యాజ్ఞవల్క్యుడు బ్రాహ్మణుల మధ్య ఉన్న సభలో, హాకల్యుడితో ఇలా అన్నాడు: "హాకల్యా, ఇక్కడ బ్రాహ్మణులు నన్ను పరీక్షించేందుకు నిన్ను అగ్నికూడగా తయారు చేశారు." హాకల్యుడు సమాధానంగా అడిగాడు: "యాజ్ఞవల్క్యా, నీవు కురు, పంచాల బ్రాహ్మణులను వాదంలో జయించి, పరమబ్రహ్మాన్ని తెలుసుకున్నావు. దాని ద్వారా దిక్కులు, వాటి దేవతలు, ఆధారాలు తెలుసుకుంటారు. నీవు దిక్కులను, వాటి దేవతలు, ఆధారాలను తెలుసుకున్నావా?" అప్పుడు హాకల్యుడు యాజ్ఞవల్క్యుని ప్రశ్నించాడు: "తూర్పు దిక్కు దేవత ఎవరు?" యాజ్ఞవల్క్యుడు చెప్పాడు: "సూర్యుడు. సూర్యుడు ఎక్కడ స్థిరంగా ఉన్నాడు? కంటిలో. కంటి స్థానం ఏమిటి? రూపాలలో; కంటితో రూపాలను చూస్తారు. రూపాలు ఎక్కడ స్థిరంగా ఉంటాయి? హృదయంలో; హృదయంతో రూపాలను తెలుసుకుంటారు, హృదయంలోనే రూపాలు స్థిరంగా ఉంటాయి." హాకల్యుడు "అలా ఉంది, యాజ్ఞవల్క్యా" అని అంగీకరించాడు. "దక్షిణ దిక్కు దేవత ఎవరు?" "యముడు. యముడు దానం లో స్థిరంగా ఉంటాడు. దానం విశ్వాసంలో స్థిరంగా ఉంటుంది; విశ్వాసం ఉన్నప్పుడు మాత్రమే దానం జరుగుతుంది. విశ్వాసం హృదయంలో స్థిరంగా ఉంటుంది; హృదయంతో విశ్వాసం కలుగుతుంది." హాకల్యుడు "అలా ఉంది, యాజ్ఞవల్క్యా" అని చెప్పాడు. "పడమటి దిక్కు దేవత ఎవరు?" "వరుణుడు. వరుణుడు నీళ్లలో స్థిరంగా ఉంటాడు. నీళ్లు విత్తనంలో స్థిరంగా ఉంటాయి. విత్తనం హృదయంలో స్థిరంగా ఉంటుంది. అందుకే, పుట్టిన శిశువు గురించి 'హృదయంతో తయారైంది, హృదయంతో సృష్టించబడింది' అని అంటారు." హాకల్యుడు అంగీకరించాడు. "ఉత్తర దిక్కు దేవత ఎవరు?" "సోముడు. సోముడు దీక్షలో స్థిరంగా ఉంటాడు. దీక్ష సత్యంలో స్థిరంగా ఉంటుంది; దీక్షితుడు 'సత్యం మాట్లాడతాడు' అని అంటారు. సత్యం హృదయంలో స్థిరంగా ఉంటుంది; హృదయంతో సత్యాన్ని తెలుసుకుంటారు." హాకల్యుడు అంగీకరించాడు. "స్థిరమైన (పైన) దిక్కు దేవత ఎవరు?" "అగ్ని. అగ్ని వాక్కులో స్థిరంగా ఉంటుంది. వాక్కు మనసులో స్థిరంగా ఉంటుంది. మనస్సు ఎక్కడ స్థిరంగా ఉంటుంది?" అహల్లికుడు అడిగాడు, యాజ్ఞవల్క్యుడు సమాధానంగా: "ఇది మనలో కాకుండా ఎక్కడైనా ఉంటే, కుక్కలు, పక్షులు స్వర్గాన్ని పొందేవారు." "మరి, నీవు, ఆత్మ ఎక్కడ స్థిరంగా ఉన్నారు?" "శ్వాసలో. శ్వాస అధఃశ్వాసలో స్థిరంగా ఉంటుంది. అధఃశ్వాస