పృథివ్యైచైనమగ్నేశ్చ దైవీ వాగావిశతి॥ సావైదైవీ వాగ్యయా, యద్-యదేవవదతి, తత్-తద్భవతి
భూమి నుంచి, అగ్నిలో నుంచి, దైవిక వాక్కు అతనిలో ప్రవేశిస్తుంది. అది నిజంగా దైవిక వాక్కే. అతడు ఏది పలికినా అది జరుగుతుంది.
దివశ్చైనమాదిత్యాచ్చ దైవం మన ఆవిశతి॥ తద్వైదైవం మనో యేనానన్ద్య్ ఏవభవతి అథో నశోచతి
ఆకాశం నుంచి, సూర్యుని నుంచి, దైవిక మనస్సు అతనిలో ప్రవేశిస్తుంది. అది నిజంగా దైవిక మనస్సే. దానివల్ల అతడు ఆనందంగా ఉంటాడు, దుఃఖించడు.
అథాతో వ్రతమీమాఁసా॥ ప్రజాపతిర్హ కర్మాణి ససృజే॥ తాని సృష్టాన్యన్యోఽన్యేనాస్పర్ధన్తః వదిష్యామ్య్ ఏవాహమితి వాగ్దధ్రే; ద్రక్ష్యామ్యహమితి చక్షుః; శ్రోష్యామ్యహమితి శ్రోత్రమ్; ఏవమన్యాని కర్మాణి యథాకర్మమ్
ఇప్పుడు వ్రతం గురించి: ప్రజాపతి కార్యాలను సృష్టించాడు. అవి సృష్టించబడిన తర్వాత, ఒక్కొక్కటి 'నేనే మాట్లాడతాను' అని వాక్కు, 'నేనే చూస్తాను' అని కన్ను, 'నేనే వినిపిస్తాను' అని చెవి — ఇలా ఒక్కొక్కటి తన పనిని పోటీగా చెప్పింది.
తాని మృత్యుః శ్రమో భూత్వోపయేమే, తాన్య్ ఆప్నోత్; తాన్య్ ఆప్త్వామృత్యురవారున్ద్ధ॥ తస్మాచ్ఛ్రామ్యత్య్ ఏవవాక్ శ్రామ్యతి చక్షుః, శ్రామ్యతి శ్రోత్రమ్॥ అథేమమేవనాప్నోద్ యోఽయం మధ్యమః ప్రాణః
మరణం శ్రమగా మారి వాటిని పట్టుకుంది; వాటిని జయించింది. పట్టుకున్న తర్వాత, మరణం వాటిని బంధించింది. అందుకే వాక్కు అలసిపోతుంది, కన్ను అలసిపోతుంది, చెవి అలసిపోతుంది. కానీ ఈ మధ్య ప్రాణాన్ని మాత్రం మరణం పట్టుకోలేదు.
తాని జ్ఞాతుం దధ్రిరేః అయం వైనః శ్రేష్ఠో యః సంచరంశ్చాసంచరంశ్చ నవ్యథతే, అథో నరిష్యతి॥ హన్తాస్యైవసర్వే రూపం భవామేతి॥ తఏతస్యైవసర్వే రూపమభవనః॥ తస్మాదేతఏతేనాఖ్యాయన్తే ప్రాణాఇతి॥ తేన హ వావతత్కులమాచక్షతే, యస్మిన్కులే భవతి యఏవం వేద॥ యఉ హైవంవిదా స్పర్ధతే ॥ అనుశుష్య హైవాన్తతోమ్రియత॥ ఇత్యధ్యాత్మమ్
అథాధిదేవతమ్ జ్వలిష్యామ్య్ ఏవాహమిత్యగ్నిర్దధ్రే; తప్స్యామ్యహమిత్య్ ఆదిత్యో; భాస్యామ్యహమితి చన్ద్రమా; ఏవమన్యాదేవతా యథాదేవతఁ॥ సయథైషాం ప్రాణానాం మధ్యమః ప్రాణ, ఏవమేతాసాం దేవతానాం వాయుః॥ మ్లోచన్తి హ్యన్యాదేవతా, నవాయుః॥ సైషానస్తమితా దేవతా యద్వాయుః
ఇప్పుడు దేవతల విషయంగా: 'నేనే జ్వలిస్తాను' అని అగ్ని, 'నేనే వేడెక్కిస్తాను' అని సూర్యుడు, 'నేనే ప్రకాశిస్తాను' అని చంద్రుడు — ఇలా ఒక్కొక్క దేవత తన విధిగా చెప్పింది. ప్రాణాలలో మధ్య ప్రాణం ముఖ్యమైనదిగా ఉన్నట్లే, దేవతలలో వాయువు ముఖ్యమైనది. మిగతా దేవతలు తగ్గిపోతాయి, కానీ వాయువు తగ్గదు. వాయువే నశించని దేవత.
త్రయం వాఇదం, నామ రూపం కర్మ॥ తేషాం నామ్నాం వాగిత్య్ ఏతదేషాముక్థమ్ అతో హిసర్వాణి నామాన్య్ ఉత్తిష్ఠన్తి॥ ఏతదేషాఁ సామైతద్ధిసర్వైర్నామభిః సమమ్॥ ఏతదేషాం బ్రహ్మైతద్ధిసర్వాణి నామాని బిభర్తి
ఈ లోకంలో మూడు ఉన్నాయి — పేరు, రూపం, కర్మ. వీటిలో పేర్లకు మూలం మన మాట. ఎందుకంటే, అన్నీ పేర్లు మాట నుంచే పుట్టుకొస్తాయి. ఇదే వాటి గానం, ఎందుకంటే ఇది అన్నీ పేర్లతో సమానంగా ఉంటుంది. ఇదే వాటి బ్రహ్మం, ఎందుకంటే ఇది అన్నీ పేర్లను మోయుతుంది.
అథ రూపాణాం చక్షురిత్య్ ఏతదేషాముక్థమ్ అతో హిసర్వాణి రూపాణ్య్ ఉత్తిష్ఠన్తి॥ ఏతదేషాఁ సామైతద్ధిసర్వై రూపైః సమమ్॥ ఏతదేషాం బ్రహ్మైతద్ధిసర్వాణి రూపాణి బిభర్తి
ఇప్పుడు రూపాలకు మూలం కన్ను. ఎందుకంటే, అన్నీ రూపాలు కన్ను నుంచే పుట్టుకొస్తాయి. ఇదే వాటి గానం, ఎందుకంటే ఇది అన్నీ రూపాలతో సమానంగా ఉంటుంది. ఇదే వాటి బ్రహ్మం, ఎందుకంటే ఇది అన్నీ రూపాలను మోయుతుంది.
డృప్తబాలాకిర్హానూచానోగార్గ్య ఆస॥ సహోవాచాజాతశత్రుం కాశ్యమ్ బ్రహ్మ తే బ్రవాణీతి॥ సహోవాచాజాతశత్రుః సహస్రమేతస్యాం వాచిదద్మోః జనకో, జనకఇతి వైజనా ధావన్తీతి
దృప్త బాలాకి అనే అనువు వంశానికి చెందిన గార్గ్యుడు అక్కడ ఉన్నాడు. అతడు కాశీకి చెందిన అజాతశత్రువుతో ఇలా అన్నాడు: 'నేను నీకు బ్రహ్మాన్ని వివరించగలను.' అజాతశత్రువు ఇలా అన్నాడు: 'ఈ మాటకు మేము వెయ్యి ఇస్తాము. జనకుడు, జనకుడు అని అందరూ అతని వెంట పరుగెడతారు.'
