ఈ కథలో యాజ్ఞవల్క్యుడు ఉపనిషత్తు సారాన్ని ఆవిష్కరించాడు. మనం ఈ స్వాన్ని దేవుడిగా, పరమేశ్వరుడిగా, నిత్యనాయకుడిగా, గతకాలాన్ని, భవిష్యత్తుని పాలించే అధిపతిగా చూస్తే, మనసులో సందేహం ఉండదు. ఐదు ఐదు గ్రూపులు, ఆకాశం—all these are established in the Self. ఈ స్వాన్ని ఈ విధంగా తెలుసుకున్నవాడు అమర బ్రహ్మమయ్యాడు. సంవత్సరం, దినాలు—all revolve from this Self. దేవతలు అతన్ని వెలుగుల వెలుగుగా, జీవంగా, అమరత్వంగా పూజిస్తారు. ప్రాణానికి ప్రాణం, కన్నుకు కన్ను, చెవికి చెవి, ఆహారానికి ఆహారం, మనసుకు మనసు—ఇవి అన్నీ బ్రహ్మం యొక్క ప్రాచీన స్వరూపాన్ని తెలిపాయి. దీనిని మనసుతో మాత్రమే తెలుసుకోవాలి; ఇక్కడ విభిన్నత లేదు. ఇక్కడ ఏదైనా భిన్నతను చూసేవాడు మరణం నుండి మరణానికి వెళ్తాడు. ఇది మనసుతోనే గ్రహించాలి; ఇది అపరిమితమైనది, స్థిరమైనది. ఇది శుద్ధమైనది, పరమమైనది, ఆకాశానికి మించినది, జననరహితమైనది, మహత్తరమైనది, మారని స్వరూపం. దీనిని మాత్రమే తెలుసుకుని, జ్ఞానాన్ని పెంపొందించాలి; అనేక పదాలు మాట్లాడకుండా, ఎందుకంటే అవి వాక్కును అలసటకు గురి చేస్తాయి. ఇది మనసులోని ఆకాశంలో ఉన్న ఆత్మ. ఇది సమస్తానికి పాలకుడు, అధిపతి, రక్షకుడు. మంచి పనుల వల్ల అతను గొప్పవాడవుతాడు; చెడు పనుల వల్ల తక్కువవాడవుతాడు. అతను భూతాలకు, లోకాలకు, ప్రపంచానికి బ్రిడ్జ్ వలె వేరుగా నిలుస్తాడు. ఇది తెలుసుకోవడానికి వేదపఠనం, బ్రహ్మచర్యం, తపస్సు, విశ్వాసం, నశించని హోమం—all are sought. దీన్ని తెలియకుండా, కేవలం ఈ లోకాన్ని కోరేవారు, త్యాగం చేసి, దీన్ని అన్వేషిస్తారు. ప్రాచీన బ్రహ్మజ్ఞులు దీన్ని తెలుసుకుని, సంతానం కోరికను, ధనాన్ని, లోకాలను త్యజించారు. “మన ఆత్మ ఈ ప్రపంచం అయిపోయింది; మనకు సంతానం ఎందుకు?” అని వారు అనుకున్నారు. సంతాన కోరిక, ధన కోరిక, లోక కోరిక—all are just desires. వారు త్యాగాన్ని ఎంచుకున్నారు. ఇది ఆత్మ—“ఇది కాదు, ఇది కాదు” అని చెప్పబడినది. ఇది పట్టుకోలేనిది, క్షయించనిది, అంటుకోనిది. “నేను చెడు చేశాను, నేను మంచి చేశాను” అని అనుకున్నా, అతను రెండింటినీ దాటి, అమరుడవుతాడు. మంచి, చెడు పనులు అతనిని ప్రభావితం చేయవు. ఇది శాశ్వతమైన బ్రహ్మజ్ఞుల మహిమ. కర్మల వల్ల అది పెరగదు, తగ్గదు. ఆత్మను