ఒకసారి మహర్షి యాజ్ఞవల్క్యుడు, ఋషులు, బ్రాహ్మణులు సమక్షంలో ఉన్నారు. అప్పుడు ఆత్మ, అంతర్యామి, అమృతత్వం గురించి గంభీరమైన ఉపదేశం ప్రారంభమైంది. "ఈ శ్వాసలో నిలిచి, శ్వాసలో అంతర్భూతంగా ఉండి, శ్వాసకు తెలియకుండా, శ్వాసమే తన శరీరంగా, లోపల నుండి శ్వాసను నియంత్రించే వాడు ఎవరో తెలుసా? అతడే నీ స్వయం, అంతర్యామి, అమృతుడు. ఇదే విధంగా, వాక్కులో నిలిచి, వాక్కులో అంతర్భూతంగా ఉండి, వాక్కుకు తెలియకుండా, వాక్కే తన శరీరంగా, లోపల నుండి వాక్కును నియంత్రించే వాడు కూడా నీ స్వయం, అంతర్యామి, అమృతుడు. కళ్ళలో నిలిచి, కళ్ళలో అంతర్భూతంగా ఉండి, కళ్ళకు తెలియకుండా, కన్నే తన శరీరంగా, లోపల నుండి కంటిని నియంత్రించే వాడు కూడా అదే స్వయం, అంతర్యామి, అమృతుడు. చెవిలో నిలిచి, చెవిలో అంతర్భూతంగా ఉండి, చెవికి తెలియకుండా, చెవే తన శరీరంగా, లోపల నుండి చెవిని నియంత్రించే వాడు కూడా అదే స్వయం, అంతర్యామి, అమృతుడు. మనస్సులో నిలిచి, మనస్సులో అంతర్భూతంగా ఉండి, మనస్సుకు తెలియకుండా, మనస్సే తన శరీరంగా, లోపల నుండి మనస్సును నియంత్రించే వాడు కూడా అదే స్వయం, అంతర్యామి, అమృతుడు. చర్మంలో నిలిచి, చర్మంలో అంతర్భూతంగా ఉండి, చర్మానికి తెలియకుండా, చర్మమే తన శరీరంగా, లోపల నుండి చర్మాన్ని నియంత్రించే వాడు కూడా అదే స్వయం, అంతర్యామి, అమృతుడు. జ్ఞానంలో నిలిచి, జ్ఞానంలో అంతర్భూతంగా ఉండి, జ్ఞానానికి తెలియకుండా, జ్ఞానమే తన శరీరంగా, లోపల నుండి జ్ఞానాన్ని నియంత్రించే వాడు కూడా అదే స్వయం, అంతర్యామి, అమృతుడు. వెలుతురులో నిలిచి, వెలుతురులో అంతర్భూతంగా ఉండి, వెలుతురుకు తెలియకుండా, వెలుతురే తన శరీరంగా, లోపల నుండి వెలుతురును నియంత్రించే వాడు కూడా అదే స్వయం, అంతర్యామి, అమృతుడు. చీకటిలో నిలిచి, చీకటిలో అంతర్భూతంగా ఉండి, చీకటికి తెలియకుండా, చీకటే తన శరీరంగా, లోపల నుండి చీకటిని నియంత్రించే వాడు కూడా అదే స్వయం, అంతర్యామి, అమృతుడు. బీజంలో నిలిచి, బీజంలో అంతర్భూతంగా ఉండి, బీజానికి తెలియకుండా, బీజమే తన శరీరంగా, లోపల నుండి బీజాన్ని నియంత్రించే వాడు కూడా అదే స్వయం, అంతర్యామి, అమృతుడు. ఇక ఆత్మలో నిలిచి, ఆత్మలో అంతర్భూతంగా ఉండి, ఆత్మకు