సహోవాచ గార్గ్యోః యఏవాసావాదిత్యేపురుష, ఏతమేవాహం బ్రహ్మోపాస ఇతి॥ సహోవాచాజాతశత్రుః మామైతస్మిన్త్సంవదిష్ఠా॥ అతిష్ఠాః సర్వేషాం భూతానాం మూర్ధారాజేతి వాఅహమేతముపాస ఇతి॥ సయఏతమేవముపాస్తే, అతిష్ఠాః సర్వేషాం భూతానాం మూర్ధారాజా భవతి
గార్గ్యుడు అన్నాడు: 'ఆ సూర్యునిలో ఉన్న పురుషుడిని నేను బ్రహ్మంగా ఆరాధిస్తాను.' అజాతశత్రువు అన్నాడు: 'ఇది గురించి నాకు చెప్పవద్దు. అతడు అన్నీ భూతాలకు అధిపతి, తల. నేనూ అతడిని ఆరాధిస్తాను.' ఎవరు ఇలా ఆరాధిస్తారో వారు అన్నీ భూతాలకు అధిపతిగా, తలగా మారుతారు.
సహోవాచ గార్గ్యోః యఏవాసౌచన్ద్రేపురుష, ఏతమేవాహం బ్రహ్మోపాస ఇతి॥ సహోవాచాజాతశత్రుః మామైతస్మిన్త్సంవదిష్ఠా॥ బృహన్పాణ్దరవాసాః సోమో రాజేతి వాఅహమేతముపాస ఇతి॥ సయఏతమేవముపాస్తే, అహర్-అహర్హ సుతః ప్రసుతో భవతి, నాస్యాన్నం క్షీయతే
గార్గ్యుడు అన్నాడు: 'ఆ చంద్రునిలో ఉన్న పురుషుడిని నేను బ్రహ్మంగా ఆరాధిస్తాను.' అజాతశత్రువు అన్నాడు: 'ఇది గురించి నాకు చెప్పవద్దు. సోముడు మహానుభావుడు, తెల్ల వస్త్రాలు ధరించేవాడు, రాజు. నేనూ అతడిని ఆరాధిస్తాను.' ఎవరు ఇలా ఆరాధిస్తారో వారు ప్రతి రోజూ పునర్నవులవుతారు, వారి ఆహారం ఎప్పుడూ తక్కువకాదు.
సహోవాచ గార్గ్యోః యఏవాయం విద్యుతి పురుష, ఏతమేవాహం బ్రహ్మోపాస ఇతి॥ సహోవాచాజాతశత్రుః మామైతస్మిన్త్సంవదిష్ఠాః॥ తేజస్వీతి వాఅహమేతముపాస ఇతి॥ సయఏతమేవముపాస్తే, తేజస్వీహ భవతి, తేజస్వినీ హాస్య ప్రజాభవతి
గార్గ్యుడు అన్నాడు: 'ఈ మెరుపులో ఉన్న పురుషుడిని నేను బ్రహ్మంగా ఆరాధిస్తాను.' అజాతశత్రువు అన్నాడు: 'ఇది గురించి నాకు చెప్పవద్దు. అతడు ప్రకాశవంతుడు, నేనూ అతడిని ఆరాధిస్తాను.' ఎవరు ఇలా ఆరాధిస్తారో వారు ప్రకాశవంతులవుతారు, వారి సంతానం కూడా ప్రకాశవంతంగా ఉంటుంది.
సహోవాచ గార్గ్యోః యఏవాయమాకాశేపురుష, ఏతమేవాహం బ్రహ్మోపాస ఇతి॥ సహోవాచాజాతశత్రుః మామైతస్మిన్త్సంవదిష్ఠాః॥ పూర్ణమప్రవర్తీతి వాఅహమేతముపాస ఇతి॥ సయఏతమేవముపాస్తే, పూర్యతే ప్రజయా పశుభిః నాస్యాస్మాల్ లోకాత్ప్రజోద్వర్తతే
గార్గ్యుడు అన్నాడు: 'ఈ ఆకాశంలో ఉన్న పురుషుడిని నేను బ్రహ్మంగా ఆరాధిస్తాను.' అజాతశత్రువు అన్నాడు: 'ఇది గురించి నాకు చెప్పవద్దు. అతడు సంపూర్ణంగా, కదలని వాడిగా ఉంటాడు, నేనూ అతడిని ఆరాధిస్తాను.' ఎవరు ఇలా ఆరాధిస్తారో వారు సంతానంతో, పశువులతో నిండిపోతారు; ఈ లోకంలో వారి సంతానం ఎప్పుడూ పోదు.