విహారశ్వాసలో. విహారశ్వాస ఉదానశ్వాసలో. ఉదానశ్వాస సమానశ్వాసలో." "ఈ ఆత్మ 'ఇది కాదు, ఇది కాదు'; పట్టుకోలేము, ఎందుకంటే పట్టుకోబడదు; క్షీణించదు, ఎందుకంటే క్షీణించదు; అంటుకోదు, ఎందుకంటే అంటుకోదు; బాధపడదు, ఎందుకంటే బాధపడదు. ఇవే ఎనిమిది నిలయాలు, ఎనిమిది లోకాలు, ఎనిమిది వ్యక్తులు. ఆ వ్యక్తులను విడిచి, అతను అటీతుడయ్యాడు. ఉపనిషత్తులో చెప్పిన ఆ వ్యక్తిని గురించి నేను అడుగుతున్నాను. నీవు చెప్పకపోతే, నీ తల పడిపోతుంది." హాకల్యుడు మౌనంగా ఉండగా, అతని తల పడిపోయింది. ఇతరులు భయంతో అక్కడ్నించి వెళ్లిపోయారు. తర్వాత యాజ్ఞవల్క్యుడు బ్రాహ్మణులను చూసి అన్నాడు: "మీరు ఎవరు కావాలనుకుంటే అడగండి, లేదా అందరూ అడగండి; నేను ఎవరి నైనా ప్రశ్నిస్తాను, లేదా అందరిని ప్రశ్నిస్తాను." కాని బ్రాహ్మణులు భయంతో ప్రశ్నించలేదు. యాజ్ఞవల్క్యుడు ఇలా ప్రశ్నించాడు: "వనంలో వృక్షంలా, మనిషి కూడా నిజమైనవాడు; అతని వెంట్రుకలు ఆకులు, వెలుపల చర్మం తొక్క." "చర్మం నుంచి రక్తం సారం లాగా ప్రవహిస్తుంది; కత్తిరిస్తే, వృక్షానికి గాయపడితే సారం రావడం లాగా, రక్తం వస్తుంది." "మాంసం గుజ్జు, స్నాయులు తంతులు, ఎముకలు లోపలి దార, మజ్జ గుళిక." "వృక్షం కత్తిరించినప్పుడు మూలం నుంచి మళ్లీ పెరుగుతుంది; మరణంతో మనిషి కత్తిరించబడితే, ఏ మూలం నుంచి మళ్లీ జన్మిస్తాడు?" "దానిని విత్తనం అంటొద్దు; బ్రతికినప్పుడు సంతానం వస్తుంది, మరణించిన తర్వాత ఎవరు మళ్లీ సృష్టించగలరు? వృక్షం వేరే మూలం నుంచి పుట్టినట్టు, మరణానంతరం పునర్జన్మ. వృక్షం వేరే మూలం లేకుండా పెరగదు; మరణించిన తర్వాత, ఏ మూలం నుంచి మళ్లీ జన్మిస్తాడు? చైతన్యం, ఆనందం, బ్రహ్మం—విత్తన దాతకు ఆధారం, స్థిరంగా నిలిచినవానికి ఆశ్రయం—ఇవి తెలిసినవారు తెలుసుకుంటారు." అంతలో, విదేహ దేశాధిపతి జనకుడు ఈ విషయాలను చక్కబెట్టాడు. యాజ్ఞవల్క్యుడు జనకుని వద్దకు వెళ్లాడు. జనకుడు అడిగాడు: "యాజ్ఞవల్క్యా, నీవు ఏమి కోసం వచ్చావు—గోవులను కోసం లేదా జ్ఞానాన్ని కోసం?" యాజ్ఞవల్క్యుడు: "రెండింటినీ, రాజా." "ఉదంక హౌల్వాయనుడు నన్ను ఇలా చెప్పాడు: శ్వాసే బ్రహ్మం. తల్లి, తండ్రి, గురువు చెప్పినట్టు, హౌల్వాయనుడు చెప్పాడు: శ్వాసే బ్రహ్మం; శ్వాస లేకపోతే, ఏమి ఉండదు. కానీ, దాని నిలయం, ఆధారం చెప్పలేదు; నాకు తెలియదు