తెలియకుండా, ఆత్మే తన శరీరంగా, లోపల నుండి ఆత్మను నియంత్రించే వాడు కూడా అదే స్వయం, అంతర్యామి, అమృతుడు. అతడు కనబడడు, అయినా దర్శించేవాడు; వినిపించడు, అయినా వినేవాడు; ఆలోచించడు, అయినా ఆలోచించేవాడు; తెలియడు, అయినా తెలిసినవాడు. ఇతడే ఒకే దర్శిత, ఒకే శ్రోత, ఒకే మనస్కర్త, ఒకే జ్ఞాత. ఇతడే నీ స్వయం, అంతర్యామి, అమృతుడు. ఇతడికి భిన్నంగా ఉన్నది దుఃఖానికి లోనవుతుంది. ఇలా చెప్పి అరుణుని కుమారుడు ఉద్దాలకుడు మౌనంగా నిలిచాడు. అప్పుడు వాచక్నవి గార్గి, యాజ్ఞవల్క్యుడిని ప్రశ్నించడానికి ముందుకు వచ్చింది. ఆమె ఇలా అనింది: "బ్రాహ్మణులారా, నేను యాజ్ఞవల్క్యుడిని రెండు ప్రశ్నలు అడుగుతాను. ఆయన సమాధానం చెప్పగలిగితే, ఇక బ్రహ్మంపై వాదనలో ఎవరూ ఆయనను ఓడించలేరు. చెప్పలేకపోతే ఆయన తల పడిపోతుంది." అందరూ, "ప్రశ్నించు, గార్గి," అని అనుమతిచ్చారు. గార్గి, యుద్ధానికి సిద్ధంగా విల్లు, రెండు బాణాలు పట్టుకుని వచ్చినవాడిలా, రెండు ప్రశ్నలతో యాజ్ఞవల్క్యుడి దగ్గరకు వచ్చింది. "ప్రశ్నించు, గార్గి," అని యాజ్ఞవల్క్యుడు అనగా, ఆమె అడిగింది: "యాజ్ఞవల్క్యా, ఆకాశానికి పైన ఉన్నది, భూమికి కింద ఉన్నది, ఆకాశం-భూమి మధ్య ఉన్నది, గతంలో ఉన్నది, ఇప్పుడున్నది, భవిష్యత్తులో ఉండేది—ఇవన్నీ ప్రజలు మాట్లాడతారు. ఇవన్నీ ఏదిలో నేయబడి, నేయబడి ఉన్నాయి?" యాజ్ఞవల్క్యుడు సమాధానమిచ్చాడు: "గార్గి, ఇవన్నీ ఆకాశంలో నేయబడి ఉన్నాయి." గార్గి నమస్కరించి, "ఇదే ప్రశ్నకు సమాధానం ఇచ్చావు, ఇంకొకటి అడుగుతాను," అంది. మళ్ళీ అదే ప్రశ్నను అడిగింది: "ఇవన్నీ ఏదిలో నేయబడి ఉన్నాయి?" యాజ్ఞవల్క్యుడు సమాధానమిచ్చాడు: "ఇవన్నీ ఆకాశంలోనే నేయబడి ఉన్నాయి. కాని ఆకాశమే ఏదిలో నేయబడి ఉంది?" యాజ్ఞవల్క్యుడు వివరించాడు: "బ్రహ్మవేత్తలు దీనిని 'అక్షరం' అంటారు. అది స్థూలం కాదు, సూక్ష్మం కాదు, పొడవు లేదు, చిన్నదీ కాదు, ఎరుపు కాదు, ద్రవం కాదు, నీడ కాదు, చీకటి కాదు, గాలి కాదు, ఆకాశం కాదు, ఏదిపైనా అంటుకోదు, స్పర్శించలేం, వాసన లేదు, రుచి లేదు, కళ్ళు, చెవులు, వాక్కు, మనస్సు, కాంతి, శ్వాస, నోరు, పేరు, వంశం, పుట్టుక, మరణం, మలినత, శబ్దం, రూపం, పరిమితి, మొదలు, అంతం, లోపల, బయట