్వస్యాత్తాభవతి, సర్వమస్యాన్నం భవతి, యఏవం వేద॥ 3
ఇవే గౌతముడు, భరద్వాజుడు; ఇదే గౌతముడు, ఇదే భరద్వాజుడు. ఇవే విశ్వామిత్రుడు, జమదగ్ని; ఇదే విశ్వామిత్రుడు, ఇదే జమదగ్ని. ఇవే వశిష్ఠుడు, కశ్యపుడు; ఇదే వశిష్ఠుడు, ఇదే కశ్యపుడు. వాక్కే అత్రి; వాక్కుతోనే అన్నం తినబడుతుంది. ఇది అత్రి అనే అర్థం. ఇది తెలిసినవాడు అన్నింటిని తింటాడు, అన్నీ అతనికి ఆహారమే అవుతాయి.
ద్వేవావబ్రహ్మణో రూపేః మూర్తం చైవామూర్తం చ, మర్త్యం చామృతం చ, స్థితం చ యచ్చ, సచ్చ త్యం చ
బ్రహ్మకు రెండు రూపాలు ఉన్నాయి: రూపమున్నది, రూపం లేనిది; మరణించేది, అమృతమైనది; నిలిచి ఉన్నది, కదిలేది; ప్రత్యక్షమైనది, అప్రత్యక్షమైనది.
తదేతన్మూర్తం యదన్యద్వాయోశ్చాన్తరిక్షాచ్చైతన్మర్త్యమ్ ఏతత్స్థితమ్ ఏతత్సత్
వాయువు, ఆకాశం కాకుండా ఉన్నది రూపమున్నది; అదే మరణించేది, అదే నిలిచి ఉన్నది, అదే ప్రత్యక్షమైనది.
తస్యైతస్య మూర్తస్యైతస్య మర్త్యస్యైతస్య స్థితస్యైతస్య సతఏషరసో యఏషతపతి; సతోహ్య్ ఏషరసః
ఈ రూపమున్నది, మరణించేది, నిలిచి ఉన్నది, ప్రత్యక్షమైనదానికి తేజస్సే సారం. తేజస్సే దాని సారం.
అథామూర్తం వాయుశ్చాన్తరిక్షశ్చైతదమృతమ్ ఏతద్యద్ ఏతత్త్యమ్
ఇప్పుడు రూపం లేనిది — గాలి, ఆకాశం — ఇవి అమృత స్వరూపం; ఇదే ఆ సారం.
తస్యైతస్యామూర్తస్య, తస్యామృతస్యైతస్య యత, ఏతస్య త్యస్యైషరసో యఏషఏతస్మిన్మణ్డలే పురుషస్; త్యస్య హ్య్ ఏషరస॥ ఇత్యధిదేవతమ్
ఈ రూపం లేనిది, ఈ అమృతం, ఈ సారానికి — దాని రసం ఈ వలయంలోని పురుషుడు; ఇదే దాని రసం. ఇదే దైవ సంబంధమైన వివరణ.
అథాధ్యాత్మమ్॥ ఇదమేవమూర్తం యదన్యత్ప్రాణాచ్చ యశ్చాయమన్తరాత్మన్నాకాశః ఏతన్మర్త్యమ్ ఏతత్స్థితమ్ ఏతత్సత్
ఇప్పుడు ఆత్మ విషయంగా — ఇది కూడా రూపం లేనిది; శ్వాసకు మించినది, మనసులోని ఆకాశం — ఇవన్నీ మరణధర్మమైనవి, స్థిరమైనవి, ఉన్నవి.
తస్యైతస్య మూర్తస్య, ఏతస్య మర్త్యస్యైతస్య స్థితస్యైతస్య సతఏషరసో యచ్చక్షుః; సతహ్య్ ఏషరసః
ఈ రూపం ఉన్నది, ఈ మరణధర్మమైనది, ఈ స్థిరమైనది, ఈ ఉన్నదానికి — దాని రసం కళ్ళు; ఉన్నదానికి ఇదే రసం.
అథామూర్తమ్ ప్రాణశ్చ యశ్చాయమన్తరాత్మన్నాకాశ, ఏతదమృతమ్ ఏతద్యద్ ఏతత్త్యం
ఇప్పుడు రూపం లేనిది — ప్రాణం, మనస్సులోని ఆకాశం — ఇవి అమృత స్వరూపం; ఇదే ఆ సారం.
తస్యైతస్యామూర్తస్యైతస్యామృతస్యైతస్య యత, ఏతస్య త్యస్యైషరసో యోఽయం దక్షిణేఽక్షన్పురుషస్; త్యస్య హ్య్ ఏషరసః
ఈ రూపం లేనిది, ఈ అమృతం, ఈ సారానికి — దాని రసం కుడి కన్నులోని పురుషుడు; ఇదే దాని రసం.
సహోవాచాజాతశత్రుః ప్రతిలోమం వైతద్యద్బ్రాహ్మణః క్షత్రియముపేయాద్ బ్రహ్మ మే వక్ష్యతీతి॥ వ్య్ ఏవత్వా జ్ఞపయిష్యామీతి॥ తం పాణావాదాయోత్తస్థౌ॥ తౌహ పురుషఁ సుప్తమాజగ్మతుః॥ తమేతైర్నామభిరామన్త్రయాం చక్రేః బృహన్పాణ్దరవాసః, సోమ రాజన్నితి॥ సనోత్తస్థౌ॥ తం పాణినాపేషం బోధయాం చకార॥ సహోత్తస్థౌ
అజాతశత్రువు అన్నాడు: 'ఇది విరుద్ధంగా ఉంది; బ్రాహ్మణుడు క్షత్రియుని వద్దకు బ్రహ్మాన్ని తెలుసుకోవడానికి వస్తే, అతడే నాకు చెప్పాలి.' 'నేను నిన్ను తప్పకుండా బోధిస్తాను.' అని అన్నాడు. అతడిని చేతిలో పట్టుకుని లేచాడు. ఇద్దరూ ఒక నిద్రిస్తున్న మనిషి వద్దకు వెళ్లారు. అతడిని ఈ పేర్లతో పిలిచాడు: 'మహా, తెల్ల వస్త్రధారి, సోమరాజా.' అతడు లేచాడు. అతడిని చేతితో తాకి మేల్కొలిపాడు. అతడు లేచాడు.