యాజ్ఞవల్క్యుడు మరియు ఇతర ఋషులు, మహర్షులు పరస్పరం ప్రశ్నలతో పరమాత్మ తత్వాన్ని తెలుసుకునే ప్రయత్నంలో ఉన్నారు. యాజ్ఞవల్క్యుని సమాధానాలు, ప్రశ్నలు అడిగిన ఋషుల సందేహాలకు ఆధ్యాత్మిక దిశను చూపించాయి. మొదటిగా, చేతులు ఒక గ్రహమని, వాటిని కార్యమనే అతిగ్రహం పట్టుకుంటుందని చెప్పబడింది. చేతుల ద్వారా మనుష్యుడు కార్యాలను నిర్వహిస్తాడు. అలాగే, చర్మం కూడా ఒక గ్రహమే; దాన్ని స్పర్శ అనే అతిగ్రహం పట్టుకుంటుంది. చర్మం ద్వారా మనిషి వివిధ స్పర్శలను గ్రహిస్తాడు. ఇలా మొత్తం ఎనిమిది గ్రహాలు, ఎనిమిది అతిగ్రహాలు ఉన్నాయి. ఆ తరువాత యాజ్ఞవల్క్యుని అడిగారు: “ఈ సమస్తం మరణానికి ఆహారంగా ఉందనుకుంటే, మరణానికి ఆహారం అయిన దేవత ఎవరు?” అని. దానికి యాజ్ఞవల్క్యుడు: “అగ్ని నిజంగా మరణమే; ఆహారం తీసుకున్న తరువాత, మరణాన్ని మళ్లీ జయిస్తాడు” అని సమాధానం ఇచ్చాడు. మరొక ప్రశ్న: “మనిషి మరణించినప్పుడు, ఏది అతనిని విడిచిపెట్టదు?” అని. యాజ్ఞవల్క్యుడు: “పేరు విడిచిపెట్టదు. పేరు అనంతం; దేవతలు కూడా అనంతమే. అనంతాన్ని తెలుసుకున్నవాడు నిజమైన లోకాన్ని సాధిస్తాడు” అని వివరించాడు. తదుపరి ప్రశ్న: “మనిషి మరణించినప్పుడు, ప్రాణాలు బయటకు వెళ్తాయా?” అని అడిగారు. యాజ్ఞవల్క్యుడు: “అలా కాదు; అవి ఇక్కడికే చేరతాయి. శరీరం ఉబ్బిపోతుంది, ఆ ఉబ్బుదలతోనే పడి ఉంటాడు” అని వివరించాడు. మరొక ప్రశ్నలో, మృతుని వాక్కు అగ్నిలోకి, శ్వాస వాయువులోకి, కంటి దృష్టి సూర్యునిలోకి, మనస్సు చంద్రునిలోకి, దిశలు చెవిలోకి, భూమి శరీరంలోకి, ఆకాశం ఆత్మలోకి, మొక్కలు రోమాలలోకి, వృక్షాలు తల వెంట్రుకల్లోకి, రక్తం, వీర్యం జలాలలోకి వెళ్ళిన తరువాత, ఆ మనిషి ఏమవుతాడు? అని అడిగారు. దానికి యాజ్ఞవల్క్యుడు: “ఇది మనం కలిసే తెలుసుకోవాలి” అని చెప్పి, వారు మౌనంగా విచారించారు. వారు చెప్పింది కార్యమే, వారు ప్రశంసించినది కార్యమే. మంచి కార్యం వల్ల మంచివాడవుతారు, చెడు కార్యం వల్ల చెడువాడవుతారు. ఇక్కడితో ఆ ప్రశ్నలు ముగిశాయి. తర్వాత భుజ్యు లాహ్యాయనీ యాజ్ఞవల్క్యునిని ప్రశ్నించాడు: “మేము మద్రదేశంలో పటఞ్చల కాప్యుని ఇంటికి వెళ్లాము. అతని కుమార్తె గంధర్వుని ఆధీనంలో ఉంది. మేము ఆ గంధర్వుని అడిగినపుడు, అతడు తాను శుధన్వ ఆంగిరసుడని చెప్పాడు. లోకాల హద్దులు గురించి అడిగినపుడు, పరిక్షిత్ ఎక్కడ నివసించాడని ప్రశ్న చేశాడు. యాజ్ఞవల్క్యా, పరిక్షిత్ ఎక్కడ నివసించాడో చెప్పు” అని అడిగాడు. యాజ్ఞవల్క్యుడు సమాధానమిచ్చాడు: “అశ్వమేధ యజ్ఞం చేసిన వారు వెళ్ళే స్థలానికి వారు వెళ్లారు. ఆ స్థలానికి వెళ్లేందుకు, ప్రతిరోజూ విదేహ దేశానికి చెందిన ముప్పై రెండు రథాలు భూమిని రెండు సార్లు చుట్టుతాయి. ఆ మధ్య సముద్రం కూడా భూమిని రెండు సార్లు చుట్టుతుంది. ఆ మధ్య స్థలం బొమ్మదెబ్బంత పలుచగా ఉంటుంది. ఇంద్రుడు మహాపక్షిగా మారి వారిని వాయువుని దగ్గరకు తీసుకెళ్లాడు. వాయువు తనలో కలిపి, పరిక్షిత్ ఉన్న స్థలానికి తీసుకెళ్లాడు. అందువల్ల వాయువే వ్యక్తిగా, సమష్టిగా ప్రశంసించబడింది. ఇది తెలిసినవాడు మరణాన్ని మళ్లీ జయించి, సమస్త జీవనాన్ని పొందుతాడు.” తదుపరి, కహోద కౌశీతకేయుడు యాజ్ఞవల్క్యునిని అడిగాడు: “ప్రత్యక్షంగా గ్రహించదగిన, అంతర్గతమైన ఆత్మను వివరించు.” యాజ్ఞవల్క్యుడు: “ఇదే ఆ అంతర్గత ఆత్మ” అని చెప్పాడు. “ఆంతర్గత ఆత్మ ఏది?” అని అడిగినపుడు, “అది ఆకలి, దాహం, దుఃఖం, మోహం, వృద్ధాప్యం, మరణం లను దాటి ఉంటుంది. ఈ ఆత్మను తెలిసిన బ్రాహ్మణులు పుత్ర, ధన, లోక పిపాసలను విడిచిపెట్టి సంయాసమార్గాన్ని ఎంచుకుంటారు. పుత్ర ఆశ, ధన ఆశ, లోక ఆశ అన్నీ ఆశలే. జ్ఞానాన్ని పొందినవారు పిల్లలవలె ఉంటారు, చివరికి మాటను, మౌనాన్ని కూడా విడిచి, బ్రాహ్మణునిగా నిలుస్తారు. ఏ విధంగా బ్రాహ్మణుడు అవుతాడో, అలా తెలిసినవాడు బ్రాహ్మణుడవుతాడు” అని వివరించాడు. ఆ తర్వాత ఉశస్త చాక్రాయణుడు యాజ్ఞవల్క్యునిని అడిగాడు: “ప్రత్యక్షంగా గ్రహించదగిన, అంతర్గతమైన ఆత్మను వివరించు.” యాజ్ఞవల్క్యుడు: “ఇదే ఆ అంతర్గత ఆత్మ. ఇది శ్వాసలో ఊపిరాడే ఆత్మ; అపానంలో ఊపిరాడే ఆత్మ; వ్యానంలో, ఉదానంలో, సమానంలో ఊపిరాడే ఆత్మ. ఇదే అంతర్గత ఆత్మ.” ఉశస్తుడు మరింత స్పష్టంగా అడిగాడు: “ఎలా గేదెను, గుర్రాన్ని చూపించగలిగినట్టు, ఆత్మను చూపించు.” యాజ్ఞవల్క్యుడు: “నీవు చూస్తున్నవాడిని చూడలేవు; వినేవాడిని వినలేవు; ఆలోచించే వాడిని ఆలోచించలేవు; తెలిసినవాడిని తెలుసుకోలేవు. ఇదే ఆ అంతర్గత ఆత్మ. మిగతావన్నీ దుఃఖంతో నిండినవే” అని వివరించాడు. తదుపరి, గార్గి వాచక్నవి యాజ్ఞవల్క్యునిని అడిగింది: “ఈ సర్వం నూలు, అడ్డనూలుగా ఎక్కడ నిక్షిప్తమై ఉన్నది? నీటిలోనా?” యాజ్ఞవల్క్యుడు: “వాయువులో.” “వాయువు ఎక్కడ?” “ఆకాశంలో.” “ఆకాశం ఎక్కడ?” “మధ్య లోకాలలో.” ఇలా గార్గి అడుగుతూనే పోయింది—మధ్య లోకాలు, స్వర్గ లోకాలు, సూర్య లోకాలు, చంద్ర లోకాలు, నక్షత్ర లోకాలు, దేవ లోకాలు, గంధర్వ లోకాలు, ప్రజాపతి లోకాలు, బ్రహ్మ లోకాలు—అన్ని ప్రశ్నలు అడిగింది. చివరకు యాజ్ఞవల్క్యుడు: “ఇంకా అడిగితే నీ తల పడిపోతుంది. నీవు దేవతా రహస్యాలను అడుగుతున్నావు; ఇక అడగకు” అని హెచ్చరించాడు. గార్గి ప్రశ్నించడం ఆపింది. తర్వాత, ఉద్దాలక ఆరుణి యాజ్ఞవల్క్యునిని అడిగాడు: “మేము మద్రదేశంలో పటఞ్చల కాప్యుని ఇంట్లో యజ్ఞాన్ని అధ్యయనం చేశాం. అతని భార్యను గంధర్వుడు ఆక్రమించాడు. మేము ఆ గంధర్వుని అడిగినపుడు, అతను కబంధ అథర్వణుడిని అని చెప్పాడు.” కబంధ అథర్వణుడు పటఞ్చల కాప్యుని, యజ్ఞదాతలను అడిగాడు: “ఈ లోకం, పరలోకం, సమస్త జీవులు ఏ దారంతో కలిపి ఉంచబడ్డాయో తెలుసా?” అని. పటఞ్చల కాప్యుడు: “తెలియదు, ప్రభూ” అన్నాడు. మరలా కబంధుడు: “అందరి లోపలుండి, లోకాలను, జీవులను నియంత్రించే అంతర్యామిని తెలుసా?” అని అడిగాడు. పటఞ్చల కాప్యుడు: “తెలియదు, ప్రభూ” అన్నాడు. అప్పుడు కబంధుడు: “ఆ దారాన్ని, అంతర్యామిని ఎవరూ తెలుసుకుంటే, వారు బ్రహ్మజ్ఞానులు, లోకజ్ఞానులు, దేవతాజ్ఞానులు, వేదజ్ఞానులు, యజ్ఞజ్ఞానులు, భూతజ్ఞానులు, ఆత్మజ్ఞానులు, సమస్త జ్ఞానులు” అని వివరించాడు. యాజ్ఞవల్క్యుడిని చూసి: “నీవు వాటిని తెలియకపోతే, బ్రహ్మజ్ఞాని అని చెప్పుకుంటే, నీ తల పడిపోతుంది” అని హెచ్చరించాడు. యాజ్ఞవల్క్యుడు: “నాకు ఆ దారం, అంతర్యామి తెలుసు, గౌతమా” అన్నాడు. “తెలుస్తే వివరించు” అని కోరారు. యాజ్ఞవల్క్యుడు వివరించాడు: “వాయువు ఆ దారం. వాయువే ఈ లోకం, పరలోకం, సమస్త భూతాలను కలిపి ఉంచుతుంది. అందుకే, మనిషి మరణించినప్పుడు, అతని అవయవాలు విడిపోతాయని అంటారు. వాయువు అనే దారంతో అన్నీ కట్టబడి ఉంటాయి.” తదుపరి, యాజ్ఞవల్క్యుడు అంతర్యామిని వివరించాడు: “భూమిలో నిలిచి, భూమికి వేరుగా ఉండి, భూమికి తెలియని, భూమి రూపంగా ఉండి, లోపలుండి భూమిని నియంత్రించేవాడు—ఆయనే నీ ఆత్మ, అంతర్యామి, అమరుడు. అలాగే, నీటిలో, అగ్నిలో, మధ్యలోకాలలో, వాయువులో, ఆకాశంలో, సూర్యునిలో, చంద్రునిలో, నక్షత్రాలలో, దిక్కుల్లో, మెరుపులో, మెఘధ్వనిలో, సమస్త లోకాలలో, వేదాలలో, యజ్ఞాలలో, సమస్త భూతాలలో—అన్నిటిలో ఉన్న, వాటికి తెలియని, వాటి రూపంగా, లోపలుండి నియంత్రించేవాడు—అయనే నీ ఆత్మ, అంతర్యామి, అమరుడు.” ఇక్కడితో భూతాల గురించి ఉపదేశం పూర్తయింది. ఇప్పుడు ఆత్మ గురించి: “ప్రాణంలో నిలిచి, లోపల ఉండి, ప్రాణానికి తెలియని, ప్రాణరూపంగా, లోపలుండి నియంత్రించేవాడు—అయనే నీ ఆత్మ, అంతర్యామి, అమరుడు. వాక్కులో, కంటిలో, చెవిలో, మనస్సులో, చర్మంలో, జ్ఞానంలో, వెలుతురులో, చీకటిలో, బీజంలో, ఆత్మలో—ఇలా అన్నిటిలో ఉన్న, వాటికి తెలియని, వాటి రూపంగా, లోపలుండి నియంత్రించేవాడు—అయనే నీ ఆత్మ, అంతర్యామి, అమరుడు.” ఈ విధంగా యాజ్ఞవల్క్యుడు, ప్రశ్నించిన మహర్షులకు, లోకాలకు, భూతాలకు, ఆత్మకు సంబంధించిన అంతర్యామి తత్త్వాన్ని, ఆధ్యాత్మిక రహస్యాన్ని వివరిస్తూ, సర్వత్రా ఉన్న పరమాత్మను దర్శింపజేశాడు.