తెలిసినవాడు చెడు పనుల వల్ల కలుషితుడవాడు కాదు. అతను శాంతంగా, ఆత్మనిగ్రహంతో, విరక్తితో, ధైర్యంగా, విశ్వాసంతో తనలో ఆత్మను చూడాలి. అతను అన్నింటిని ఆత్మగా చూస్తాడు; అన్నీ అతని ఆత్మగా మారతాయి. చెడును దాటి, శుద్ధుడవుతాడు; ఆకలి, దాహం లేని బ్రహ్మజ్ఞుడవుతాడు. యాజ్ఞవల్క్యుడు, “రాజా, నీవు దీనిని పొందావు” అని చెప్పాడు. ఇది మహత్తర, జననరహిత ఆత్మ. ఇది ఆహారాన్ని భక్షిస్తుంది, ధనాన్ని ఇస్తుంది. దీనిని తెలిసినవాడు ధనాన్ని పొందుతాడు. ఇది మహత్తర, జననరహిత, క్షయించని, అమరమైన, భయరహితమైన, మరణరహితమైన ఆత్మ. యాజ్ఞవల్క్యుడు, “జనకా, నీవు భయరహిత బ్రహ్మాన్ని పొందావు” అని చెప్పాడు. జనకుడు, “ప్రభూ, నేను మీకు విదేహ రాజ్యాన్ని, నన్ను కూడా సేవకుడిగా ఇస్తాను” అని చెప్పాడు. యాజ్ఞవల్క్యునికి రెండు భార్యలు—మైత్రేయి, కాత్యాయనీ. మైత్రేయి బ్రహ్మజ్ఞానాన్ని కోరింది, కాత్యాయనీ సాధారణమైనది. యాజ్ఞవల్క్యుడు వానప్రస్థాన్ని చేపట్టబోతున్నాడు. అతను, “మైత్రేయి, నేను ఇంటిని విడిచి వెళ్ళబోతున్నాను. చివరి సారిగా నువ్వు, కాత్యాయనీ మధ్య ఆస్తి పంచుకుంటాను” అని చెప్పాడు. మైత్రేయి, “ఈ భూమి అంతా ధనంగా నాకుంటే, నేను అమరత్వాన్ని పొందుతానా?” అని అడిగింది. యాజ్ఞవల్క్యుడు, “లేదు, నీ జీవితం ధనవంతుల జీవితంలా ఉంటుంది, కానీ ధనం ద్వారా అమరత్వం లేదు” అని చెప్పాడు. మైత్రేయి, “దీనివల్ల అమరత్వం లేనప్పుడు, నాకు దాని అవసరం లేదు. మీరు తెలిసినది నన్ను నేర్పండి” అని కోరింది. యాజ్ఞవల్క్యుడు, “నువ్వు మాకు ప్రియమైనది, ప్రియమైనది మాట్లాడింది. నేను నీకు వివరంగా చెప్తాను; నా మాటలు ధ్యానించు” అని చెప్పాడు. అతను, “భర్త భర్త కోసం ప్రియమయ్యాడు కాదు, స్వం కోసం ప్రియమయ్యాడు; భార్య భార్య కోసం కాదు, స్వం కోసం; పిల్లలు పిల్లల కోసం కాదు, స్వం కోసం; ధనం ధనం కోసం కాదు, స్వం కోసం; బ్రహ్మం బ్రహ్మం కోసం కాదు, స్వం కోసం; క్షత్రం క్షత్రం కోసం కాదు, స్వం కోసం; లోకాలు లోకాలు కోసం కాదు, స్వం కోసం; దేవతలు దేవతలు కోసం కాదు, స్వం కోసం; భూతాలు భూతాలు కోసం కాదు, స్వం కోసం; అన్నీ అన్నీ కోసం కాదు, స్వం కోసం. అందుకే, స్వాన్ని చూడాలి, వినాలి, ఆలోచించాలి, ధ్యానించాలి. స్వాన్ని చూసి, విని, ఆలోచించి, తెలిసి—అన్నీ తెలిసిపోతాయి” అని