సహోవాచ గార్గ్యోః యఏవాయం వాయౌపురుష, ఏతమేవాహం బ్రహ్మోపాస ఇతి॥ సహోవాచాజాతశత్రుః మామైతస్మిన్త్సంవదిష్ఠా॥ ఇన్ద్రో వైకుణ్ఠోఽపరాజితా సేనేతి వాఅహమేతముపాస ఇతి॥ సయఏతమేవముపాస్తే, జిష్ణుర్హాపరాజిష్ణుర్భవత్యన్యతస్త్యజాయీ
గార్గ్యుడు అన్నాడు: 'ఈ గాలిలో ఉన్న పురుషుడిని నేను బ్రహ్మంగా ఆరాధిస్తాను.' అజాతశత్రువు అన్నాడు: 'ఇది గురించి నాకు చెప్పవద్దు. అతడు ఇంద్రుడు, ఓడించలేని వాడు, సేనలకు నాయకుడు, నేనూ అతడిని ఆరాధిస్తాను.' ఎవరు ఇలా ఆరాధిస్తారో వారు ఎప్పుడూ గెలిచేవారు, ఓడిపోని వారు, ఇతరులను మించిపోతారు.
సహోవాచ గార్గ్యోః యఏవాయమగ్నౌపురుష, ఏతమేవాహం బ్రహ్మోపాస ఇతి॥ సహోవాచాజాతశత్రుః మామైతస్మిన్త్సంవదిష్ఠా॥ విషాసహిరితి వాఅహమేతముపాస ఇతి॥ సయఏతమేవముపాస్తే, విషాసహిర్హ భవతి, విషాసహిర్హాస్య ప్రజాభవతి
గార్గ్యుడు అన్నాడు: 'ఈ అగ్నిలో ఉన్న పురుషుడిని నేను బ్రహ్మంగా ఆరాధిస్తాను.' అజాతశత్రువు అన్నాడు: 'ఇది గురించి నాకు చెప్పవద్దు. అతడు బలవంతుడు, నేనూ అతడిని ఆరాధిస్తాను.' ఎవరు ఇలా ఆరాధిస్తారో వారు బలవంతులవుతారు, వారి సంతానం కూడా బలవంతంగా ఉంటుంది.
సహోవాచ గార్గ్యోః యఏవాయమప్సుపురుష, ఏతమేవాహం బ్రహ్మోపాస ఇతి॥ సహోవాచాజాతశత్రుః మామైతస్మిన్త్సంవదిష్ఠాః॥ ప్రతిరూపఇతి వాఅహమేతముపాస ఇతి॥ సయఏతమేవముపాస్తే, ప్రతిరూపఁ హైవైనముపగచ్ఛతి, నాప్రతిరూపమ్ అథో ప్రతిరుపోఽస్మాజ్ జాయతే
గార్గ్యుడు అన్నాడు: 'ఈ నీటిలో ఉన్న పురుషుడిని నేను బ్రహ్మంగా ఆరాధిస్తాను.' అజాతశత్రువు అన్నాడు: 'ఇది గురించి నాకు చెప్పవద్దు. అతడు అందమైన వాడు, నేనూ అతడిని ఆరాధిస్తాను.' ఎవరు ఇలా ఆరాధిస్తారో వారికి అందం చేరుతుంది, అసౌందర్యం దగ్గరికి రాదు, అందమే వారి నుండి పుట్టుకొస్తుంది.