అని అన్నాడు. ఇది ఒక భాగమే, రాజా." "యాజ్ఞవల్క్యా, చెప్పు." "దాని నిలయం ఆకాశం, ఆధారం ప్రేమ; ప్రేమగా ధ్యానం చేయాలి." "ప్రేమ ఏమిటి, యాజ్ఞవల్క్యా?" "శ్వాసే ప్రేమ, రాజా. శ్వాస కోసం యజ్ఞాలు, దానాలు జరుగుతాయి; మరణ భయం వచ్చినప్పుడు కూడా, శ్వాస కోసం చర్యలు జరుగుతాయి. శ్వాసే పరబ్రహ్మం; శ్వాస అతన్ని వదలదు, అన్ని జీవులు అతని వద్దకు చేరతాయి." "ఇలా తెలిసినవాడు, ధ్యానం చేసినవాడు దేవుడై, దేవతలను పొందుతాడు." జనకుడు: "నువ్వు చెప్పినందుకు వెయ్యి గోవులు ఇస్తాను." యాజ్ఞవల్క్యుడు: "నా తండ్రి 'బోధించకుండా తీసుకోకూడదు' అని అనుకున్నాడు. అతను నీకు ఏమి చెప్పాడు?" "జిత్వా హైలినుడు నన్ను ఇలా చెప్పాడు: వాక్కే బ్రహ్మం. తల్లి, తండ్రి, గురువు చెప్పినట్టు, హైలినుడు చెప్పాడు: వాక్కే బ్రహ్మం; వాక్కు లేకపోతే, ఏమి ఉండదు. కానీ, దాని నిలయం, ఆధారం చెప్పలేదు; నాకు తెలియదు అని అన్నాడు. ఇది ఒక భాగమే, రాజా." "యాజ్ఞవల్క్యా, చెప్పు." "దాని నిలయం వాక్కు, ఆధారం ఆకాశం; దీనిని జ్ఞానంగా ధ్యానం చేయాలి." "జ్ఞానం ఏమిటి, యాజ్ఞవల్క్యా?" "వాక్కే జ్ఞానం, రాజా. వాక్కుతో బంధువుని తెలుసుకుంటారు; ఋగ్వేద, యజుర్వేద, సామవేద, అథర్వాంగిరస, ఇతిహాస, పురాణ, విద్య, ఉపనిషద్, శ్లోక, సూక్తి, వివరణ, వ్యాఖ్య—all వాక్కుతో తెలుసుకుంటారు. వాక్కే పరబ్రహ్మం; వాక్కు అతన్ని వదలదు, అన్ని జీవులు అతని వద్దకు చేరతాయి." "ఇలా తెలిసినవాడు, ధ్యానం చేసినవాడు దేవుడై, దేవతలను పొందుతాడు." జనకుడు: "నువ్వు చెప్పినందుకు వెయ్యి గోవులు ఇస్తాను." యాజ్ఞవల్క్యుడు: "నా తండ్రి 'బోధించకుండా తీసుకోకూడదు' అని అనుకున్నాడు. అతను నీకు ఏమి చెప్పాడు?" "బార్కు వార్ష్ణుడు నన్ను ఇలా చెప్పాడు: కన్నే బ్రహ్మం. తల్లి, తండ్రి, గురువు చెప్పినట్టు, వార్ష్ణుడు చెప్పాడు: కన్నే బ్రహ్మం; చూడకపోతే, ఏమి ఉండదు. కానీ, దాని నిలయం, ఆధారం చెప్పలేదు; నాకు తెలియదు అని అన్నాడు. ఇది ఒక భాగమే, రాజా." "యాజ్ఞవల్క్యా, చెప్పు." "దాని నిలయం కన్ను, ఆధారం ఆకాశం; దీనిని సత్యంగా ధ్యానం చేయాలి." "సత్యం ఏమిటి, యాజ్ఞవల్క్యా?" "కన్నే సత్యం, రాజా. కన్నుతో చూస్తారు; 'నేను చూశాను' అని చెప్పడం సత్యం. కన్నే పరబ్రహ్మం; కన్ను అతన్ని వదలదు, అన్ని జీవులు అతని వద్దకు చేరతాయి." "ఇలా