వివరించాడు. బ్రహ్మాన్ని స్వం కాకుండా తెలుసుకున్నవాడిని బ్రహ్మం వదిలిపోతుంది; వేదాలను స్వం కాకుండా తెలిసిన వాడిని వేదాలు వదిలిపోతాయి; యజ్ఞాలను స్వం కాకుండా తెలిసిన వాడిని యజ్ఞాలు వదిలిపోతాయి; క్షత్రాన్ని, లోకాలను, దేవతలను, వేదాలను, భూతాలను, అన్నింటిని స్వం కాకుండా తెలిసిన వాడిని అవన్నీ వదిలిపోతాయి. ఇది బ్రహ్మం, ఇది క్షత్రం, ఇవే లోకాలు, ఇవే దేవతలు, ఇవే వేదాలు, ఇవే భూతాలు, ఇదే అన్నీ—స్వం. ఒక డ్రమ్ను కొట్టినప్పుడు, బయట వచ్చే ధ్వనిని పట్టుకోలేరు; కానీ డ్రమ్ను లేదా దానిపై కొట్టినదాన్ని పట్టుకుంటే, ధ్వని పట్టుకోవచ్చు. ఒక వీణను వాయించినప్పుడు, బయట వచ్చే ధ్వనిని పట్టుకోలేరు; కానీ వీణను లేదా వాయించినదాన్ని పట్టుకుంటే, ధ్వని పట్టుకోవచ్చు. ఒక శంఖాన్ని ఊదినప్పుడు, బయట వచ్చే ధ్వనిని పట్టుకోలేరు; కానీ శంఖాన్ని లేదా ఊదినదాన్ని పట్టుకుంటే, ధ్వని పట్టుకోవచ్చు. తడి అగ్నిని వెలిగించినప్పుడు, వేర్వేరు పొగలు వస్తాయి. అలాగే, ఈ మహాత్ముని నుండి—రుక్వేదం, యజుర్వేదం, సామవేదం, అథర్వవేదం, ఇతిహాసాలు, పురాణాలు, జ్ఞానం, ఉపనిషత్తులు, శ్లోకాలు, సూక్తులు, వ్యాఖ్యలు, భోజనం, పానీయం, ఈ లోకం, పరలోకం, అన్ని భూతాలు—అన్నీ అతని శ్వాసలు. అన్ని నీళ్లు సముద్రంలో కలిసిపోతాయి; అన్ని స్పర్శలు చర్మంలో, అన్ని వాసనలు ముక్కులో, అన్ని రుచులు నాలుకలో, అన్ని రూపాలు కంటిలో, అన్ని శబ్దాలు చెవిలో, అన్ని ఆలోచనలు మనసులో, అన్ని వేదాలు హృదయంలో, అన్ని పనులు చేతిలో, అన్ని మార్గాలు కాళ్లలో, అన్ని సుఖాలు జననేంద్రియంలో, అన్ని విసర్జనలు గుద్దులో, అన్ని జ్ఞానం వాక్కులో కలిసిపోతాయి. ఉప్పు ముద్దను తీసుకుంటే, లోపల, బయట అన్నీ ఉప్పే—అలాగే ఈ మహాత్ముడు, అంతటా జ్ఞానమే. భూతాల నుండి ఉద్భవించి, వాటిని తిరిగి తనలో కలిపేస్తాడు. వెళ్ళిన తర్వాత, వ్యక్తిగత జ్ఞానం ఉండదు అని యాజ్ఞవల్క్యుడు చెప్పాడు. మైత్రేయి, “ప్రభూ, మీరు నన్ను అయోమయంలో పెట్టారు. ‘వెళ్ళిన తర్వాత, వ్యక్తిగత జ్ఞానం ఉండదు’ అంటే ఏమిటి?” అని అడిగింది. యాజ్ఞవల్క్యుడు, “నేను అయోమయం చెప్పలేదు. ఈ స్వం నాశనరహితమైనది, దాని స్వభావం విడిపోవడం కాదు; మూలకాలు కలిసిపోతాయి” అని వివరించాడు. మనకు చూపు ఉన్నా, చూడకపోతే, ఈ స్వాన్ని