సహోవాచ గార్గ్యోః యఏవాయమాదర్శేపురుష, ఏతమేవాహం బ్రహ్మోపాస ఇతి॥ సహోవాచాజాతశత్రుః మామైతస్మిన్త్సంవదిష్ఠా॥ రోచిష్ణురితి వాఅహమేతముపాస ఇతి॥ సయఏతమేవముపాస్తే, రోచిష్ణుర్హ భవతి, రోచిష్ణుర్హాస్య ప్రజాభవతి అథో యైః సంనిగచ్ఛతి, సర్వాఁస్ తానతిరోచతే
సహోవాచ గార్గ్యోః యఏవాయం దిక్షుపురుష, ఏతమేవాహం బ్రహ్మోపాస ఇతి॥ సహోవాచాజాతశత్రుః మామైతస్మిన్త్సంవదిష్ఠా॥ ద్వితీయోఽనపగఇతి వాఅహమేతముపాస ఇతి॥ సయఏతమేవముపాస్తే, ద్వితీయవాన్హ భవతి, నాస్మాద్గణశ్ఛిద్యతే
గార్గ్యుడు అన్నాడు: 'ఈ దిక్కుల్లో ఉన్న పురుషుడిని నేను బ్రహ్మంగా ఆరాధిస్తాను.' అజాతశత్రువు అన్నాడు: 'ఇది గురించి నాకు చెప్పవద్దు. అతడు రెండవ వాడు, ఎప్పుడూ విడిపోని వాడు, నేనూ అతడిని ఆరాధిస్తాను.' ఎవరు ఇలా ఆరాధిస్తారో వారికి ఎప్పుడూ తోడు ఉంటారు, వారి సమూహం ఎప్పుడూ విడిపోదు.
సహోవాచ గార్గ్యోః యఏవాయం యన్తం పశ్చాచ్శబ్దోఽనూదేతి ఏతమేవాహం బ్రహ్మోపాస ఇతి॥ సహోవాచాజాతశత్రుః మామైతస్మిన్త్సంవదిష్ఠా॥ అసురితి వాఅహమేతముపాస ఇతి॥ సయఏతమేవముపాస్తే, సర్వఁ హైవాస్మిఁల్ లోకఆయురేతి, నైనం పురాకాలాత్ప్రాణోజహాతి
గార్గ్యుడు అన్నాడు: 'ఆ వెనుకనుండి శబ్దం వచ్చే వాడిని నేను బ్రహ్మంగా ఆరాధిస్తాను.' అజాతశత్రువు అన్నాడు: 'ఇది గురించి నాకు చెప్పవద్దు. అతడు అసురుడు, నేనూ అతడిని ఆరాధిస్తాను.' ఎవరు ఇలా ఆరాధిస్తారో వారు ఈ లోకంలో దీర్ఘాయువు పొందుతారు, ప్రాణం ముందుగా విడిచిపోదు.
సహోవాచ గార్గ్యోః యఏవాయం ఛాయామయః పురుష, ఏతమేవాహం బ్రహ్మోపాస ఇతి॥ సహోవాచాజాతశత్రుః మామైతస్మిన్త్సంవదిష్ఠా॥ మృత్యురితి వాఅహమేతముపాస ఇతి॥ సయఏతమేవముపాస్తే, సర్వఁ హైవాస్మిఁల్ లోకఆయురేతి, నైనం పురాకాలాన్మృత్యురాగచ్ఛతి
గార్గ్యుడు అన్నాడు: 'ఈ నీడతో కూడిన పురుషుడిని నేను బ్రహ్మంగా ఆరాధిస్తాను.' అజాతశత్రువు అన్నాడు: 'ఇది గురించి నాకు చెప్పవద్దు. అతడు మరణం, నేనూ అతడిని ఆరాధిస్తాను.' ఎవరు ఇలా ఆరాధిస్తారో వారు ఈ లోకంలో దీర్ఘాయువు పొందుతారు, మరణం ముందుగా రాదు.
సహోవాచ గార్గ్యోః యఏవాయమాత్మని పురుషో, ఏతమేవాహం బ్రహ్మోపాస ఇతి॥ సహ ఉవాచాజాతశత్రుః మామైతస్మిన్త్సంవదిష్ఠా॥ అత్మన్వీతి వాఅహమేతముపాస ఇతి॥ సయఏతమేవముపాస్త, ఆత్మన్వీహ భవతి ఆత్మన్వినీ హాస్య ప్రజాభవతి॥ సహ తూష్ణీమాస గార్గ్యః
గార్గ్యుడు అన్నాడు: 'ఈ ఆత్మలో ఉన్న పురుషుడిని నేను బ్రహ్మంగా ఆరాధిస్తాను.' అజాతశత్రువు అన్నాడు: 'ఇది గురించి నాకు చెప్పవద్దు. అతడే ఆత్మ, నేనూ అతడిని ఆరాధిస్తాను.' ఎవరు ఇలా ఆరాధిస్తారో వారు ఆత్మవంతులవుతారు, వారి సంతానం కూడా ఆత్మవంతంగా ఉంటుంది. అప్పుడు గార్గ్యుడు మౌనంగా ఉన్నాడు.
స! హోవాచాజాతశత్రుః ఏతావన్న్వ్౩ ఇతి॥ ఏతావద్ధీతి॥ నైతావతా విదితం భవతీతి॥ సహోవాచ గార్గ్యః ఉప త్వాయానీతి
అజాతశత్రువు అన్నాడు: 'ఇంతవరకే ఇది.' 'ఇంతవరకే ఇది.' 'ఇంతతో తెలిసినట్టు కాదు.' గార్గ్యుడు అన్నాడు: 'నేను నీ వద్దకు వచ్చాను.'
సహోవాచాజాతశత్రుః యత్రైషఏతత్సుప్తోఽభూద్ యఏషవిజ్ఞానమయః పురుషః, క్వైషతదాభూత్ కుత ఏతదాగాదితి॥ తదు హ నమేనే గార్గ్యః
అజాతశత్రువు ఇలా అడిగాడు: ఈ జ్ఞానమయుడు నిద్రలో ఉన్నప్పుడు, అతడు ఎక్కడ ఉన్నాడు? అక్కడి నుండి తిరిగి ఎలా వచ్చాడు? దీనికి గార్గ్యుడు సమాధానం చెప్పలేదు.
సహోవాచాజాతశత్రుః యత్రైషఏతత్సుప్తోఽభూద్ యఏషవిజ్ఞానమయః పురుషః తదేషాం ప్రాణానాం విజ్ఞానేన విజ్నానమాదాయ, యఏషోఽన్తర్హృదయ ఆకాశః తస్మిఙ్ఛేతే
అజాతశత్రువు ఇలా అన్నాడు: ఈ జ్ఞానమయుడు నిద్రలో ఉన్నప్పుడు, తన జ్ఞానంతో తన ఇంద్రియాల జ్ఞానాన్ని లోపలికి తీసుకొని, హృదయంలో ఉన్న ఆ ఖాళీలో విశ్రాంతి చెందుతాడు.
తాని యదాగృహ్ణాతి అథ హైతత్పురుషః స్వపితి నామ॥ తద్గృహీతఏవప్రాణోభవతి, గృహీతావాగ్ గృహీతం చక్షుః గృహీతఁ శ్రోత్రం, గృహీతం మనః
అతడు అవన్నీ పట్టుకున్నప్పుడు, ఆ మనిషి కలలో ఉన్నట్టు అంటారు. శ్వాస ఆగిపోతుంది, మాట ఆగిపోతుంది, కళ్ళు మూసుకుంటాయి, చెవులు వినవు, మనస్సు కూడా నిశ్చలంగా ఉంటుంది.
సయత్రైతత్స్వప్న్యయా చరతి, తేహాస్య లోకాః॥ తదుతేవ మహారాజోభవతి ఉతేవ మహాబ్రాహ్మణ, ఉతేవోచ్చావచం నిగచ్ఛతి
అతడు కలలో సంచరిస్తున్నప్పుడు, అవే అతని లోకాలు. అక్కడ అతడు మహారాజు లా, లేదా గొప్ప బ్రాహ్మణుడు లా, తన ఇష్టానుసారం పైకి కిందకి తిరుగుతాడు.