తెలిసినవాడు, ధ్యానం చేసినవాడు దేవుడై, దేవతలను పొందుతాడు." జనకుడు: "నువ్వు చెప్పినందుకు వెయ్యి గోవులు ఇస్తాను." యాజ్ఞవల్క్యుడు: "నా తండ్రి 'బోధించకుండా తీసుకోకూడదు' అని అనుకున్నాడు. అతను నీకు ఏమి చెప్పాడు?" "భరద్వాజుడు, గాడిద పాలు తాగినవాడు, నన్ను ఇలా చెప్పాడు: చెవికే బ్రహ్మం. తల్లి, తండ్రి, గురువు చెప్పినట్టు, భరద్వాజుడు చెప్పాడు: చెవికే బ్రహ్మం; చెవి లేకపోతే, వినిపించదు. కానీ, దాని నిలయం, ఆధారం చెప్పలేదు; నాకు తెలియదు అని అన్నాడు. ఇది ఒక భాగమే, రాజా." "యాజ్ఞవల్క్యా, చెప్పు." "దాని నిలయం చెవి, ఆధారం ఆకాశం; దీనిని అనంతంగా ధ్యానం చేయాలి." "అనంతం ఏమిటి, యాజ్ఞవల్క్యా?" "దిక్కులే అనంతం, రాజా. ఏ దిక్కు వెళ్లినా, చివర చేరలేదు; దిక్కులే అనంతం, చెవికూడా." "చెవికే పరబ్రహ్మం; చెవి అతన్ని వదలదు, అన్ని జీవులు అతని వద్దకు చేరతాయి." "ఇలా తెలిసినవాడు, ధ్యానం చేసినవాడు దేవుడై, దేవతలను పొందుతాడు." జనకుడు: "నువ్వు చెప్పినందుకు వెయ్యి గోవులు ఇస్తాను." యాజ్ఞవల్క్యుడు: "నా తండ్రి 'బోధించకుండా తీసుకోకూడదు' అని అనుకున్నాడు. అతను నీకు ఏమి చెప్పాడు?" "శత్యకామ జాబాలుడు నన్ను ఇలా చెప్పాడు: మనస్సే బ్రహ్మం. తల్లి, తండ్రి, గురువు చెప్పినట్టు, జాబాలుడు చెప్పాడు: మనస్సే బ్రహ్మం; మనస్సు లేకపోతే, ఏమి ఉండదు. కానీ, దాని నిలయం, ఆధారం చెప్పలేదు; నాకు తెలియదు అని అన్నాడు. ఇది ఒక భాగమే, రాజా." "యాజ్ఞవల్క్యా, చెప్పు." "దాని నిలయం మనస్సు, ఆధారం ఆకాశం; దీనిని ఆనందంగా ధ్యానం చేయాలి." "ఆనందం ఏమిటి, యాజ్ఞవల్క్యా?" "మనస్సే ఆనందం, రాజా. మనస్సుతో స్త్రీని చేరుతారు, తండ్రిని పోలిన కుమారుడు జన్మిస్తాడు; అదే ఆనందం. మనస్సే పరబ్రహ్మం; మనస్సు అతన్ని వదలదు, అన్ని జీవులు అతని వద్దకు చేరతాయి." "ఇలా తెలిసినవాడు, ధ్యానం చేసినవాడు దేవుడై, దేవతలను పొందుతాడు." జనకుడు: "నువ్వు చెప్పినందుకు వెయ్యి గోవులు ఇస్తాను." యాజ్ఞవల్క్యుడు: "నా తండ్రి 'బోధించకుండా తీసుకోకూడదు' అని అనుకున్నాడు. అతను నీకు ఏమి చెప్పాడు?" "విదగ్ధ శాకల్యుడు నన్ను ఇలా చెప్పాడు: హృదయమే బ్రహ్మం. తల్లి, తండ్రి, గురువు చెప్పినట్టు, శాకల్యుడు చెప్పాడు: హృదయమే బ్రహ్మం; హృదయం లేకపోతే, ఏమి ఉండదు. కానీ, దాని నిలయం, ఆధారం