చూడాలి; చూసేవాడికి చూడటం ఆగదు, ఎందుకంటే అది నాశనరహితమైనది. రెండవది లేదు; మరొకటి చూడటానికి ఏముంది? మనకు వాసన ఉన్నా, వాసన చేయకపోతే, ఈ స్వాన్ని వాసన చేయాలి; వాసన చేసే వాడికి వాసన ఆగదు, ఎందుకంటే అది నాశనరహితమైనది. రెండవది లేదు; మరొకటి వాసన చేయటానికి ఏముంది? మనకు రుచి ఉన్నా, రుచిచేయకపోతే, ఈ స్వాన్ని రుచిచేయాలి; రుచిచేసేవాడికి రుచిచేయడం ఆగదు, ఎందుకంటే అది నాశనరహితమైనది. రెండవది లేదు; మరొకటి రుచిచేయటానికి ఏముంది? మనకు మాట ఉన్నా, మాట్లాడకపోతే, ఈ స్వాన్ని మాట్లాడాలి; మాట్లాడేవాడికి మాట్లాడటం ఆగదు, ఎందుకంటే అది నాశనరహితమైనది. రెండవది లేదు; మరొకటి మాట్లాడటానికి ఏముంది? మనకు వినికిడి ఉన్నా, వినకపోతే, ఈ స్వాన్ని వినాలి; వినేవాడికి వినటం ఆగదు, ఎందుకంటే అది నాశనరహితమైనది. రెండవది లేదు; మరొకటి వినటానికి ఏముంది? మనకు ఆలోచన ఉన్నా, ఆలోచించకపోతే, ఈ స్వాన్ని ఆలోచించాలి; ఆలోచించే వాడికి ఆలోచన ఆగదు, ఎందుకంటే అది నాశనరహితమైనది. రెండవది లేదు; మరొకటి ఆలోచించటానికి ఏముంది? ఇది తాకని దానిని తాకేటప్పుడు, ఇది తాకాలి; కానీ తాకదు, ఎందుకంటే తాకేవాడు, తాకబడిన దానిలో విడిపోవడం లేదు, అది నాశనరహితమైనది. రెండవది లేదు; మరొకటి తాకటానికి ఏముంది? ఇది తెలియని దానిని తెలిసినప్పుడు, ఇది తెలుసుకోవాలి; కానీ తెలుసుకోవడం ఆగదు, ఎందుకంటే తెలిసినవాడు, తెలిసినదానిలో విడిపోవడం లేదు, అది నాశనరహితమైనది. రెండవది లేదు; మరొకటి తెలుసుకోవటానికి ఏముంది? ఇక్కడ ద్వైతం ఉంటే, ఒకరు మరొకరిని చూస్తారు, వాసన చేస్తారు, రుచిచేస్తారు, మాట్లాడతారు, వినతారు, ఆలోచిస్తారు, తాకుతారు, తెలుసుకుంటారు. కానీ అన్నీ ఆత్మగా మారితే, ఎవరిని ఎలా చూడాలి? ఎవరిని ఎలా వాసన చేయాలి? ఎవరిని ఎలా రుచిచేయాలి? ఎవరిని ఎలా మాట్లాడాలి? ఎవరిని ఎలా వినాలి? ఎవరిని ఎలా ఆలోచించాలి? ఎవరిని ఎలా తాకాలి? ఎవరిని ఎలా తెలుసుకోవాలి? అన్నీ తెలిసిన దానిని ఎలా తెలుసుకోవాలి? తెలిసినవాడిని ఎలా తెలుసుకోవాలి? ఇక్కడ ఉపదేశం ముగిసింది, మైత్రేయి. ఇదే అమరత్వం. యాజ్ఞవల్క్యుడు ఇలా చెప్పి వెళ్లిపోయాడు. ఇప్పుడు, పశుతిమాష్య గౌపవనుడి నుండి, గౌపవనుడు పశుతిమాష్య నుండి, పశుతిమాష్య గౌపవనుడి నుండి, గౌపవనుడు కౌశికుని నుండి, కౌశికుడు కౌండిన్యుని