అద్భ్యశ్చైనం చన్ద్రమసశ్చ దైవః ప్రాణఆవిశతి॥ సవైదైవః ప్రాణోయః సంచరఁశ్చాసంచరఁశ్చ నవ్యథతే, అథో నరిష్యతి॥ సఏషఏవంవిత్సర్వేషాం భూతానామాత్మాభవతి॥ యథైషాదేవతైవఁ స॥ యథైతాం దేవతాఁ సర్వాణి భూతాన్యవన్తి ఏవఁ హైవంవిదఁ సర్వాణి భూతాన్యవన్తి॥ యదు కిఙ్చేమాః ప్రజాః శోచన్తి అమైవాసాం తద్భవతి, పుణ్యమేవాముం గచ్ఛతి, నహ వైదేవాన్పాపం గచ్ఛతి
నీళ్లలో నుంచి, చంద్రుని నుంచి, దైవిక ప్రాణం అతనిలో ప్రవేశిస్తుంది. అది నిజంగా దైవిక ప్రాణమే — అది కదిలేది, కదలని దానికీ బాధ ఉండదు, అది నశించదు. ఎవడు ఇలా తెలుసుకుంటాడో, అతడు అన్ని భూతాల ఆత్మగా మారిపోతాడు. ఆ దేవత ఎలా ఉందో, అతడూ అలాగే ఉంటాడు. ఆ దేవతను అన్నీ భూతాలు ఎలా ఆదరించాలో, ఇలా తెలిసిన వాడిని కూడా అన్నీ ఆదరిస్తాయి. ఈ ప్రజలు దుఃఖించినా, అది అతనికి తాకదు; అతడు పుణ్య లోకానికి వెళ్తాడు, ఎందుకంటే పాపం దేవతలకు చేరదు.
అవి తెలుసుకోవాలని సంకల్పించాయి: 'ఇతడే ఉత్తముడు, ఎందుకంటే ఇతడు కదిలేవాడు, కదలని వాడు, బాధపడడు, నశించడు. మనమంతా ఇతడి రూపంగా మారుదాం.' అందుకే అవన్నీ ఇతడి రూపంగా మారాయి. అందుకే వీటిని ప్రాణాలు అంటారు. ఎవరి ఇంట్లో ఇతడు ఉంటాడో, ఆ ఇంటిని గొప్ప కుటుంబంగా అంటారు. ఇలా తెలిసినవారు పోటీ పడితే, చివరికి అలసిపోయి మరణిస్తారు. ఇదే ఆత్మ విషయంగా.
అథైషశ్లోకో భవతిః యతశ్చోదేతి సూర్యో, అస్తం యత్ర చ గచ్ఛతీతి ప్రాణాద్వాఏషఉదేతి, ప్రాణేఽస్తమేతి తం దేవాశ్చక్రిరే ధర్మఁ, సఏవాద్య, సఉ శ్వఇతి॥ యద్వాఏతేఽముర్హ్యధ్రియన్త, తదేవాప్యద్యకుర్వన్తి॥ తస్మాదేకమేవవ్రతం చరేత్॥ ప్రాణ్యాచ్చైవాపాన్యాచ్చః నేన్మా పాప్మామృత్యురాప్నవదితి॥ యద్య్ ఉ చరేత్ సమాపిపయిషేత్॥ తేనో ఏతస్యై దేవతాయై సాయుజ్యఁ సలోకతాం జయతి, యఏవం వేద॥ 6 = 14.4.4.1-4=
ఇప్పుడు ఈ శ్లోకం: సూర్యుడు ఎక్కడ ఉదయిస్తాడో, ఎక్కడ అస్తమిస్తాడో — అది ప్రాణం నుంచే లేచి, ప్రాణంలోనే అస్తమిస్తుంది. దేవతలు అతడిని ధర్మంగా చేసుకున్నారు; అతడే ఈ రోజు, అతడే రేపు. వారు ముందుగా చేసినదే ఇప్పుడూ చేస్తున్నారు. అందుకే ఒక్క వ్రతమే ఆచరించాలి: 'ప్రాణం నుంచీ, నీళ్ల నుంచీ, నాకు పాపం లేదా మరణం రాకూడదు.' ఎవడు దీన్ని ఆచరిస్తాడో, అతడు ఆ దేవతతో ఐక్యమవుతాడు, సఖ్యతను పొందుతాడు.
