ఒక వ్యక్తి మరొక లోకంలో ప్రవేశించి అక్కడ సంచరించేటప్పుడు, తన పాపఫలాలు, ఆనందఫలాలను చూస్తాడు. అతను నిద్రలోకి వెళ్ళినప్పుడు, ఈ లోకంలోని అనుభవాలను తీసుకొని, వాటిని తనంతట తానే నాశనం చేసి, సృష్టించి, తన స్వంత ప్రకాశంతో, స్వీయ వెలుగుతో నిద్రిస్తాడు. ఈ సమయంలో, ఈ వ్యక్తి తనకే వెలుగుగా మారిపోతాడు. అక్కడ, నిద్రలో, రథాలు, రథసారథులు, మార్గాలు ఏమీ ఉండవు; అయినప్పటికీ అతను వాటిని తానే సృష్టిస్తాడు. ఆనందాలు, సుఖాలు, రమణీయతలు ఏమీ ఉండవు; అయినా వాటిని తానే సృష్టిస్తాడు. చెరువులు, నదులు, పద్మసరోవరాలు ఏమీ ఉండవు; అయినా వాటిని తానే సృష్టిస్తాడు. ఎందుకంటే అతనే సృష్టికర్త. ఈ విషయం గురించి కొన్ని శ్లోకాలు చెప్పబడ్డాయి: నిద్రలో, శరీరాన్ని విడిచిపెట్టి, నిద్రించే వ్యక్తి తన స్వంత వెలుగులో ప్రకాశిస్తాడు; శుద్ధమైన సారాన్ని తీసుకొని, తిరిగి తన స్థానానికి చేరుకుంటాడు — అతను స్వర్ణ పురుషుడు, ఒంటరి హంస. గూడు (శరీరం)ను శ్వాసతో రక్షిస్తూ, అమరుడు (ఆత్మ) గూడు వెలుపల సంచరిస్తాడు; తిరిగి, స్వర్ణ పురుషుడు, ఒంటరి హంస, తన ఇష్టానికి అనుగుణంగా వస్తాడు. నిద్రలో, ఆ దేవత, ఉన్నతమైన మరియు తక్కువ రూపాలలో సంచరించి, అనేక ఆకారాలను సృష్టిస్తాడు; కొన్నిసార్లు స్త్రీలతో ఆనందిస్తాడు, కొన్నిసార్లు తింటాడు, కొన్నిసార్లు భయానకమైన విషయాలను చూస్తాడు. వారు అతని ఆనందవనాన్ని చూస్తారు, కానీ ఎవ్వరూ అతన్ని చూడరు. “అతను అక్కడ నిద్రలో ఉండగా, ఎవ్వరూ లేపకూడదు” అని అంటారు. అతను తిరిగి రాకపోతే, చికిత్స చేయడం కష్టమవుతుంది. కొంతమంది అంటారు: “ఇది అతని జాగ్రత్తలోని లోకమే.” ఎందుకంటే, అతను జాగ్రత్తలో ఏమి చూస్తాడో, అదే నిద్రలో కూడా చూస్తాడు. ఇక్కడ, ఈ వ్యక్తి తనకే వెలుగుగా మారిపోతాడు. “అవును, యాజ్ఞవల్క్య.” “ప్రభూ, నేను మీకు వెయ్యి ఇస్తాను. మరింత ముక్తి కోసం చెప్పండి.” నిద్రలో, సుఖదుఃఖాలను అనుభవించి, తిరిగి ప్రతి ఒక్కటి తన స్థానానికి వెళ్ళి, మేలుకోడానికి వస్తాడు. అక్కడ ఏమి చూస్తాడో, అది మరొకటి అనుసరించదు; అదే అతను అవుతాడు. ఎందుకంటే ఈ వ్యక్తి అనాసక్తుడే. “అవును, యాజ్ఞవల్క్య.” “ప్రభూ, నేను మీకు వెయ్యి ఇస్తాను. మరింత ముక్తి కోసం చెప్పండి.” ఇదే విధంగా, నిద్రలో సుఖదుఃఖాలను అనుభవించి, తిరిగి ప్రతి