నుండి, కౌండిన్యుడు హాణ్డిల్యుని నుండి, చాణ్డిల్యుడు కౌశికుని, గౌతముని నుండి, గౌతముడు— అగ్నివేశ్యుడు అగ్నివేశ్యుని నుండి, అగ్నివేశ్యుడు గార్గ్యుని నుండి, గార్గ్యుడు గార్గ్యుని నుండి, గార్గ్యుడు గౌతముని నుండి, గౌతముడు శైతవుని నుండి, శైతవుడు పారాశార్యాయణుని నుండి, పారాశార్యాయణుడు గార్గాయణుని నుండి, గార్గాయణుడు ఉద్దాలకాయణుని నుండి, ఉద్దాలకాయణుడు జాబాలాయణుని నుండి, జాబాలాయణుడు మాధ్యందినాయణుని నుండి, మాధ్యందినాయణుడు శౌకరాయణుని నుండి, శౌకరాయణుడు కాషాయణుని నుండి, కాషాయణుడు శాయకాయణుని నుండి, శాయకాయణుడు కౌశికాయణుని నుండి, కౌశికాయణుడు— ఘృతకౌశికుడు ఘృతకౌశికుని నుండి, ప్రాశర్యాయణుడు పారాశార్యాయణుని నుండి, పారాశార్యుడు పారాశార్యుని నుండి, జాతూకర్ణ్యుడు జాతూకర్ణ్యుని నుండి, ఆసురాయణుడు, యాస్కుడు ఆసురాయణుని నుండి, ఆసురాయణుడు ట్రైవణుని నుండి, ట్రైవణుడు ఔపజంధనుని నుండి, ఔపజంధనుడు ఆసురుని నుండి, ఆసురుడు భారద్వాజుని నుండి, భారద్వాజుడు ఆత్రేయుని నుండి, ఆత్రేయుడు మాణ్టిని నుండి, మాణ్టి గౌతముని నుండి, గౌతముడు గౌతముని నుండి, గౌతముడు వాత్స్యుని నుండి, వాత్స్యుడు హాణ్డిల్యుని నుండి, చాణ్డిల్యుడు కైశోర్యుని నుండి, కాప్యుడు కైశోర్యుని నుండి, కాప్యుడు కుమారహారితుని నుండి, కుమారహారితుడు గాలవుని నుండి, గాలవుడు విదర్బికౌండిన్యుని నుండి, విదర్బికౌండిన్యుడు వత్సనపాతుని నుండి, బాభ్రవుడు వత్సనపాతుని నుండి, పంథా శౌభరుని నుండి, శౌభరు ఆయాస్యుని నుండి, ఆయాస్యుడు అంగిరసుని నుండి, భూతి ట్వాస్త్రుని నుండి, ట్వాస్త్రుడు విశ్వరూపుని నుండి, విశ్వరూపుడు ట్వాస్త్రుని నుండి, ట్వాస్త్రుడు అశ్వినుల నుండి, అశ్వినులు దధీచుని నుండి, దధ్యంగ్ అథర్వణుని నుండి, అథర్వణుడు ఆథర్వుని నుండి, ఆథర్వుడు దైవుని నుండి, దైవుడు మృత్యుని నుండి, మృత్యుడు ప్రాధ్వంసనుని నుండి, ప్రాధ్వంసనుడు ప్రాధ్వంసనుని నుండి, ప్రాధ్వంసనుడు ఏకర్షిని నుండి, ఏకర్షి విప్రచిత్తిని నుండి, విప్రచిత్తి వ్యష్టిని నుండి, వ్యష్టి షనారుని నుండి, షనారు సనాతనుని నుండి, సనాతనుడు సనాగుని నుండి, సనాగు పరమేశ్ఠినుని నుండి, పరమేశ్ఠి బ్రహ్మను నుండి, బ్రహ్మ స్వయంభువ. బ్రహ్మకు నమస్సులు. ఇలా బ్రహ్మజ్ఞాన పరంపర కొనసాగింది.