అథ కర్మణామాత్మేత్య్ ఏతదేషాముక్థమ్ అతో హిసర్వాణి కర్మాణ్య్ ఉత్తిష్ఠన్తి॥ ఏతదేషాఁ సామైతద్ధిసర్వైః కర్మభిః సమమ్॥ ఏతదేషాం బ్రహ్మైతద్ధిసర్వాణి కర్మాణి బిభర్తి॥ తదేతత్త్రయఁ సదేకమయమాత్మాత్మోఏకః సన్నేతత్త్రయం॥ తదేతదమృతఁ సత్యేన ఛన్నం॥ ప్రాణోవాఅమృతం, నామరూపేసత్యం; తాభ్యామయం ప్రాణశ్ఛన్నః॥ 2 = 14.5.1-9=
ఇప్పుడు కర్మలకు మూలం ఆత్మ. ఎందుకంటే, అన్నీ కర్మలు ఆత్మ నుంచే పుట్టుకొస్తాయి. ఇదే వాటి గానం, ఎందుకంటే ఇది అన్నీ కర్మలతో సమానంగా ఉంటుంది. ఇదే వాటి బ్రహ్మం, ఎందుకంటే ఇది అన్నీ కర్మలను మోయుతుంది. ఈ మూడు కలిసిపోతూ ఒక్కటిగా ఉంటాయి — ఆత్మ ఒక్కటే, ఈ మూడు కూడా అదే. ఈ అమృతం నిజంతో కప్పబడి ఉంటుంది. ప్రాణమే అమృతం; పేరు, రూపం నిజం. ఇవి రెండింటి ద్వారా ప్రాణం దాగి ఉంటుంది.
గార్గ్యుడు అన్నాడు: 'ఈ అద్దంలో ఉన్న పురుషుడిని నేను బ్రహ్మంగా ఆరాధిస్తాను.' అజాతశత్రువు అన్నాడు: 'ఇది గురించి నాకు చెప్పవద్దు. అతడు ప్రకాశవంతుడు, నేనూ అతడిని ఆరాధిస్తాను.' ఎవరు ఇలా ఆరాధిస్తారో వారు ప్రకాశవంతులవుతారు, వారి సంతానం కూడా ప్రకాశవంతంగా ఉంటుంది. అంతేకాదు, ఎక్కడికి పోయినా అందరినీ మించిపోతారు.
సహోవాచాజాతశత్రుః ప్రతిలోమం వైతద్యద్బ్రాహ్మణః క్షత్రియముపేయాద్ బ్రహ్మ మే వక్ష్యతీతి॥ వ్య్ ఏవత్వా జ్ఞపయిష్యామీతి॥ తం పాణావాదాయోత్తస్థౌ॥ తౌహ పురుషఁ సుప్తమాజగ్మతుః॥ తమేతైర్నామభిరామన్త్రయాం చక్రేః బృహన్పాణ్దరవాసః, సోమ రాజన్నితి॥ సనోత్తస్థౌ॥ తం పాణినాపేషం బోధయాం చకార॥ సహోత్తస్థౌ
అజాతశత్రువు అన్నాడు: 'ఇది విరుద్ధంగా ఉంది; బ్రాహ్మణుడు క్షత్రియుని వద్దకు బ్రహ్మాన్ని తెలుసుకోవడానికి వస్తే, అతడే నాకు చెప్పాలి.' 'నేను నిన్ను తప్పకుండా బోధిస్తాను.' అని అన్నాడు. అతడిని చేతిలో పట్టుకుని లేచాడు. ఇద్దరూ ఒక నిద్రిస్తున్న మనిషి వద్దకు వెళ్లారు. అతడిని ఈ పేర్లతో పిలిచాడు: 'మహా, తెల్ల వస్త్రధారి, సోమరాజా.' అతడు లేచాడు. అతడిని చేతితో తాకి మేల్కొలిపాడు. అతడు లేచాడు.