చెప్పలేదు; నాకు తెలియదు అని అన్నాడు. ఇది ఒక భాగమే, రాజా." "యాజ్ఞవల్క్యా, చెప్పు." "దాని నిలయం హృదయం, ఆధారం ఆకాశం; దీనిని స్థిరంగా ధ్యానం చేయాలి." "స్థిరత ఏమిటి, యాజ్ఞవల్క్యా?" "హృదయమే స్థిరత, రాజా. హృదయం అన్ని జీవులకు నిలయం; హృదయం అన్ని జీవులకు ఆధారం; అన్ని జీవులు హృదయంలో స్థిరంగా ఉంటాయి. హృదయమే పరబ్రహ్మం; హృదయం అతన్ని వదలదు, అన్ని జీవులు అతని వద్దకు చేరతాయి." "ఇలా తెలిసినవాడు, ధ్యానం చేసినవాడు దేవుడై, దేవతలను పొందుతాడు." జనకుడు: "నువ్వు చెప్పినందుకు వెయ్యి గోవులు ఇస్తాను." యాజ్ఞవల్క్యుడు: "నా తండ్రి 'బోధించకుండా తీసుకోకూడదు' అని అనుకున్నాడు. అతను నీకు ఏమి చెప్పాడు?" తర్వాత జనకుడు తన ఆసనాన్ని వదిలి వచ్చి, యాజ్ఞవల్క్యుని నమస్కరించి, "యాజ్ఞవల్క్యా, నన్ను ఓడించవద్దు" అని అన్నాడు. యాజ్ఞవల్క్యుడు: "రాజా, గొప్ప ప్రయాణానికి వెళ్తే, రథం లేదా నౌకను సిద్ధం చేస్తారు; అలాగే, ఈ ఉపనిషత్తులతో నీవు నీకు సిద్ధం చేసుకున్నావు. వేదాన్ని చదివి, ఉపనిషత్తును చెప్పి, ఇక్కడ నుంచి విడుదలయ్యాక, నీవు ఎక్కడికి వెళ్తావు?" జనకుడు: "నాకు తెలియదు, ప్రభూ, ఎక్కడికి వెళ్తానో." యాజ్ఞవల్క్యుడు: "నీవు ఎక్కడికి వెళ్తావో నేను చెబుతాను." జనకుడు: "ప్రభూ, చెప్పండి." యాజ్ఞవల్క్యుడు: "కుడి కన్నులో ఉన్న వ్యక్తిని 'ఇంధ' అంటారు; ఇతనిని 'ఇంద్ర' అని పరోక్షంగా పిలుస్తారు, ఎందుకంటే దేవతలు పరోక్షాన్ని ఇష్టపడతారు, ప్రత్యక్షాన్ని ఇష్టపడరు." "ఇపుడు ఎడమ కన్నులో ఒక రూపం ఉంది—ఆమె అతని భార్య, విరాజ్. వీరిద్దరికీ, హృదయంలోని ఖాళీ స్థలం కలయిక స్థలం. వీరిద్దరికీ, హృదయం లోని రక్తపు గుళిక ఆహారం. వీరిద్దరికీ, హృదయంలోని నెట్టవర్క్ కవచం. వీరిద్దరికీ, హృదయం నుంచి పైకి వెళ్లే ధమని ప్రయాణ మార్గం." "హృదయంలో వెయ్యి ధమనులు ఉన్నాయి, వెయ్యి భాగాలుగా విడిపోయిన వెంట్రుకల లాగా. వీటిలో, అతను కదులుతూ బయటకు వెళ్తాడు. అందుకే, ఆత్మ ఈ శరీరం నుంచి వెళ్ళినప్పుడు, శరీరం పోషణ లేకుండా సన్నగా మారుతుంది." "ఆ వ్యక్తికి ప్రాణాలు దిక్కులకు సమానం: తూర్పు తూర్పు ప్రాణాలకు, దక్షిణ దక్షిణ ప్రాణాలకు, పడమటి పడమటి ప్రాణాలకు, ఉత్తర ఉత్తర ప్రాణాలకు, పైకి పైకి ప్రాణాలకు, కిందకి కిందకి ప్రాణాలకు; అన్ని దిక్కులు అన్ని ప్రాణాలు.