ఒక్కటి తన స్థానానికి వెళ్ళి, మేలుకోడానికి వస్తాడు. అక్కడ ఏమి చూస్తాడో, అది మరొకటి అనుసరించదు; అదే అతను అవుతాడు. ఎందుకంటే ఈ వ్యక్తి అనాసక్తుడే. “అవును, యాజ్ఞవల్క్య.” “ప్రభూ, నేను మీకు వెయ్యి ఇస్తాను. మరింత ముక్తి కోసం చెప్పండి.” జాగ్రత్తలో, సుఖదుఃఖాలను అనుభవించి, తిరిగి ప్రతి ఒక్కటి తన స్థానానికి వెళ్ళి, నిద్రలోకి వస్తాడు. గొప్ప చేప తూర్పు, పడమర తీరుల మధ్య సంచరించ듯, ఈ వ్యక్తి నిద్ర, జాగ్రత్త మధ్య రెండు పరిధులలో సంచరిస్తాడు. పక్షి లేదా హంస ఆకాశంలో ఎగిరి అలసిపోయి రెక్కలు మడచుకుంటే, ఈ వ్యక్తి కూడా ఆ పరిమితికి త్వరగా చేరుకుంటాడు — అక్కడ, నిద్రలో, ఏ కోరిక లేదు, ఎటువంటి కలలు చూడడు. ఈ శరీరంలో ఎంత అర్థరీతులు ఉంటాయో, ఒక్క జుట్టు వేల భాగాలుగా విడిపోతే, అంతే అర్థరీతులు ఉంటాయి — తెలుపు, నీలం, పసుపు, ఆకుపచ్చ, ఎరుపు రంగులతో నిండినవి. ఎవరైనా దెబ్బతిన్నట్టు, అదుపులోకి వచ్చినట్టు, పట్టుబడినట్టు, చీకటిలో పడినట్టు, గోతిలో పడినట్టు, భయానకమైన విషయాలు చూస్తే, అది అజ్ఞానం వల్ల కలిగిన భయం. కానీ “నేనే రాజు, నేనే దివ్యుడు, ఇదంతా నేనే” అని భావిస్తే, అది అతని అత్యున్నత లోకం. ఆ లోలో, అతను ఏ కోరికను కోరడు, ఏ కలను చూడడు. ఇదే అతని నిజమైన కోరిక, పూర్తిగా తీరినది, ఇకపై ఏ కోరిక లేదు — ఇదే రూపం. ప్రియమైన స్త్రీ ఆలింగనం చేసినప్పుడు, లోపల బయట ఏమి తెలియదన్నట్టు, ఈ వ్యక్తి బుద్ధిమంతమైన ఆత్మ ఆలింగనం చేసినప్పుడు, లోపల బయట ఏమి తెలియదు. ఇది సంపూర్ణ స్వాతంత్ర్య స్థితి, దురితానికి అందని, పరిమితి లేని, లోపల ఆనందమూ, దుఃఖం లేనిది. ఇక్కడ తండ్రి తండ్రి కాదు, తల్లి తల్లి కాదు, లోకాలు లోకాలు కాదు, దేవతలు దేవతలు కాదు, వేదాలు వేదాలు కాదు, యజ్ఞం యజ్ఞం కాదు. ఇక్కడ దొంగ దొంగ కాదు, గర్భహంతకుడు గర్భహంతకుడు కాదు, చండాలుడు చండాలుడు కాదు, భిక్షువు భిక్షువు కాదు, తపస్వి తపస్వి కాదు; అతను శుభాశుభాలకు అందడు; హృదయంలోని అన్ని దుఃఖాలను దాటి, వాటి నుండి విముక్తుడవుతాడు. ఇక్కడ అతను చూడడు, అయినా చూడటం అర్థం చేసుకోవాలి. అతను చూడడు; ఎందుకంటే దృశ్యుడి చూడటం నిలబడదు, అది నాశనమయ్యేది కాదు. ఇక్కడ రెండోది లేదు, వేరే దాన్ని చూడటం సాధ్యమయ్యేది కాదు. ఇక్కడ వాసన చేయడు, అయినా వాసన చేయడం అర్థం