ఏదీ లేదు. దాన్ని ఎవరూ చేరలేరు, పట్టుకోలేరు." "ఈ అక్షర పరమాత్మ ఆజ్ఞవల్లే, గార్గి, ఆకాశం, భూమి నిలుస్తాయి; సూర్యుడు, చంద్రుడు, రాత్రి, పగలు, మాసాలు, ఋతువులు, సంవత్సరాలు, నదులు తాము తాము ప్రవహిస్తాయి; మనుషులు దానం చేసినవారిని, దేవతలు యజ్ఞకర్తను, పితృదేవతలు తర్పణాన్ని పూజిస్తారు." "ఈ అక్షరాన్ని తెలియక యజ్ఞం, దానం, తపస్సు చేసినవాడు—even వేలు సంవత్సరాలు చేసినా—అతని లోకం పరిమితమైనదే. దీనిని తెలియక మరణించినవాడు దురదృష్టుడు. దీనిని తెలిసి మరణించినవాడు బ్రహ్మవేత్త." "ఇదే ఆ అక్షరం, గార్గి—కనబడని దర్శిత, వినిపించని శ్రోత, ఆలోచించని ఆలోచిత, తెలియని జ్ఞాత. ఇతడే ఒక్క దర్శిత, ఒక్క శ్రోత, ఒక్క మనస్కర్త, ఒక్క జ్ఞాత. ఇదిలోనే ఆకాశం నేయబడి ఉంది." గార్గి అందరి బ్రాహ్మణులకు నమస్కరించి, "మీరు ప్రశ్నల నుంచి విముక్తులయ్యారు, యాజ్ఞవల్క్యుడిని ఎవరూ ఇక బ్రహ్మవిషయంలో ఓడించలేరు," అంది. అప్పుడు వాచక్నవి ప్రశ్నలు ఆపింది. తర్వాత, విదగ్ధ శాకల్యుడు యాజ్ఞవల్క్యుడిని అడిగాడు: "ఎన్ని దేవతలు ఉన్నారు, యాజ్ఞవల్క్యా?" యాజ్ఞవల్క్యుడు వైశ్వదేవ హ్యంసం ప్రకారం "మూడు మరియు మూడు వందలు, మూడు మరియు మూడు వేల" అన్నాడు. మళ్ళీ, "ఎన్ని దేవతలు?" అన్నప్పుడు "ముప్పత్తి మూడు" అన్నాడు. "ఆరు," "మూడు," "రెండు," "ఒక్కన్నర," "ఒకటి" అని ఇలా అడిగినన్ని సార్లు సమాధానాలు ఇచ్చాడు. "ఈ మూడు మూడు వందలు, మూడు మూడు వేల దేవతలు ఎవరు?" అని అడిగాడు. యాజ్ఞవల్క్యుడు వివరణ ఇచ్చాడు: "ఇవి మహిమల రూపాలు మాత్రమే, నిజానికి ముప్పత్తి మూడు దేవతలే. అవి ఎవంటే, ఎనిమిది వసువులు, పదకొండు రుద్రులు, పన్నెండు ఆదిత్యులు—ఇవి ముప్పది ఒకటి—ఇంద్రుడు, ప్రజాపతి కలిపితే ముప్పత్తి మూడు." వసువులు ఎవరు? అగ్ని, భూమి, వాయువు, మధ్యలోని ఆకాశం, సూర్యుడు, ద్యులు, చంద్రుడు, నక్షత్రాలు—ఇవి వసువులు. ఎందుకంటే అందులోనే అన్నీ నివసిస్తాయి. రుద్రులు ఎవరు? మనుష్యునిలోని పది ప్రాణులు, ఆత్మ పదకొండవది. ఇవి శరీరం విడిచిపోతే, మనుషులు ఏడుస్తారు. అందుకే వీరిని రుద్రులు అంటారు. ఆదిత్యులు ఎవరు? సంవత్సరంలోని పన్నెండు నెలలు. అవి అన్నిటినీ తీసుకుపోతాయి, అందుకే ఆదిత్యులు. ఇంద్రుడు ఎవరు? మేఘగర్జన. ప్రజాపతి ఎవరు? యజ్ఞము. మేఘగర్జన అంటే మెరుపు; యజ్ఞం అంటే పశువులు. ఆరు దేవతలు ఎవరు? అగ్ని-భూమి, వాయువు-మధ్యాకాశం, సూర్యుడు-ద్యులు—ఇవి ఆరు. ఇవి అన్నింటినీ ఆరుగా విభజిస్తాయి. మూడు దేవతలు ఎవరు? మూడు లోకాలు—వాటిలోనే అన్నీ దేవతలు నివసిస్తారు. రెండు దేవతలు ఎవరు? ఆహారం, ప్రాణం. ఒక్కన్నర ఎవరు? వాయువు. వాయువు ఒకటే అయితే, ఎందుకు ఒక్కన్నర అంటారు? అందులోనే అన్నీ పరిపూర్ణత పొందుతాయి, అందుకే ఒక్కన్నర అంటారు. ఒక్క దేవత ఎవరు? బ్రహ్మం. భూమి దాని ఆధారం, కంటి లోకం, మనస్సు దీపం. ఎవరు ఈ పరమాత్మను, సమస్తానికి ఆధారమైన ఆత్మను తెలుసుకుంటారో, వారు సమస్తాన్ని తెలుసుకుంటారు. యాజ్ఞవల్క్యా, నేను ఆ పరమాత్మను తెలుసుకున్నాను—అతడు శరీరంలో ఉన్నవాడే. హాకల్యా, అతని దేవత ఏమిటి? "స్త్రీ," అని సమాధానమిచ్చాడు. కామమే దాని ఆధారం, కంటి లోకం, మనస్సే దీపం. ఈ విధంగా చంద్రునిలో ఉన్న పరమాత్మను తెలుసుకున్నాను. అతని దేవత ఎవరు? "మనస్సు," అని అన్నాడు. రూపాలే దాని ఆధారం, కంటి లోకం, మనస్సే దీపం. సూర్యునిలో ఉన్న పరమాత్మను తెలుసుకున్నాను. అతని దేవత ఎవరు? "కంటి," అని అన్నాడు. ఆకాశమే దాని ఆధారం, కంటి లోకం, మనస్సే దీపం. వాయువులో ఉన్న పరమాత్మను తెలుసుకున్నాను. అతని దేవత ఎవరు? "శ్వాస," అని అన్నాడు. వెలుతురు దాని ఆధారం, కంటి లోకం, మనస్సే దీపం. అగ్నిలో ఉన్న పరమాత్మను తెలుసుకున్నాను. అతని దేవత ఎవరు? "వాక్కు," అని అన్నాడు. చీకటి దాని ఆధారం, కంటి లోకం, మనస్సే దీపం. నీడలో ఉన్న పరమాత్మను తెలుసుకున్నాను. అతని దేవత ఎవరు? "మరణం," అని అన్నాడు. నీరు దాని ఆధారం, కంటి లోకం, మనస్సే దీపం. నీటిలో ఉన్న పరమాత్మను తెలుసుకున్నాను. అతని దేవత ఎవరు? "వరుణుడు," అని అన్నాడు. బీజమే దాని ఆధారం, కంటి లోకం, మనస్సే దీపం. సంతానంలో ఉన్న పరమాత్మను తెలుసుకున్నాను. అతని దేవత ఎవరు? "ప్రజాపతి," అని సమాధానం ఇచ్చాడు. ఇలా యాజ్ఞవల్క్యుడు, పరమాత్మ యొక్క అంతర్యామిత్వాన్ని, అక్షర బ్రహ్మాన్ని, దేవతల రూపాలను, అవి ఎలా పరస్పరం ఆధారపడినవో, బ్రహ్మవేత్తలు ఎలా తెలుసుకోవాలో అందరికీ వివరంగా ఉపదేశించాడు.