చేసుకోవాలి. వాసన చేయడు; వాసన చేసే వ్యక్తి వాసన చేయడం నిలబడదు, అది నాశనమయ్యేది కాదు. వేరే దాన్ని వాసన చేయడం లేదు. ఇక్కడ రుచి చూడడు, అయినా రుచి చూడటం అర్థం చేసుకోవాలి. రుచి చూడడు; రుచి చూసే వ్యక్తి రుచి చూడటం నిలబడదు, అది నాశనమయ్యేది కాదు. వేరే దాన్ని రుచి చూడడం లేదు. ఇక్కడ మాట్లాడడు, అయినా మాట్లాడటం అర్థం చేసుకోవాలి. మాట్లాడడు; మాట్లాడే వ్యక్తి మాట్లాడటం నిలబడదు, అది నాశనమయ్యేది కాదు. వేరే దాన్ని మాట్లాడటం లేదు. ఇక్కడ వినడు, అయినా వినడం అర్థం చేసుకోవాలి. వినడు; వినే వ్యక్తి వినడం నిలబడదు, అది నాశనమయ్యేది కాదు. వేరే దాన్ని వినడం లేదు. ఇక్కడ ఆలోచించడు, అయినా ఆలోచించడం అర్థం చేసుకోవాలి. ఆలోచించడు; ఆలోచించే వ్యక్తి ఆలోచించడం నిలబడదు, అది నాశనమయ్యేది కాదు. వేరే దాన్ని ఆలోచించడం లేదు. ఇక్కడ తాకడు, అయినా తాకడం అర్థం చేసుకోవాలి. తాకడు; తాకే వ్యక్తి తాకడం నిలబడదు, అది నాశనమయ్యేది కాదు. వేరే దాన్ని తాకడం లేదు. ఇక్కడ తెలియదు, అయినా తెలుసుకోవడం అర్థం చేసుకోవాలి. తెలియదు; తెలిసిన వ్యక్తి తెలియడం నిలబడదు, అది నాశనమయ్యేది కాదు. వేరే దాన్ని తెలుసుకోవడం లేదు. కాని, ఇక్కడ వేరే ఏదైనా ఉంటే, ఇతరులను చూడగలిగేవాడు, వాసన చేయగలిగేవాడు, రుచి చూడగలిగేవాడు, మాట్లాడగలిగేవాడు, వినగలిగేవాడు, ఆలోచించగలిగేవాడు, తాకగలిగేవాడు, తెలుసుకోవగలిగేవాడు. నీటిలా, అతనే ఒక్కటే, దృశ్యుడుగా, రెండవది లేకుండా ఉంటాడు — ఇది బ్రహ్మ లోకం, రాజా! యాజ్ఞవల్క్య ఈ విధంగా ఉపదేశించాడు: ఇది అతని అత్యున్నత ప్రాప్తి, ఇది అతని పరమ స్థితి, ఇది అతని అత్యున్నత లోకం, ఇది అతని పరమానందం. ఇతర జీవులు ఈ ఆనందానికి చిన్న భాగాన్ని మాత్రమే అనుభవిస్తారు. మనుషుల్లో, సంపన్నుడు, తృప్తి చెందినవాడు, ఇతరులకు అధిపతిగా, అన్ని మానవ సుఖాలతో ఉండేవాడు అత్యంత ఆనందంగా ఉంటాడు. అతని ఆనందం మానవులలో అత్యున్నతది. ఈ మానవ ఆనందానికి వంద రెట్లు పితృలలోక ఆనందం. దానికి వంద రెట్లు దేవతలు తమ కర్మఫలంతో పొందిన ఆనందం. దానికి వంద రెట్లు జన్మతో వచ్చిన దేవతల ఆనందం, అలాగే విద్యావంతుడు, పాపరహితుడు, కోరికలకు లోనుకాని వాడు. దానికి వంద రెట్లు ప్రజాపతి లోక ఆనందం, అలాగే విద్యావంతుడు, పాపరహితుడు, కోరికలకు లోనుకాని వాడు. దానికి వంద రెట్లు బ్రహ్మ లోక ఆనందం, అలాగే విద్యావంతుడు, పాపరహితుడు, కోరికలకు లోనుకాని వాడు. ఇది బ్రహ్మ లోకం, రాజా! యాజ్ఞవల్క్య ఈ విధంగా ఉపదేశించాడు: ఇది అమరత్వం. “ప్రభూ, నేను మీకు వెయ్యి ఇస్తాను. మరింత ముక్తి కోసం చెప్పండి.” మనుషుల్లో, సంపన్నుడు, తృప్తి చెందినవాడు, ఇతరులకు అధిపతిగా, అన్ని మానవ సుఖాలతో ఉండేవాడు అత్యంత ఆనందంగా ఉంటాడు. అతని ఆనందం మానవులలో అత్యున్నతది. ఈ మానవ ఆనందానికి వంద రెట్లు పితృలలోక ఆనందం. దానికి వంద రెట్లు గంధర్వలలోక ఆనందం. దానికి వంద రెట్లు దేవతలు తమ కర్మఫలంతో పొందిన ఆనందం. దానికి వంద రెట్లు జన్మతో వచ్చిన దేవతల ఆనందం, అలాగే విద్యావంతుడు, పాపరహితుడు, కోరికలకు లోనుకాని వాడు. దానికి వంద రెట్లు ప్రజాపతి లోక ఆనందం, అలాగే విద్యావంతుడు, పాపరహితుడు, కోరికలకు లోనుకాని వాడు. దానికి వంద రెట్లు బ్రహ్మ లోక ఆనందం, అలాగే విద్యావంతుడు, పాపరహితుడు, కోరికలకు లోనుకాని వాడు. ఇదే అత్యున్నత ఆనందం, ఇదే బ్రహ్మ లోకం, రాజా! అని యాజ్ఞవల్క్య చెప్పారు. “ప్రభూ, నేను మీకు వెయ్యి ఇస్తాను. మరింత ముక్తి కోసం చెప్పండి.” అప్పుడు యాజ్ఞవల్క్య భయపడిపోయారు — “ఈ జ్ఞానవంతుడైన రాజు మమ్మల్ని మించిపోతాడు” అని. ఈ వ్యక్తి, నిద్ర, జాగ్రత్త మధ్య స్థితిలో సుఖదుఃఖాలను అనుభవించి, తిరిగి అదే మార్గంలో, ప్రతి జన్మకు, జ్ఞానం పూర్తి చేసేందుకు వస్తాడు. బరువుగా లోడైన బండి ఎలా ముందుకు సాగుతుందో, ఈ జీవాత్మ కూడా బుద్ధిమంతమైన ఆత్మపై కూర్చుని, శరీరాన్ని విడిచి, ప్రాణం పైకి వెళ్లినప్పుడు, ముందుకు సాగుతుంది. ఈ జీవాత్మ తన సూక్ష్మ స్థితిని చేరినప్పుడు, వృద్ధాప్యం వల్ల లేదా దెబ్బతినడం వల్ల, శరీరాన్ని విడిచి, పండిన మామిడిపండు, అత్తి, జామ బండ నుండి విడిపోతున్నట్టు, ఈ వ్యక్తి కూడా ఈ అవయవాల నుండి విడిపోతాడు. తిరిగి అదే మార్గంలో, ప్రతి జన్మకు, ప్రాణంతో పోషించబడుతూ వస్తాడు. రాజు రాబోతున్నప్పుడు, భయంకరమైన అధికారులు, రథసారథులు, గ్రామాధిపతులు, తినుబండారాలు, పానీయాలు, నివాసాలను సిద్ధం చేస్తారు — “రాజు వస్తున్నాడు” అని. అలాగే, బ్రహ్మను తెలుసుకున్నవానికి, “బ్రహ్మ వస్తున్నాడు” అని అన్ని జీవులు సిద్ధంగా ఉంటాయి. రాజు వెళ్ళిపోతున్నప్పుడు, అధికారులు, రథసారథులు, గ్రామాధిపతులు చుట్టూ చేరతారు. అలాగే, బ్రహ్మను తెలుసుకున్నవాడు ప్రాణాన్ని పైకి తీసుకెళ్ళబోతున్నప్పుడు, అన్ని ప్రాణాలు అతని చుట్టూ చేరతాయి. ఈ ఆత్మ తన శక్తిని శరీరం నుండి ఉపసంహరించుకొని, అజ్ఞానం లోకి వెళ్ళినట్టు ఉంటే, ప్రాణాలు అతని చుట్టూ చేరతాయి; తన వెలుగును మాత్రమే తీసుకొని, హృదయానికి చేరుకుంటాడు. కళ్ళలో నివసించే వ్యక్తి దృష్టిని ఉపసంహరించుకుంటే, ఇక ఆకారాలను గుర్తించడు. వారు అంటారు: “అతను ఒక్కటే అయ్యాడు; చూడడు.” “అతను ఒక్కటే అయ్యాడు; వాసన చేయడు.” “అతను ఒక్కటే అయ్యాడు; రుచి చూడడు.” “అతను ఒక్కటే అయ్యాడు; మాట్లాడడు.” “అతను ఒక్కటే అయ్యాడు; వినడు.” “అతను ఒక్కటే అయ్యాడు; ఆలోచించడు.” “అతను ఒక్కటే అయ్యాడు; తాకడు.” “అతను ఒక్కటే అయ్యాడు; తెలియదు.” హృదయపు చివురు ప్రకాశిస్తుంది; ఆ ప్రకాశంతో ఆత్మ బయటకు వెళ్తుంది — కనుగుడ్డు, తల, లేదా ఇతర శరీర భాగాల ద్వారా. అతను బయలుదేరినప్పుడు, ప్రాణం అనుసరిస్తుంది; ప్రాణం బయలుదేరినప్పుడు, ఇతర ప్రాణాలు అనుసరిస్తాయి. అతను చైతన్యంతో బయలుదేరుతాడు, జ్ఞానంతో, అవగాహనతో. అతని జ్ఞానం, కర్మలు, గత అవగాహన కూడా అతనితో వెళ్తాయి. పాము గడ్డి చివరకు చేరి, తనను తానే వెనక్కి లాగుకున్నట్టు, ఈ వ్యక్తి కూడా శరీరం విడిచి, అజ్ఞానం పారబోసి, తనను తానే వెనక్కి లాగుకుంటాడు. బంగారు పనివాడు బంగారం తీసుకొని, కొత్త, అందమైన రూపాన్ని తయారుచేసినట్టు, ఈ వ్యక్తి కూడా శరీరం విడిచి, అజ్ఞానం పారబోసి, తనకు కొత్త, అందమైన రూపాన్ని తయారుచేసుకుంటాడు — అది పితృ, దైవ, బ్రహ్మ, ప్రజాపతి, ఇతర జీవుల రూపమైనా కావచ్చు. ఈ ఆత్మ బ్రహ్మనే — జ్ఞానం, మనస్సు, వాక్కు, శ్వాస, చూపు, వినికిడి, ఆకాశం, వాయువు, అగ్ని, నీరు, భూమి, కోపం, అకోపం, ఆనందం, అనానందం, ధర్మం, అధర్మం — అవన్నీ అతనిలో ఉన్నాయి. అతను ఎలా ఆచరిస్తాడో, ఎలా ప్రవర్తిస్తాడో, అలాగే అవుతాడు. మంచి చేసే వాడు మంచిగా అవుతాడు; చెడు చేసే వాడు చెడుగా అవుతాడు. ధార్మికమైన చర్య ద్వారా ధార్మికుడవుతాడు; పాపకర్మ ద్వారా పాపి అవుతాడు. వారు అంటారు: “ఈ వ్యక్తి కోరికలతో తయారైనవాడు.” అతని కోరిక ఎలా ఉంటే, అలాగే సంకల్పం; సంకల్పం ఎలా ఉంటే, అలాగే కర్మ; ఏ కర్మ చేస్తాడో, అదే ఫలితాన్ని పొందుతాడు. ఈ విధంగా, బ్రహ్మవిద్యను యాజ్ఞవల్క్య ఉపదేశించాడు.